Հոկտեմբերի 12-16 Պատրաստվե՛քդաս—քննարկման՝ Թեմա 2՝ Պետություն։ Պետական իշխանություն և ինքնիշխանություն․ ա/ Պետությունը որպես քաղաքական համակարգի կենտրոնական ինստիտուտ բ/ Պետական իշխանություն և ինքնիշխանություն Էլ․ դասագիրք՝Հասարակագիտություն-11, էջ 147-152 Կարող եք օգտվել նաև՝«Քաղաքագիտություն, ուսումնամեթոդական ձեռնարկ /Է․ Օրդուխանյան, Հ․ Սուքիասյան/․
Առաջադրանք 1․ Որո՞նք են պետության հատկանիշները։ Պետությունը հասարակությունը կառավարող հիմնական կազմակերպությունն է։ Պետության գլխավոր հատկանիշներն են՝
Տարածք – յուրաքանչյուր պետություն ունի իր սահմաններն ու տարածքը։
Բնակչություն – պետության տարածքում ապրող մարդիկ։
Պետական իշխանություն – կառավարում է երկիրը և ընդունում որոշումներ։
Օրենքներ – կարգավորում են մարդկանց հարաբերությունները։
Ինքնիշխանություն – պետությունն անկախ է և ինքնուրույն է որոշումներ ընդունում։
Հարկեր – պետությունը հավաքում է հարկեր՝ հասարակական կարիքները հոգալու համար։
2․ Ինչպե՞ս է պետությունը կարգավորում հասարակական կյանքը։ Պետությունը հասարակական կյանքը կարգավորում է օրենքների և պետական մարմինների միջոցով։ Այն սահմանում է մարդկանց իրավունքներն ու պարտականությունները, ապահովում է հասարակական կարգն ու անվտանգությունը։ Պետությունը նաև կազմակերպում է կրթությունը, առողջապահությունը և այլ կարևոր ոլորտների աշխատանքը։ Օրենքները խախտելու դեպքում կարող է կիրառել համապատասխան պատիժներ։
3․ Որո՞նք են պետական իշխանության հատկանիշները։ Պետական իշխանության հիմնական հատկանիշներն են՝
Համընդհանուր բնույթ – տարածվում է պետության ամբողջ տարածքի և բնակչության վրա։
Օրինականություն – իշխանությունը պետք է գործի օրենքների համաձայն։
Պարտադիր որոշումներ – պետական մարմինների օրինական որոշումները պարտադիր են բոլորի համար։
Հարկադրանքի իրավունք – պետությունը կարող է օրենքով սահմանված միջոցներ կիրառել օրենքը խախտողների նկատմամբ։
Ինքնիշխանություն – պետական իշխանությունն անկախ է արտաքին ուժերից և գերագույնն է երկրի ներսում։
4․ Որո՞նք են պետության ինքնիշխան իրավունքները /բլոգային աշխատանք/․ Պետության ինքնիշխանությունը նշանակում է, որ պետությունն իրավունք ունի ինքնուրույն կառավարելու իր երկիրը՝ առանց այլ պետությունների միջամտության։
Պետության ինքնիշխան իրավունքներն են՝
Ինքնուրույն ընդունել օրենքներ։
Որոշել երկրի ներքին և արտաքին քաղաքականությունը։
Պաշտպանել երկրի սահմաններն ու անվտանգությունը։
Կառավարել երկրի տնտեսությունն ու բնական պաշարները։
Հաստատել հարաբերություններ այլ պետությունների հետ։
Մոնիթորինգի վերջնական նպատակը մարդակնց շրջապատող բնական միջավայրի վիճակի վերահսկողությունն ու գնահատումն է` որակի բարելավման համար: Բնական միջավայրի որակի հիմնական չափանիշը այն է, թե ինչպես է նա ազդում մարդու առողջության վրա: Պարզվում է, որ «մարդու առողջություն» հասկացությունը, ժամանակակից պատկերացումների համաձայն, բավականին բարդ է: Առօրյա պատկերացմամբ մարդն առողջ է, եթե ակնհայտ հիվանդություն չունի: Գիտական սահմանումը շատ ավելի լայն է ու ընդգրկուն; Մարդու առողջությունը` նրա ընդհանուր վիճակն է, երբ ապահովվում է ֆիզիկական, հոգոբանական և սոցիալական լիարժեքության կամ հարմարավետության զգացողությունը: Գիտնականների գնտահատմամբ բնակչության առողջական վիճակը 20-40%-ով ուղղակիորեն կախված է բնական միջավայրի վիճակից, 15-20%-ով` գենետիկական գործոններից, 25-50%-ով` ապրելակերպից և 10%-ով` առողջապահական ծառայության գործունեության մակարդակից: Բայց հայտնի է նաև, որ ժողովրդի ապրելակերպը էականորեն պայմանավորված է բնական պայմաններով ու բնօգտագործման առանձնահատկություններով: Դա նշանակում է, որ բնական միջավայրը բնակչության առողջության վրա ազդում է նաև անուղղակի ձևով` ապրելակերպի միջոցով: Ուրեմն, կարող ենք եզրակացնել, որ բնակչության առողջական վիճակը պայմանավորող գլխավոր գործոնը բնական միջավայրն է և այն, թե բնակչությունը ինչքանով է հարմարված այդ միջավայրին և ինչ մակարդակի վրա են գտնվում «հասրակաության-բնություն» փոխհարաբերությունները: Շրջակա միջավայրի որակի, հետևապես և մարդկանց առողջության վրա շատ ավելի ուժեղ բացասական ներգործություն է ունենում աշխարհագրական թաղանթի մարդածին աղտոտումը: Գիտնակնները պարզել են, թե մարդածին աղտոտման որ տեսակը ինչպես է վատթարացնում շրջակա միջավայրի որակը և ինչ հիվանդությունների պատճառ է դառնում: Օրինակ, քիմիական գործարանների մերձակայքում ավելի շատ տարածված են բրոնխիալ ասթման և ալերգիկ հիվանդությունները: Կամ` կենսաբանական աղտոտումն ավելի հաճախ աղեստամոքսային հիվանդություններ է հարուցում: Պակաս վտանգավոր չէ ֆիզիկական աղտոտումը: Օրինակ, աղմուկի բարձր մակարդակը համգեցնում է հիպերտոնիկ հիվանդությունների ու ստրեսային վիճակի, իսկ ռադիոակտիվ աղտոտումը` սպիտակարյունության և քաղցկեղի:
Ըստ որակի առանձնացնում են շրջակա միջավայրի երեք վիճակ` առողջ միջավայր, անառողջ միջավայր և էքստերմալ միջավայր:
Առողջ է համարվում այն միջավայրը, որտեղ մարդու առողջությունը լավ վիճակում է կամ բհարելավվում է:
Անառողջ է համարվում այն միջավայրը, որտեղ բնակչության առողջական վիճակը խախտվում է: Էքստրեմալ է համարվում այն միջավայրը, որտեղ բնակչության առողջական վիճակի մեջ տեղի են ունենում անդառնալի բացասական փոփոխություններ:
Այս ստեղծագործությունը մարդու միայնության և մարդկանց դաժան վերաբերմունքի մասին է։ Գլխավոր հերոսը նկարիչ է, որը տարբերվում է գյուղի մյուս մարդկանցից։ Նա սիրում է արվեստը, բայց շրջապատի մարդիկ նրան չեն հասկանում։ Ինձ համար ամենատխուր հատվածներից մեկը ծեր շան պատմությունն էր։ Շանը մի քանի անգամ հեռացնում են տնից, իսկ երրորդ անգամ նա այլևս չի վերադառնում։ Կարծում եմ՝ շան և հոր ճակատագրերը նման են, քանի որ հորն էլ կամաց-կամաց հեռացնում են ընտանիքից։ Ստեղծագործության մեջ կարևոր է նաև օդեղեն կրակը։ Իմ կարծիքով՝ այն կապված է հոր երազանքների և ազատ լինելու ցանկության հետ։ Նա միշտ հետևում է այդ կրակին, որը վերջում նրան տանում է մահվան։ Ինձ դուր չեկավ նաև գյուղացիների վերաբերմունքը։ Նրանք անընդհատ խոսում և վատ կարծիք էին հայտնում հոր մասին։ Երբ նա դժվար վիճակում էր, ոչ ոք չէր փորձում օգնել նրան։ Կարծում եմ՝ չնայած իր սխալներին՝ նա արժանի չէր նման վերաբերմունքի։ Ստեղծագործության ավարտը ցույց է տալիս, որ անցյալի ցավը կարող է ազդել նաև երեխաների կյանքի վրա։ Իմ կարծիքով՝ հեղինակը ցանկանում է ասել, որ պետք է փորձել հասկանալ մարդկանց, ոչ թե միանգամից դատել նրանց։ Բոլորն էլ կարող են սխալվել, բայց դա չի նշանակում, որ նրանց պետք է մենակ թողնել։
Last week, I went to a museum with my friends. I rarely visit museums, but this time it was very interesting. We saw an exhibit about animals, including a reptile. Prior to our visit, our teacher told us to take precautions and forbade us to touch anything. We learned about valiant people who helped others in the past. One story was about a man who had to extract something dangerous from a cave. His actions were very logical and brave. After a partial tour of the museum, we decided to proceed to another room. At the end, our teacher gave us a warm embrace because we behaved well. It was a great day, and I learned many new things.
Last week, I went to a museum with my friends. I rarely visit museums, but this time it was very interesting. We saw an exhibit about animals, including a reptile. Prior to our visit, our teacher told us to take precautions and forbade us to touch anything. We learned about valiant people who helped others in the past. One story was about a man who had to extract something dangerous from a cave. His actions were very logical and brave. After a partial tour of the museum, we decided to proceed to another room. At the end, our teacher gave us a warm embrace because we behaved well. It was a great day, and I learned many new things.
Reptile-սողուն Rarely-հազվադեպ Forbid-արգելել Logical-տրամաբանական Exhibit-ցուցադրել, ցուցանմուշ Proceed-շարունակել, առաջ շարժվել Precaution-նախազգուշացնել Extract-հանել, քաղել Prior-նախորդ, նախկին Embrace-գրկել, ընդունել Valiant-քաջ, խիզախ Partial-մասնակի, ոչ ամբողջական
Fill in the Blanks Place one of the new words in each of the blanks below.
1. I embrace my daughter when she came home from camp.
2. We forbid you to leave the area.
3. Did you proceed along the hall until you got to the room?
4. A turtle is a very common reptile.
5. We made a partial listing of the people who owed the library books because it would take too long to copy all the names.
6. Betty Sue is always very logical when she prepares her arguments for a debate.*
7. I rarely if ever go to the movies.
8. Have you seen the cave dweller exhibit in the museum?
9. I went to high school prior to entering the army.
10. Be sure to take the precaution not to swim after eating.
11. Sergeant York got a medal for being valiant in war.
3. Երկու զույգ հատկանիշների անկախ ժառանգումը առավել հավանական է, երբ համապատասխան գեները՝
ա) գտնվում են միայն X քրոմոսոմում բ) գտնվում են տարբեր քրոմոսոմների վրա գ) միշտ գտնվում են նույն քրոմոսոմում իրար շատ մոտ դ) ունեն նույն ալելները
4. Շղթայակցված ժառանգման դեպքում գեները՝
ա) գտնվում են միայն սեռական քրոմոսոմներում բ) միշտ արտահայտվում են ռեցեսիվ ձևով գ) գտնվում են նույն քրոմոսոմում և հակված են միասին ժառանգվելու դ) չեն ենթարկվում մեյոզի
5. Նույն քրոմոսոմում գտնվող գեների միջև նոր համակցությունների առաջացման հիմնական պատճառը կարող է լինել՝
6. Սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշի գենը կարող է տեղակայված լինել՝
ա) սեռական քրոմոսոմում բ) միայն ավտոսոմում գ) միայն միտոքոնդրիումում դ) միայն ռիբոսոմում
7. Գենը ճիշտ է սահմանել որպես՝
ա) օրգանիզմի բոլոր քրոմոսոմների ամբողջություն բ) ԴՆԹ-ի որոշակի հատված, որը պարունակում է ֆունկցիոնալ արտադրանքի մասին տեղեկատվություն գ) պոպուլյացիայի բոլոր ալելների ամբողջություն դ) միայն ռեցեսիվ հատկանիշի նյութական հիմք
8. Գենոմը՝
ա) միայն մեկ գենի ալելների հավաքածուն է բ) պոպուլյացիայի բոլոր առանձնյակների գենոտիպերի միջինն է գ) տեսակի քրոմոսոմների հապլոիդ քանակի ԴՆԹ-ների ամբողջական գենետիկական նյութը դ) միայն սեռական քրոմոսոմների հավաքածուն է
9. Պոպուլյացիայի գենոֆոնդը ներառում է՝
ա) պոպուլյացիայում առկա բոլոր գեներն ու դրանց ալելները բ) միայն դոմինանտ ալելները գ) միայն մեկ առանձնյակի գեները դ) միայն սեռական քրոմոսոմների գեները
10. X քրոմոսոմի հետ շղթայակցված ռեցեսիվ հատկանիշը տղամարդկանց մոտ հաճախ ավելի հեշտ է դրսևորվում, քանի որ նրանք՝
ա) ունեն երկու X քրոմոսոմ բ) չունեն ավտոսոմներ գ) ունեն միայն մեկ X քրոմոսոմ դ) բոլոր գեներով հոմոզիգոտ են
11. Ո՞ր պնդումը Մենդելի ո՞ր օրենքին է վերաբերում։ Նշե՛ք համապատասխանությունները ըստ հերթականության։
Հատկանիշ
Հասկացություն
A. Մաքուր գծերի խաչասերման առաջին սերնդի բոլոր առանձնյակները միակերպ են։
1. Առաջին օրենք՝ միակերպության
B. Հետերոզիգոտ առանձնյակը յուրաքանչյուր գամետին փոխանցում է զույգ ալելներից մեկը։
2. Երկրորդ օրենք՝ ճեղքավորման
C. AA × aa խաչասերման դեպքում առաջին սերնդի բոլոր առանձնյակները Aa են։
1. Առաջին օրենք՝ միակերպության
D. Aa × Aa խաչասերման դեպքում սերնդում առաջանում են AA, Aa և aa գենոտիպեր։
2. Երկրորդ օրենք՝ ճեղքավորման
E. Առաջին սերնդում դրսևորվում է դոմինանտ հատկանիշը։
1. Առաջին օրենք՝ միակերպության
F. Երկրորդ սերնդում հնարավոր է ռեցեսիվ հատկանիշի կրկին դրսևորում։
2. Երկրորդ օրենք՝ ճեղքավորման
12.Ո՞ր պնդումը ո՞ր ժառանգման ձևին է վերաբերում։ Նշե՛ք համապատասխանությունները ըստ հերթականության։
Հատկանիշ
Հասկացություն
A. Գեները գտնվում են նույն քրոմոսոմում։
1. Շղթայակցված ժառանգում
B. Գեները գտնվում են տարբեր քրոմոսոմների վրա։
2. Անկախ ժառանգում
C. Գեները հակված են միասին փոխանցվելու սերունդներին։
1. Շղթայակցված ժառանգում
D. Դիհիբրիդային խաչասերման դասական 9:3:3:1 հարաբերակցությունը կարող է դիտվել ամբողջական դոմինանտության դեպքում։
2. Անկախ ժառանգում
E. Քրոսինգովերը կարող է խախտել գեների միասին ժառանգումը։
1. Շղթայակցված ժառանգում
F. Մի հատկանիշի ալելների փոխանցումը չի պայմանավորում մյուս հատկանիշի ալելների փոխանցումը։
2. Անկախ ժառանգում
13.Ո՞ր հատկանիշը ո՞ր ժառանգման ձևին է վերաբերում։ Նշե՛ք համապատասխանությունները ըստ հերթականության։
Հատկանիշ
Հասկացություն
A. Գենը գտնվում է ավտոսոմում։
1. Աուտոսոմային ժառանգում
B. Գենը գտնվում է X կամ Y քրոմոսոմում։
2. Սեռի հետ շղթայակցված ժառանգում
C. Ժառանգման բնույթը կարող է կախված լինել սեռից։
2. Սեռի հետ շղթայակցված ժառանգում
D. Հատկանիշի գենը գտնվում է ոչ սեռական քրոմոսոմում։
1. Աուտոսոմային ժառանգում
E. X-շղթայակցված ռեցեսիվ հատկանիշը կարող է ավելի հաճախ դրսևորվել տղամարդկանց մոտ։
2. Սեռի հետ շղթայակցված ժառանգում
F. Հատկանիշը կարող է փոխանցվել երկու սեռերին՝ առանց սեռական քրոմոսոմի հետ կապի։
1. Աուտոսոմային ժառանգում
14.Ո՞ր պնդումը «գեն» և «գենոմ» հասկացություններից որին է վերաբերում։ Նշե՛ք համապատասխանությունները ըստ հերթականության։
Հատկանիշ
Հասկացություն
A. ԴՆԹ-ի որոշակի հատված է։
1. Գեն
B. Ներկայացնում է օրգանիզմի ամբողջական գենետիկական նյութը։
2. Գենոմ
C. Կարող է ունենալ տարբեր ալելային ձևեր։
1. Գեն
D. Ներառում է ինչպես գեներ, այնպես էլ ոչ կոդավորող ԴՆԹ-ի հատվածներ։
2. Գենոմ
E. Կարող է պայմանավորել որևէ սպիտակուցի կամ ֆունկցիոնալ ՌՆԹ-ի սինթեզը։
1. Գեն
F. Բնութագրում է ամբողջ գենետիկական տեղեկատվության համախումբը։
2. Գենոմ
15.Ո՞ր պնդումը «գենոտիպ» և «գենոֆոնդ» հասկացություններից որին է վերաբերում։ Նշե՛ք համապատասխանությունները ըստ հերթականության։
Հատկանիշ
Հասկացություն
A. Բնութագրում է առանձին օրգանիզմի գենետիկական կառուցվածքը։
1. Գենոտիպ
B. Վերաբերում է ամբողջ պոպուլյացիային։
2. Գենոֆոնդ
C. Ներառում է պոպուլյացիայում առկա բոլոր ալելները։
2. Գենոֆոնդ
D. Կարելի է ներկայացնել, օրինակ, AaBb գրառմամբ։
1. Գենոտիպ
E. Կարող է փոխվել մուտացիաների, միգրացիայի և ընտրության ազդեցությամբ։
2. Գենոֆոնդ
F. Որոշում է անհատի ժառանգական հատկանիշների գենետիկական հիմքերը
1. Գենոտիպ
16. Խնդիր
Ոլոռի սերմերի դեղին գույնը (A) դոմինանտ է կանաչ գույնի (a) նկատմամբ, իսկ հարթ ձևը (B)՝ կնճռոտ ձևի (b) նկատմամբ։ Երկու հատկանիշները ժառանգվում են անկախ։ Խաչասերվել են երկու երկհետերոզիգոտ բույսեր՝ AaBb × AaBb։
Որոշե՛ք՝
ա) յուրաքանչյուր ծնողի առաջացրած գամետների տեսակները,
.jpg)
