Կարդալ Բակունցի «Ալպիական մանուշակ» պատմվածքը, պատրաստվել քննարկման։

Քննարկման հարցեր

1. Առանձնացրո’ւ բնանկարի և դիմանկարի հատվածները։
   Բնանկար
   Կաքավաբերդի գլխին տարին բոլոր ամպ է նստում, բերդի ատամնաձև պարիսպները կորչում են սպիտակ ամպերի մեջ, միայն սևին են անում բարձր բուրգերը։ Հեռվից ավերակներ չեն երևում և այնպես է թվում, թե բուրգերի գլխին հսկում կա, գոց են ապարանքի երկաթե դռները, աշտարակի գլխից մեկը ահա ձայն է տալու քարափը բարձրացողին։
   Իսկ երբ քամին ցրում է ամպերը, ձորերում հալվում են ամպի ծվենները, պարսպի վրա երևում են մացառներ, աշտարակի խոնարհված գլուխը և կիսով չափ հողի մեջ խրված պարիսպները։
   Լռություն կա Կաքավաբերդի ավերակներում։ Միայն ձորի մեջ աղմկում է Բասուտա գետը, քերում է ափերը և հղկում հունի կապույտ որձաքարը։ Իր նեղ հունի մեջ գալարվում է Բասուտա գետը, ասես նրա սպիտակ փրփուրի տակ ոռնում են հազար գամփռներ և կրծում քարե շղթաները։
   
   Դիմանկար
    Ակնոցի արանքից նրա ուսյալ աչքերը տեսնում էին զրահավորներին, մագաղաթյա մատենագրին՝ եղեգնյա գրչով նրանց գովքը հորինելիս և նա լսում է հնօրյա ձիերի դոփյունը։ Ինչ դժվար էր նրա համար քարափը, որով քարայծի նման մագլցում էին երբեմնի տերերը։
   Ֆետրե գլխարկով երկրորդ ձիավորը Կաքավաբերդի գլխին հնություններ չէր որոնում։ Նրա ամբողջ հարստությունը ծոցի հաստ տետրն էր և սրածայր մատիտը։ Հերիք էր աչքն ընկներ մի դեմքի, տեսներ գեղեցիկ մի անկյուն, մամռապատ մի քար, որպեսզի թղթի վրա մատիտով նկարեր այն, ինչ տեսել էին նրա աչքերը։
   
2. Բնութագրի’ր կերպարներից յուրաքանչյուրին։
   Հնագետը-Շատ հետաքրքրասեր մարդ է, սիրում է պատմություն, նա աշխարհին նայում է, իբրև թանգարան։
   Նկարիչը-Սիրում է մարդկանց, բնությունը, ունի նաև զգացմունքներ, հիշողություններ։
   Երրորդ ձիավորը-Ավելի շատ մտածում է ուտելու և առօրյա կյանքի մասին։
   Կինը-Հյուրընկալ և հոգատար կին է, տառապում է ամուսնու բռնությունից։
   Տղան-Հետաքրքրասեր երեխա։
   Հնձվոր-Կոպիտ, մռայլ և խանդոտ։
   
3. Փորձիր կերպարներից յուրաքանչյուրի գործողություններին բացատրություն տալ։
   Հնագետը ուզում է բացահայտել անցյալը և պատմությունը, այդ պատճառով չի նկատում բնությունը և բնության գեղեցկությունը։ Նկարիչը տեսնում է աշխարհը զգացմունքներով, և կնոջը նկարում է, որովհետև տեսնելով նրան իր մեջ արթնանում է հիշողության զգացումը։ Երրորդ ձիավորը ավելի շատ մտածում է ուտելու մասին, նա ավելի շատ հետաքրքրված է առօրյա կյանքով։ Կինը ապրել է այդ պայմաններում և սովոր է հնազանդ ու համեստ լինել, հյուրերին ընդունում է, որովհետև հյուրընկալ է։ Տղան Նա դեռ երեխա է, ու նրա գործողությունները գալիս են անմեղ հետաքրքրությունից։ Հնձվորի գործողությունները գալիս են խանդից և ծանր կյանքի ազդեցությունից։
   
4. Արդյո՞ք պատմվածքը գեղեցկության ընկալման մասին է, կամ գուցե հին ու նոր ժամանակների բախմա՞ն, գուցե հեղինակը սոցիալակա՞ն խնդիրներ է բարձրացնում:
   Պատմվածքը ցույց է տալիս, որ մարդիկ տարբեր կերպ են տեսնում աշխարհը։ Նկարիչը նկատում է գեղեցկությունը՝ բնության և մարդկանց մեջ, իսկ հնագետը զբաղված է միայն անցյալով և չի նկատում կենդանի կյանքը։ Միևնույն ժամանակ երևում է հին ու նորի տարբերությունը՝ Կաքավաբերդի հին բերդը, որը հիմա ավերակ է։ Պատմվածքում կա նաև սոցիալական խնդիր՝ գյուղական դժվար կյանք և կնոջ նկատմամբ կոպիտ վերաբերմունք։ Այսպիսով, հեղինակը ցույց է տալիս, որ աշխարհում կա և՛ գեղեցկություն, և՛ ցավ, և ամեն մարդ այն տարբեր կերպ է տեսնում։

Ծանոթացե՛ք հետևյալ թեմային՝ «Բագրատունյաց Հայաստանի պետական կառավարման համակարգը։ Տնտեսության վերելքը»

Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին՝

• Ներկայացրե՛ք Բագրատունյան Հայաստանի պետական կառավարման համակարգը։ Համեմատե՛ք այն նախորդ շրջաններին կառավարման համակարգերի հետ։
  Բագրատունյան Հայաստանի կառավարման համակարգը միապետական էր։ Պետության գլուխը թագավորն էր, որը ուներ բարձրագույն իշխանություն և ղեկավարում էր թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին գործերը։ Նրան ենթարկվում էին նահարարները, որոնք ունեին իրենց հողերը, բայց պարտավոր էին ծառայել թագավորին և պատերազմի ժամանակ զորք տալ։ Պետությունը ուներ ֆեոդալական կառուցվածք, և մեծ դեր ուներ նաև եկեղեցին։ Նախորդ ժամանակաշրջանների համեմատ՝ նմանությունն այն է, որ Հայաստանը նույնպես եղել է միապետություն, և միշտ գոյություն են ունեցել նահարարներ։ Տարբերությունն այն է, որ Բագրատունիների ժամանակ նահարարները ավելի ինքնուրույն էին, իսկ թագավորի իշխանությունը՝ ավելի թույլ ու պակաս կենտրոնացված։
  
• Ներկայացրե՛ք տնտեսության զարգացման ճանապարհը, արհեստները և գյուղանտեսության զարգացումը։ Ինչպիսի՞ն էր ներքին և արտաքին առևտուրը։
  Բագրատունյան Հայաստանի տնտեսությունը զարգանում էր երեք հիմնական ճյուղերով՝ գյուղատնտեսություն, արհեստներ և առևտուր։ Գյուղատնտեսությունը գլխավորն էր․ մարդիկ զբաղվում էին հացահատիկի, խաղողի, բամբակի և այլ մշակաբույսերի աճեցմամբ, ինչպես նաև անասնապահությամբ։ Կառուցվում էին ոռոգման համակարգեր, ինչը նպաստում էր բերքի աճին։ Արհեստները զարգացած էին քաղաքներում․ պատրաստվում էին գործվածքներ (մետաքս, բուրդ), մետաղյա իրեր, զենքեր և զարդեր։ Առևտուրը նույնպես կարևոր դեր ուներ։ Ներքին առևտուրը կատարվում էր քաղաքներում, իսկ արտաքին առևտուրը կապում էր Հայաստանը Բյուզանդիայի, Արաբական խալիֆայության և այլ երկրների հետ։ Արտահանվում էին գործվածքներ, մետաղյա իրեր, գինի և անասուններ։
  
• Ներկայացրե՛ք զարգացած միջնադարի որևէ քաղաք, նկարագրե՛ք այդ քաղաքը։
  Զարգացած միջնադարի ամենահայտնի հայկական քաղաքներից մեկը Անին էր։ Անին Բագրատունիների թագավորության մայրաքաղաքն էր, որը դարձել էր խոշոր քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կենտրոն։ Այն գտնվում էր Ախուրյան գետի մոտ՝ բնականորեն պաշտպանված վայրում։ Քաղաքը շրջապատված էր ամուր պարիսպներով և ուներ դարպասներ, ինչի շնորհիվ համարվում էր դժվար գրավվող քաղաք։ Անին շատ մեծ և զարգացած քաղաք էր․ նրա բնակչությունը հասնում էր մոտ 100․000-ի, ինչը այն ժամանակի համար շատ մեծ թիվ էր։ Քաղաքը հայտնի էր որպես «հազար ու մեկ եկեղեցիների քաղաք», որովհետև այնտեղ կային բազմաթիվ եկեղեցիներ, տաճարներ և հոգևոր կառույցներ։ Քաղաքում զարգացած էին առևտուրն ու արհեստները։ Անին գտնվում էր կարևոր առևտրական ճանապարհների վրա, ուստի այնտեղ կային շուկաներ, արհեստանոցներ և իջևանատներ։ Այստեղ կառուցվում էին նաև պալատներ, կամուրջներ և այլ շքեղ շինություններ ։

Հայոց պատմություն 10-րդ դասարան, էջեր 164-167

Կոշտ թափոնները (աղբը) այն նյութերն են, որոնք մարդիկ այլևս չեն օգտագործում և դեն են նետում։ Դրանք կարող են լինել կենցաղային աղբ (սննդի մնացորդներ, պլաստիկ շշեր, թուղթ), ինչպես նաև արդյունաբերական կամ շինարարական թափոններ։ Աղբի հիմնախնդիրը այսօր շատ լուրջ է ամբողջ աշխարհում։ Մարդիկ ամեն օր մեծ քանակությամբ աղբ են արտադրում, բայց ոչ միշտ են այն ճիշտ կերպով հավաքում կամ վերամշակում։ Արդյունքում աղբը կուտակվում է փողոցներում, աղբավայրերում և նույնիսկ բնության մեջ։ Այս խնդիրը մի քանի վտանգավոր հետևանքներ ունի։ Նախ՝ աղտոտվում է հողը, ջուրը և օդը։ Պլաստիկը հատկապես վտանգավոր է, քանի որ շատ դանդաղ է քայքայվում և կարող է վնասել կենդանիներին։ Բացի այդ, աղբի կուտակումները կարող են առաջացնել տհաճ հոտ, հիվանդություններ և վնասել մարդկանց առողջությանը։ Աղբի հիմնախնդիրը կարելի է մեղմել, եթե մարդիկ լինեն ավելի պատասխանատու։ Օրինակ՝ պետք է աղբը տեսակավորել (պլաստիկ, թուղթ, ապակի), հնարավորինս վերամշակել այն և օգտագործել քիչ պլաստիկ։ Կարևոր է նաև չաղտոտել շրջակա միջավայրը և պահպանել մաքրությունը։ Այսպիսով, աղբի խնդիրը կախված է յուրաքանչյուրից մեզանից, և միայն միասին կարող ենք այն նվազեցնել։

Անտարբերությունը ժամանակակից հասարակության ամենամեծ խնդիրներից մեկն է։ Այն արտահայտվում է մարդկանց՝ միմյանց, հասարակական խնդիրների և նույնիսկ սեփական անձի նկատմամբ անուշադրությամբ։ Երբ մարդը դառնում է անտարբեր, նա այլևս չի արձագանքում անարդարությանը, չի օգնում դժվարության մեջ գտնվողներին և չի փորձում փոխել իրավիճակը։ Այսօր անտարբերության պատճառներից մեկը տեխնոլոգիաներն են։ Մարդիկ ավելի շատ ժամանակ են անցկացնում հեռախոսների և սոցիալական ցանցերի մեջ, քան իրական շփման մեջ։ Արդյունքում նրանք քիչ են նկատում շրջապատի խնդիրները։ Բացի այդ, շատերը մտածում են, որ իրենց վերբերմունքով ոչինչ չի փոխի, և հենց այդ մտածելակերպն էլ ուժեղացնում է անտարբերությունը։ Անտարբերությունը վտանգավոր է, որովհետև այն թույլ է տալիս, որ վատ երևույթները շարունակվեն։ Երբ մարդիկ լռում են անարդարության դեպքում, այդ անարդարությունը դառնում է սովորական։ Սակայն անտարբերությունը կարելի է հաղթահարել։ Պետք է սկսել փոքր քայլերից՝ օգնել ուրիշներին, հետաքրքրվել շրջապատով, լինել ավելի ուշադիր և պատասխանատու։ Յուրաքանչյուր մարդ կարող է իր վերաբերմունքով փոխել միջավայրը։ Երբ մենք սկսում ենք ուշադրություն դարձնել ուրիշների խնդիրներին, մենք ոչ միայն օգնում ենք նրանց, այլև ձևավորում ենք ավելի բարի հասարակություն։ Անտարբերությունը հաճախ առաջանում է նաև վախից, երբ մարդիկ չեն ցանկանում ներգրավվել խնդիրների մեջ՝ մտածելով, որ դա կարող է դժվարություններ բերել իրենց համար։ Անտարբերությունը կարող է փոխանցվել մեկից մյուսին, ինչպես նաև՝ հակառակը՝ հոգատարությունն ու աջակցությունը նույնպես վարակիչ են։ Երբ մարդը տեսնում է, որ ուրիշները օգնում են, նա նույնպես սկսում է ավելի ակտիվ լինել։ Այսպիսով, յուրաքանչյուր դրական քայլ օրինակ է դառնում շրջապատի համար։

24. 1. 3) 6
2. 2) 32
3. 3) 4√10
4. 3) 6

25. 1. 3) 8 սմ
2. 3) 12√3 սմ
3. 2) 4√3 սմ
4. 2) 96√3 սմ²

26. 1. 3) 8
2. 2) 8 սմ
3. 4) 3√3 սմ
4. 3) 54√3 սմ²

1. 1)
2.3)
3.2)
4.2)

1.1)
2.2)
3.1)
4.1)

1.4)
2.3)
3.1)
4.4)

ՀԷԿ-երը (հիդրոէլեկտրակայանները) էլեկտրաէներգիա արտադրող կայաններ են, որոնք օգտագործում են ջրի ուժը։ Դրանք հիմնականում կառուցվում են գետերի վրա, որտեղ ջուրը հավաքվում է ամբարտակի միջոցով և բարձրությունից հոսելով՝ պտտեցնում է տուրբինները։ Այդ շարժման շնորհիվ արտադրվում է էլեկտրաէներգիա։ ՀԷԿ-երը համարվում են համեմատաբար մաքուր էներգիայի աղբյուր, քանի որ չեն օգտագործում վառելիք և չեն արտանետում վնասակար գազեր օդ։ Բացի այդ, ջուրը վերականգնվող ռեսուրս է, այսինքն՝ այն չի սպառվում, ինչպես օրինակ նավթը կամ գազը։ Այդ պատճառով ՀԷԿ-երը կարևոր դեր ունեն էներգիայի արտադրության մեջ։ Սակայն ՀԷԿ-երը ունեն նաև բացասական ազդեցություններ շրջակա միջավայրի վրա։ Երբ կառուցվում է ամբարտակ, գետի բնական հոսքը փոխվում է, ինչը կարող է վնասել ձկներին և այլ կենդանիներին։ Որոշ տեսակներ չեն կարողանում շարժվել իրենց բնական ճանապարհներով։ Բացի այդ, երբեմն մեծ տարածքներ են ջրի տակ անցնում, ինչը կարող է ոչնչացնել բույսեր, անտառներ և նույնիսկ բնակավայրեր։ Գետի փոփոխությունը կարող է նաև խախտել ողջ էկոհամակարգի հավասարակշռությունը։ Այսպիսով, ՀԷԿ-երը մի կողմից օգտակար են, քանի որ ապահովում են մաքուր և վերականգնվող էներգիա, իսկ մյուս կողմից կարող են վնասել բնությանը։ Այդ պատճառով կարևոր է դրանք կառուցել և օգտագործել խելամիտ կերպով, հաշվի առնելով շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը։

Սահիկաշար