III

— Հայրի՛կ, ինչո՞ւ ետ չըդարձան
Էն քաջերը սիրատենչ.
Մի՞թե, հայրի՛կ, ինձ մոռացան,

Էլ չեն բերիլ հուրն անշեջ:

— Ո՜չ, իմ դըստրիկ, կըգան անշուշտ
Ու կըբերեն էս տարի.
Կըռիվներով արյունըռուշտ
Լիքն է ճամփեն քաջերի:

Ո՜վ իմանա, պետք է անցնեն
Մութ աշխարհքից, սև ջըրից.
Ո՜վ իմանա, պետք է փախցնեն
Յոթգըլխանի դևերից:

Անց է կենում դարձյալ տարին:

Նայում է կույսն ամեն օր.
— Ո՜ւր է, հայրի՛կ, ե՞րբ կըգա նա՝
Սարից թըռած ձիավոր:

Միշտ երազում ես տեսնում եմ
Էն հերոսին ապագա.

Հուր կարոտով թըռած իմ դեմ,
Լուսանում է… ու չըկա:

— Կըգա, դըստրի՛կ, իմ թանկագին,
Հեշտ չի բերվում հուրն անշեջ.
Շատ-շատ անգամ բերող հոգին

Ինքն է այրվում նըրա մեջ…

Անց է կենում դարձյալ տարին:
Նայում է կույսն ամեն օր.
Ոչ մի սարից, ոչ մի ճամփում
Չի երևում ձիավոր:

— Հայրի՛կ, հայրի՛կ, մի՞թե չըկա
Էս աշխարհքում անշեջ հուր.
Թառամում է սիրտըս ահա,
Պաղ է էս կյանքն ու տըխուր…

Էլ չի խոսում. մռայլ, տըրտում,

Լուռ է արքան ալևոր,
Սև-սև ցավերն իրեն սըրտում՝
Միտք է անում գըլխակոր:

IV
Էսպես անցան շատ տարիներ.
Տըխուր աղջիկն արքայի

Նայե՜ց, նայե՜ց սարերն ի վեր
Ճամփաներին ամայի,
Հույսը հատավ… ու լաց եղավ.
Էնքա՜ն արավ լաց ու կոծ,
Որ լիճ կըտրեց արտասուքը,

Ծածկեց քաղաքն ու ամրոց.
Ծածկե՜ց, կորա՜ն, ինքն էլ հետը…
Այժըմ էնտեղ տըրտմաշուք
Խոր Փարվանա լիճն է ծըփում,
Հըստա՜կ, ինչպես արտասուք:

Ու էն վըճիտ ջըրերի տակ
Ցույց են տալի մինչ էսօր
Ծեր արքայի ճերմակ ամրոցն
Ու շենքերը փառավոր:

* * *
Ասում են, էն թիթեռները,

Որ գիշերվա խավարում,
Որտեղ ճըրագ, որտեղ կըրակ,
Որտեղ լույս է հենց վառվում,
Հավաքվում են, շուրջը պատում,
Մեջն են ընկնում խելագար,

Ասում են, թե էն Փարվանա
Ջահիլներն են սիրավառ:
Ըշտապելուց թև են առել,
Դարձել թեթև թիթեռներ,
Ու տակավին հուր տեսնելիս՝

Մեջն են ընկնում անհամբեր.
Ջանք է անում ամեն մինը,
Շուտով տանի, տիրանա…
Ու այրվում են, այրվո՜ւմ անվերջ
Կըտրիճները Փարվանա:

Առաջադրանքներ.
1.Դուրս գրեք կարմիրով նշված բառերի բացատրությունները և սովորեք:
Սիրատենչ-Սիրո ձգտող:
Արյունըռուշտ-Գիշատիչ:
Ձիավոր-Հեծյալ:
Մռայլ-Խավար:
Տըրտում-Տրտմությամբ լցված:
Ալևոր-Ծերունի:
Ամայի-Անշեն:
Հույսը հատավ- Որևէ ցանկալի բանի սպասել:
Ծըփալ-Ալեկոծվել:
Արտասուք-Գարնան դեմ ծառերից հոսող հյութ:
Վըճիտ-Պարզ:
Փառավոր-Գովելի:
Ճըրագ-Լամպ:
Տակավին-Մինչև այժմ:

2.Բացատրեք կանաչով նշված արտահայտությունները։
1. Ո՜վ իմանա, պետք է անցնեն
Մութ աշխարհքից, սև ջըրից-Նշանակում է, որ Ո՞վ իմանա, մի գուցե պետք է տակն ու վրա անեն ողջ աշխարհը։
2. Սարից թըռած ձիավոր-Նշանակում է, որ սարից եկած ձիավոր։
3. Թառամում է սիրտըս ահա,
Պաղ է էս կյանքն ու տըխուր-Նշանակում է, որ վշտանում է սիրտս, դաժան է այս կյանքն ու տխուր։
4. Սև-սև ցավերն իրեն սըրտում՝ միտք է անում գըլխակոր-Նշանակում է, որ իր ցավը իր մտքի մեջ է:
5. Էնքա՜ն արավ լաց ու կոծ, որ լիճ կըտրեց արտասուքը-Նշանակում է, որ այնքան լացեց, որ արցունքներից լիճ գոյացավ։
6. Տըրտմաշուք-Հանդիսավոր տրտմությամբ:
7. Ջանք է անում ամեն մինը,
Շուտով տանի, տիրանա ու այրվում են, այրվո՜ւմ անվերջ
Կըտրիճները Փարվանա-Նշանակում է, որ փնտրում են դեռ, բայց չեն գտնում, Տանջվում են կտրիճները, որ գտնեն անշեջ հուրը:

3.Փոխեք բալլադի վերջաբանը՝ ըստ Ձեր ցանկության։ Եսկցանկանայի, որ նա ամուսնանա խելացի ձիավորի հետ:

4. Ինչո՞ւ չվերադարձան կտրիճները։ Որովհետև նրանք չեին հասկացել անշեջ հուր հասկացողությունը։

5.Մեկնաբանեք վերջին հատվածը(Ասում են էն թիթեռները հատվածից)։ Որ Կտրիճները  վառվել են Փարվանա օրիորդը շատ լացեց և գետ ստեղծեց, որի մեջ խեղտվեց

I

Բարձրագահ Աբուլն ու Մըթին սարեր
Մեջք մեջքի տըված կանգնել վեհափառ,
Իրենց ուսերին, Ջավախքից էլ վեր՝
Բըռնած պահում են մի ուրիշ աշխարհ:

Ասում են՝ էնտեղ արծըվի նըման,
Ծիծղուն, կապուտակ երկընքի ծոցում,
Նըստում էր էն սեգ սարերի արքան
Իրեն Փարվանա ճերմակ ամրոցում:

Փարվանա արքան մի աղջիկ ուներ.

Ու ոչ մի որսկան դեռ իրեն օրում
Էնքան գեղեցիկ եղնիկ չէր տեսել`
Իր որսն անելիս Մըթին սարերում:

Աշխույժ մանկությամբ զարդարում էր նա
Ծերության օրերն ու սարերն իր հոր,

Ու ապրում էր ծեր արքան Փարվանա
Իրեն էն քընքուշ ծաղկով բախտավոր:

Մեծ բախտը սակայն առաջևն էր դեռ.
Եկավ էն օրն էլ հասավ երջանիկ,
Ու ղըրկեց արքան ուրախ դեսպաններ

Ամեն մի ամրոց, ամեն արքունիք:

— Ո՜րտեղ է, ասավ, էն քաջը, թե կա,
Իմ չընաշխարհիկ դըստերն արժանի,
Թող առնի իր ձին, իր զենքն ու զըրահ,
Գա՜, ցույց տա իրեն, իր բախտը տանի…

II
Հագած, կապած զենք ու զըրահ,
Ձիանք հեծած ամեհի,
Ահա եկել հավաքվել են
Կըտրիճները Կովկասի,
Ծեր Փարվանա թագավորի

Ապարանքի հանդիման
Կազմ ու պատրաստ սպասում են
Մոտիկ ժամին մըրցության:
Ըսպասում է ողջ աշխարհքը՝
Եկած, կիտված Փարվանա,

Թե ո՞ր կըտրիճն արդյոք պիտի
Էն սիրունին տիրանա:

Հընչեց փողը: Ահա փունջ-փունջ
Դըրանիկներ, նաժիշտներ,
Ահա աղջիկն իր նազելի

Ու թագավորն ալեհեր:
Հայրը ինչպես մըռայլ մի ամպ,
Աղջիկն անուշ մի լուսին,
Ամպ ու լուսին իրար փարված՝
Դուրս են գալի միասին:

Հառաչում է ողջ աշխարհքը.
Կըտրիճները, քարացած,
Երազների մեջ են ընկնում՝
Էս աշխարհքից վերացած:
— Նայի՛ր, դստրի՛կ, իշխանազուն

Էս քաջերին լայնալանջ,
Այժմ պիտի հանդես դուրս գան,
Պայքար մըտնեն քո առաջ.
Մեկը իրեն ուժը ցույց տա,
Մյուսը՝ շընորհքն իր բազկի,

Ո՛րը՝ ճարպիկ ձիարշավը,
Ո՛րն էլ՝ թափը իր վազքի:
Իսկ երբ կըռիվն առնի դադար,
Հայտնի լինին քաջն ու վատ,
Ու երբ անցնեն մեր առջևից

Կըտրիճները պայազատ,
Ընտրի՛ր, զարկի՛ր ձեռքիդ խնձորն
Անհաղթներից անհաղթին,
Որ ողջ աշխարհ մայիլ մընա
Անզուգական քո բախտին:

Ասավ արքան, ձեռքը ձըգեց,
Նըշան տըվավ պայքարին,
Այնինչ՝ աղջիկն առաջ եկավ՝
Կարմիր խնձորն իր ձեռին:
— Գուցե, հայրի՛կ, տըկար լավին

Հաղթի մի վես տըմարդի,
Բայց չի կարող լինել երբեք
Նա սիրելին իմ սըրտի…
— Է՜յ, Փարվանա չըքնաղ փերի,
Ի՞նչն է հավան քո սըրտին,—

Խըռնըվում են կըտրիճները,
Խընդրում կըրկին ու կըրկին:

— Գա՞նձ ես ուզում, ոսկի՞, արծա՞թ,
Անգին քարեր ու գոհա՞ր,
Ա՞ստղ ես ուզում, մենք երկընքից

Վեր կըբերենք քեզ համար:
— Ինչի՞ս են պետք ոսկին, արծաթ
Եվ կամ աստղը երկընքի,
Ոչ էլ գոհար եմ պահանջում
Սեր-ընկերից իմ կյանքի:

Ես նըրանից հուր եմ ուզում,
Անշեջ հուրը սըրբազան,
Ով կըբերի անշեջ հուրը,
Նա է ընտրած իմ փեսան…

Ասավ աղջիկն, իրար անցան

Կըտրիճները քաջարի,
Ձիանք հեծած թըռան հապճեպ
Դեպի չորս կողմն աշխարհի:
Թըռա՜ն, շուտով գըտնեն, բերեն
Անշեջ հուրը աղջըկան.

Բայց… տարիք են գալի՜ս, գընո՜ւմ,
Նըրանք չըկան ու չըկան…

Առաջադրանքներ՝

1. Համացանցում կարդացեք և գրեք, թե որտեղ են գտնվում Փարվանա լիճը և Ջավախքը։ Փարվանա լիճը գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհի պատմական Ջավախք գավառում: Գավառը գտնվում է Վրաստանում:
   
2. Կարմիրով նշված բառերի բացատրությունները գտեք բառարանում և սովորեք։
   Վեհափառ-Վսեմ ու պանծալի ոգով տոգորված:
   Ծիծղուն-Ծիծաղալ:
   Սեգ-Իր ուժով՝ գեղեցկությամբ՝ վեհությամբ հպարտ:
   Որսացող-Որս անող:
   Դեսպան-Պետության դիվանագիտական ներկայացուցիչ մի այլ երկրում:
   Արքունիք-Արքայի պալատը:
    Չընաշխարհիկ-Արտակարգ կերպով լավ՝ գեղեցիկ:
   Ամեհի-Անզուսպ:
   Կըտրիճ-Քաջ:
   Դըրանիկ-Արքունի պաշտոնյա:
    Նաժիշտ-Սպասավորուհի:
   Ալեհեր-Ճերմակած մազերով:
   Փարվել-Սիրով փաթաթվել՝ գրկել մեկին:
   Հառաչել-Ախ քաշել:
    Իշխանազուն-Իշխանազն:
   Լայնալանջ-Լայն լանջով:
   Պայազատ-Ազնվական տոհմի ժառանգ:
   Մայիլ մընա-Մայիլ մնա:
   Տըմարդի-Անազնիվ:
   Անշեջ-Չշիջող:
   
3. Բացատրեք կանաչով նշված հատվածները։
   1. Իրենց ուսերին, Ջավախքից էլ վեր՝ Բըռնած պահում են մի ուրիշ աշխարհ-Նշանակում է, որ Ջավախքում գտնվում էր Փարվանա թագավորությունը։
   2. Մեծ բախտը սակայն առաջևն էր դեռ-Նշանակում է, որ իրեն ավելի մեծ բախտ էր սպասվում։
   3. Հայրը ինչպես մըռայլ մի ամպ, Աղջիկն անուշ մի լուսին, Ամպ ու լուսին իրար փարված Դուրս են գալի միասին-Նշանակում է, որ հայրը ծերացել էր, իսկ աղջիկը այնքան գեղեցիկ էր, որ լույս էր տալիս հայրիկին։
   4. Ընտրի՛ր, զարկի՛ր ձեռքիդ խնձորն Անհաղթներից անհաղթին-Նշանակում է, որ Քո ձեռքի խնձորը նրան շպրտիր, ով շատ ուժեղ է։
   5. Ձիանք հեծած թըռան հապճեպ Դեպի չորս կողմն աշխարհի-Նշանակում է, որ կտրիճները գնացին աշխարհի չորս կողմը անշեջ ջուրը գտնելու։
   
4. Բնութագրեք Փարվանա օրիորդին։ Շատ ազնիվ և գեղեցիկ:
   
5. Բնութագրեք կռվի եկած կտրիճներին։ Անխելք և քաջ:
   
6. Բացատրեք խնձոր նետել արտահայտության իմաստը։ Դա մի ավանդույթ է, որ սիրած տղամարդը անցնում էր իր սիրած աղջկա պատուհանի տակով և աղջիկը, եթե հավանում է,  խնձորը շպրտում է նրա ոտքի տակ։

какой?                какая?                         какое?                      какие?

лес – древний  ножка – куриная  утро – солнечное  птицы – перелётные

ветер – сильный  поляна – зелёная озеро –чистое  вороны – чёрные

куст – зелёный  шубка – белая    небо – голубое листья – жёлтые

заяц – быстрый деревня –старая    кусты – зелёноеснег –мягкий  река – грязная