Ստեղծագործությունը պատմում է Բելիսա Կրեպուսկուլարիոյի մասին, ով իր կյանքը կապում է բառերի հետ։ Նա ծնվել է շատ աղքատ ընտանիքում, անցել դժվարությունների միջով, բայց կարողացել է սեփական ուժերով փոխել իր կյանքը։ Մի օր պատահաբար հայտնաբերելով գիրը՝ նա հասկանում է, որ բառերը կարող են ոչ միայն տեղեկություն փոխանցել, այլև մարդկանց համար դառնալ ապրուստի միջոց։ Բելիսան սովորական բառավաճառ չէ։ Նա բառերին վերաբերվում է մեծ պատասխանատվությամբ, ընտրում է դրանք, ուսումնասիրում և փորձում հասկանալ դրանց իմաստն ու ազդեցությունը։ Նա վաճառում է բանաստեղծություններ, սիրային նամակներ, պատմություններ, նորություններ և նույնիսկ գաղտնի բառեր։ Հատկապես կարևոր է այն հանգամանքը, որ նա իր հաճախորդներին տալիս է հատուկ բառեր, որոնք նախատեսված են միայն նրանց համար։ Սա ցույց է տալիս, որ Բելիսայի համար բառերը պարզապես տառերի համադրություն չեն, այլ անհատական նշանակություն ունեցող արժեքներ։ Ստեղծագործության մեջ կարևոր տեղ ունի Գնդապետի կերպարը։ Նա տարիներ շարունակ մասնակցել է պատերազմների, մարդկանց մեջ վախ է առաջացրել և սովորել է իշխանության հասնել ուժով։ Սակայն մի օր որոշում է դառնալ նախագահ և հասկանում է, որ միայն զենքով հնարավոր չէ շահել ժողովրդի վստահությունը։ Այդ պատճառով դիմում է Բելիսային, որպեսզի նա իր համար ճառ գրի։ Բելիսայի ընտրած բառերը փոխում են Գնդապետի կերպարը։ Նա սկսում է խոսել ոչ թե որպես դաժան զինվորական, այլ որպես մարդ, որը ցանկանում է ժողովրդի աջակցությունը։ Սակայն Գնդապետի կյանքում ամենամեծ փոփոխությունը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ Բելիսան նրան նվիրում է երկու գաղտնի բառ։ Դրանք այնքան են ազդում նրա վրա, որ նա սկսում է անընդհատ մտածել կնոջ մասին։ Մինչ այդ նա սովոր էր, որ մարդիկ իրենից վախենան, իսկ հիմա առաջին անգամ զգում է մի բան, որը չի կարող կառավարել ուժով։
Essay, lesson 25
One day, an architect decided to travel abroad. He packed his baggage and left his country. During his trip, he met a poor man, a pauper, who had lost everything after a terrible calamity. The man’s house had suffered a collapse. The architect felt sorry for him and decided to help. He did not want to squander his money, so he used it wisely. Later, he met a fugitive who was hiding from the police. The police wanted to prosecute him for his crimes. The fugitive was full of envy because the architect had a happy family. He also had problems with his matrimony because he had committed bigamy. In the end, the architect returned home and understood that helping others is more important than money.
Assignment, lesson 25
Architect – ճարտարապետ
Matrimony – ամուսնություն
Baggage – ուղեբեռ
Squander – վատնել, շռայլել
Abroad – արտասահմանում, արտասահման
Fugitive – փախստական, փախուստի մեջ գտնվող
Calamity – աղետ, դժբախտություն
Pauper – աղքատ, չքավոր
Envy – նախանձ, նախանձել
Collapse – փլուզում, փլուզվել
Prosecute – քրեական հետապնդման ենթարկել, դատական կարգով հետապնդել
Bigamy – երկկնություն (միաժամանակ երկու ամուսնություն ունենալը)
Fill in the Blanks
Place one of the new words in each of the blanks below.
1. The baggage compartment of the plane was inspected for bombs.
2. A storm on the night of the prom meant calamity for the senior class plans.
3. Good government would assure that there are no more paupers in the land.
4. The strain of the three-hour examination almost brought Leslie to a state of collapse.
5. Now that the quintuplets have come along, we are calling on an architect to devise plans for an extension to our home.
6. The hungry man was prosecuted for stealing a loaf of bread.
7. Bringing expensive toys to newborn infants is just another way to squander your money.
8. Bloodhounds were brought in to hunt for the fugitive in the dense forest.
9. When it was learned that Mr. Smythe had failed to divorce his first wife, he was charged with bigamy.
10. Traveling abroad is an educational experience.
11. What is there to envy in a high mark that was not honestly achieved?
12. Everyone can see that matrimony has brought Jim and Stella great happiness.
Մաթեմատիկա
Առաջադրանքներ
1.Դահուկավազքի մրցումներին մասնակցում էին 53 մարզիկ: Աղջիկները 17-ով քիչ էին տղաներից: Քանի՞ աղջիկ և քանի՞ տղա էին մասնակցում մրցումներին:
18, 35
2.Երկու հոգի 15 000 դրամը պետք է բաժանեին այնպես, որ մեկին մյուսից 4 անգամ շատ հասներ: Քանի՞ դրամ կհասնի յուրաքանչյուրին:
3000, 12000
3.Կոնֆետի համար վճարել են 3 անգամ ավելի կամ 600 դրամով ավելի, քան թխվածքի համար: Որքա՞ն են վճարել թխվածքի համար:
300
4.Տետրերի համար վճարել են 4 անգամ ավելի, կամ 720 դրամով ավելի, քան քանոնների համար: Որքա՞ն են վճարել քանոնների համար։
240
5.Հայրը 5 անգամ մեծ է աղջկանից, իսկ աղջիկը 32 տարով փոքր է հորից: Քանի՞ տարեկան է հայրը:
40
7.Մայրը 4 անգամ մեծ է որդուց, իսկ որդին 27 տարով փոքր է մորից: Քանի՞ տարեկան է որդին։
9
7.Արևի տակ տաքանում էին մի քանի կատու: Նրանք միասին 10 թաթ ավելի ունեին, քան ականջ: Քանի՞ կատու էին տաքանում արևի տակ:
5
8.Ընդհանուր քանակով 10 շուն ու կատու կերակրվեցին 56 պաքսիմատով: Ամեն շան հասավ 6, իսկ ամեն կատվի` 5 պաքսիմատ: Քանի՞ շուն ու քանի՞ կատու կերակրեցին:
6 շուն, 4 կատու
9.Քանի՞ հավ ու քանի՞ ոչխար կար տնտեսությունում, եթե հայտնի է, որ բոլոր հավերն ու ոչխարները միասին ունեին 19 գլուխ և 46 ոտք։
4 ոչխար, 15 հավ
10. Ընդհանուր քանակով 15 եռանկյուն ու եռանկյուն միասին ունեն 53 անկյուն։ Քանի՞ եռանկյուն և քանի՞ քառանկյուն կար:
7 եռանկյուն, 8 եռանկյուն
11. 7400 դրամը վճարեցին 19 մետաղադրամներով՝ օգտագործելով միայն 200 և 500 դրամանոցներ: Քանի՞ 200 դրամանոց մետաղադրամ օգտագործեցին:
12 հատ 500 դրամանոց, 7 հատ 200 դրամանոց
12.27 000 դրամը մանրել են 100 և 200 դրամանոց մետաղադրամներով: Ստացվել է 170 մետաղադրամ։ Դրանցից քանի՞սն են 100, քանիսը` 200 դրամանոց:
70 հատ 100 դրամանոց, 100 հատ 200 դրամանոց
Բառագիտություն

31. 1
32. 2
33. 3
34. 2
35. 4

36. 1
37. 1
38. 3
39. 2
40. 3
Ձևաբանություն
Գոյական անուն
Խոսքի մասեր
Երբ ուսումնասիրում ենք բառերը, պարզ է դառնում, որ դրանց մի մասն
արտահայտում է անձ, առարկա, հասկացություն (օր.՝ մարդ, աշակերտ, սեղան,
ծառ, քար, հարգանք, ուրախություն), մեկ այլ մասը՝ առարկայի հատկանիշ (օր.՝
գեղեցիկ, շատ, փոքր), մյուսները՝ գործողություն (օր.՝ կառուցել, նկարել,
փորագրել), քանակ (օր.՝ մեկ, երկու, մեկ երրորդ) և այլն։ Բացի այդ՝ բառերի մի
մասը քերականորեն կարող է փոփոխվել՝ հոլովվել, մյուս մասը՝ խոնարհվել, մեկ
այլ մասը չի փոփոխվում և այլն։ Այս ամենի հետևանքով ամեն մի բառ նախադասության կազմում կատարում է շարահյուսական տարբեր գործառույթներ՝
ենթակայի, ստորոգյալի, տարբեր լրացումների, կապակցական և այլն։ Ահա այս
երեք հանգամանքի՝ կոնկրետ իմաստների, քերականական հատկանիշների, շարահյուսական կիրառությունների հիման վրա էլ լեզվում եղած բառերը բաժանում ենք խմբերի, որոնք կոչվում են խոսքի մասեր։ Ժամանակակից հայերենում
կա տասը խոսքի մաս՝ գոյական անուն, ածական անուն, թվական անուն,
դերանուն, բայ, մակբայ, կապ, շաղկապ, վերաբերական (եղանակավորող
բառեր), ձայնարկություն։ Այս խոսքի մասերից յուրաքանչյուրն ունի իրեն բնորոշ
քերականական հատկանիշներ, որոնք ուսումնասիրվում են ձևաբանության մեջ։
Գոյական անուն
1.Գոյականի թվի կարգը
Գոյական են կոչվում այն բառերը, որոնք անվանում են անձ, առարկա կամ
հասկացություն, օրինակ. լիճ, հող, նկարիչ, քանդակագործ, երաժշտություն,
հարգանք։ Գոյականներն ունեն քերականական երեք հատկանիշ, այսինքն՝
քերականական երեք կարգ։ Դրանք են թիվը, առումը (առկայացումը) և հոլովը։
Գոյականի թվի կարգը։ Այս կարգը ցույց է տալիս գոյականի արտահայտած
առարկաների քանակը։ Գոյականն ունի երկու թիվ՝ եզակի և հոգնակի։ Եզակի
թիվը ցույց է տալիս մեկ առարկա կամ տվյալ տեսակի առարկան ընդհանրապես
և արտահայտվում է առանց վերջավորությունների, օրինակ՝ սար, վրձին, նկար,
սեղան, ճանապարհ և այլն։ Հոգնակի թիվը ցույց է տալիս մեկից ավելի
միատեսակ առարկաներ, օրինակ՝ սարեր, վրձիններ, նկարներ, սեղաններ,
ճանապարհներ։ Ժամանակակից հայերենում հոգնակի թիվը կազմվում է տարբեր
վերջավորություններով։ Այդ վերջավորություններն են՝ -եր, -ներ, -իկ, -ք, -այք, —
ինք։ Առավել գործածական են -եր և -ներ վերջավորությունները, իսկ մնացածներով կազմվում է սահմանափակ քանակով բառերի հոգնակի թիվը։
-Եր և -ներ վերջավորությունների գործածությունը պայմանավորված է
բառերի վանկերի քանակով։ Եթե բառը միավանկ է, ապա հոգնակին կազմում է —
եր մասնիկով, օրինակ՝ սարեր, մեխեր, քարեր, ծառեր, տներ և այլն։ Եթե բառը
բազմավանկ է, ապա հոգնակին կազմվում է -ներ մասնիկով, օրինակ՝ գրիչներ,
աթոռներ, աշակերտներ, սեղաններ, նստարաններ, պատճեններ և այլն։ Այս
ընդհանուր կանոնի հետ պետք է հաշվի առնել հետևյալը։
ա) Մի շարք բառեր գրաբարում ունեցել են ն վերջնահնչյունը, այսինքն՝ այդ
բառերը ավարտվել են ն-ով, որն աշխարհաբարում ընկել է (մուկն – մուկ, դուռն —
դուռ և այլն)։ Այս ն հնչյունը մի շարք բառերի հոգնակիի կազմության ժամանակ
վերականգնվում է, ինչպես՝ բեռներ, գառներ, դռներ, եզներ, թոռներ, լեռներ,
ծնկներ, ծոռներ, հարսներ, ձկներ, մկներ, մատներ, նռներ և այլն։ Գրաբարյան ն վերջնահնչյունը կարող է հոգնակի թվի կազմության ժամանակ չվերականգնվել,
բայց ի հայտ գալ բառակազմության ժամանակ՝ սերմ-սերմեր-սերմնացան, կողմկողմեր-կողմնացույց, մաս-մասեր-մասնակից և այլն։
բ)Ռուս բառի հոգնակին կազմվում է -ներ վերջավորությամբ՝ ռուսներ։
գ) Այն երկվանկ բառերը, որոնց երկրորդ վանկը կազմված է գաղտնավանկի
ը-ով, հոգնակիում հիմնականում ստանում են -եր վերջավորությունը, ինչպես՝
արկղ-արկղեր, աստղ-աստղեր, դուստր-դուստրեր, եզր-եզրեր, սանր-սանրեր,
տետր-տետրեր, վագր-վագրեր և այլն18։
դ) Հոգնակիի կազմության ժամանակ –եր վերջավորություն են ստանում այն
բազմավանկ բաղադրյալ բառերը, որոնց վերջին բաղադրիչը միավանկ կամ
երկրորդ վանկը գաղտնավանկի ը-ով երկվանկ բառ է, և այդ վերջին բաղադրիչը
պահպանում է իր հիմնական իմաստը, օրինակ՝ անձրևաջրեր, շոգենավեր,
հեռագրեր, նախահայրեր, դրամարկղեր, արքայադուստրեր և այլն։ Իսկ եթե վերջին բաղադրիչը չի պահպանում իր հիմնական իմաստը, ապա բաղադրյալ բազմավանկ բառի հոգնակին կազմվում է -ներ վերջավորությամբ, ինչպես՝ ազգասերներ, բեռնակիրներ, մեծատուններ, որմնադիրներ, պատմագիրներ,
փայտահատներ և այլն։
-Ք վերջավորությամբ կարող է կազմվել -ցի (-ացի, -եցի) ածանցով կազմված
այն բառերի հոգնակին, որոնք ցույց են տալիս որևէ տեղի, վայրի, երկրի բնակիչ,
օրինակ՝ գյուղացիք, քաղաքացիք և այլն։ Բայց պետք է նշել, որ այս ձևերը
խոսակցական են, և գրական լեզվում գործածվում են այս բառերի -ներ վերջավորությամբ հոգնակիները՝ գյուղացիներ, քաղաքացիներ։ -Ք -ով է կազմվում
նաև այլ բառի հոգնակին՝ այլք։ Երբեմն գործածվում է նաև այլեր հոգնակին,
օրինակ՝ Ուր թալանում են մերոնք ու այլերը (Հովհաննես Թումանյան)։
-Այք վերջավորությամբ կազմվում են կին, ինչպես նաև տիկին, պարոն
բառերի հոգնակիները՝ կանայք, տիկնայք, պարոնայք, սակայն տիկին և պարոն
բառերի հոգնակիները կարող են կազմվել նաև -ներ մասնիկով՝ տիկիններ,
պարոններ։
-Իկ վերջավորությամբ կազմվում է միայն մարդ բառի և նրանով կազմված
այն բառերի հոգնակին, որոնցում նա վերջին բաղադրիչն է, օրինակ՝մարդիկ,
տղամարդիկ, նախամարդիկ և այլն։
-Ինք վերջավորությամբ կազմվում է անձ բառի հոգնակին՝ անձինք, թեև
գործածական է նաև անձեր ձևը։
Պետք է հիշել, որ եթե գոյականներն ունեն բազմազան, տարբեր, մի շարք,
որոշ, զանազան, բոլոր և նման որոշիչ լրացումներ, ապա դրվում են հոգնակի
թվով, օրինակ՝ բազմազան ծաղիկներ, մի շարք խնդիրներ, որոշ գրքեր,
զանազան գործեր, բոլոր տները և այլն։
Վարժություններ
1։ Դո՛ւրս գրել այն բառերը, որոնցում գրաբարյան ն վերջնահնչյունը հոգնակիի կազմության ժամանակ չի վերականգնվում, բայց վերականգնվում է բառակազմության ժամանակ։
Կողմ, բեռ, գառ, դուռ, մաս, թոռ, լեռ, ծունկ, ծոռ, հարս, սերմ, ձուկ, մուկ, նուռ։
2։ Առանձին սյունակներով դո՛ւրս գրել եզակի և հոգնակի
գոյականները։ Երեք եզակի և երեք հոգնակի գոյականներով կազմել նախադասություններ։
Ես նայում եմ սեգ Արագած սարին,
Դարերի ձյուն կա նրա կատարին,
Ժայռեր կան այնտեղ շանթերից կիսված,
Հողմերից ծեծված, արևից կիզված,
Եվ անդունդներ կան գագաթներն ի վար
Վշտի պես խորունկ, ցավի պես խավար…
Սակայն լանջերին արև՜ է, գարո՜ւն,
Աղբյուրն է խոսում, խայտում է առուն,
Բուրմունքը թևին՝ զեփյուռն է խաղում,
Բոսոր կակաչն է հովից ծիծաղում,
Ծաղիկն է բուսնում ժայռին ու քարին,
Թեկուզ դարերի ձյուն կա կատարին,
Թեկուզ հողմածեծ գագաթներն ի վար
Անդունդներ կան մութ, վշտի պես խավար։ Վահագն Դավթյան Եզակի-Արագած, սար, ձյուն, կատար, արև, գարուն, աղբյուր, առու, զեփյուռ, կակաչ, հով, ծաղիկ, ժայռ, քար, վիշտ, ցավ, խավար: 1. Արագածի գագաթը ծածկված էր ձյունով։ 2. Գարնանը դաշտերում կակաչներ են ծաղկում։ 3. Աղբյուրի մոտ մեղմ զեփյուռ էր փչում։ Հոգնակի-Դարեր, ժայռեր, շանթեր, հողմեր, անդունդներ, գագաթներ, լանջեր: 1. Հեռվում բարձր ժայռեր էին երևում։ 2. Արևը լուսավորում էր լեռան լանջերը։ 3. Փոքրիկ առուն հոսում էր քարերի միջով։
3։ Գտնե՛լ, թե որ շարքերի բոլոր բառերի հոգնակին է կազմվում –եր վերջավորությամբ։
1. բեռնարկղ, բառատետր, բնագիր, պատմագիր
2. գլխաշոր, դեղատոմս, ձկնորսանավ, ամսագիր
3. ածխակույտ, ակնաբիբ, բաժնետեր, դասաժամ
4. եզրաշերտ, թաղամաս, լաստանավ, զարդասյուն
5. մեղրամոմ, յուղաբիծ, նավթահոր, շնագայլ
6. ջրաբույս, սառցադաշտ, որմնանկար, վարելահող
7. անվաճաղ, արքայատոհմ, բնակվարձ, գետաձի
8. գիտափորձ, զոդաձող, երկաթալար, էլեկտրասարք
9. թոնրատուն, ճամփեզր, մատենացանկ, թիթեղագործ
10. մեկնակետ, մարզաձև, ջրաշիթ, ուրվագիծ
4։ Գտնե՛լ, թե որ շարքերի բոլոր բառերի հոգնակին է
կազմվում –ներ վերջավորությամբ։
1. գորգագործ, որմնադիր, մեղվաբույծ, էքսկավատորավար
2. ածխահատ, գյուղատնտես, այգեգործ, երգիծաբան
3. հանդիսատես, հատապտուղ, էլեկտրամուրճ, հեքիաթագիր
4. հրուշակագործ, ձիթաբլիթ, հերթապահ, մանկաբույժ
5. պատգամ, պատճեն, ջրատար, սննդամթերք
6. տիեզերագնաց, ուղղաթիռ, փականագործ, քարայր
7. քարհատ, առակագիր, ատամնաբույժ, արգելացանց
8. բնանկար, գաջագործ, դեղասրվակ, խճանկար
9. ծաղկաբույծ, համազգեստ, հատապտուղ, մեդալակիր
10. նորաբնակ, շերամապահ, սերնդակից, վաճառատեղ
Էներգայի և նյութերի արտահոսքը էկոհամակարգերում
Ցանկացած կյանք պահանջում է էներգիայի և նյութերի անընդհատ հոսք: Էներգիան ծախսվում էկենսական ռեակցիաների իրագործման, իսկ նյութերը` օրգանիզմների մարմնի կառուցման համար: Էներգիայի և նյութերի հոսքը դիտվում են որպես ավտոտրոֆ օրգանիզմներին էներգիայի և նյութերի փոխանցում դրսից, իսկ այնուհետև անցում սննդային շղթայով մեկ մակարդակից մյուսին: Համակեցություններում էներգիայի հոսքը օրգանական նյութերի քիմիական կապերի էներգիայի անցումն է օրգանիզմների մեկ մակարդակից մյուսին: Նյութերի հոսքը քիմիական տարրերի ձևով նյութերի տեղափոխությունն է ավտոտրոֆ օրգանիզմներից կոնսումենտներին ու ռեդուցենտներին, այնուհետև քիմիական ռեակցիաներով, առանց կենդանի օրգանիզմների մասնակցության, նորից ավտոտրոֆ օրգանիզմներին: Նյութերի հոսքը կատարվում է փակ շրջանով, որի պատճառով այդ գործընթացը կոչվում է շրջանառություն: Ի տարբերություն նյութերի` էներգիան կարելի է օգտագործել մեկ անգամ: Էներգիայի միակողմանի հոսքը համարվում է բնության յուրահատուկ երևույթ և տեղի է ունենում ֆիզիկայի օրենքներով: Այդ օրենքներից մեկն ասում է, որ էներգիայի մեկ ձևը (լույսի էներգիան) կարող է վերափոխվել մեկ այլ ձևի (սննդի պոտենցիալ էներգիայի), բայց այն երբեք նորից չի ստեղծվում և չի անհետանում: Մեկ ուրիշ օրենքի համաձայն` չկա որևէ գործընթաց կապված էներգիայի փոխակերպման հետ, որ չուղեկցվի էներգիայի որոշակի կորստով: Սննդի յուրաքանչյուր տեղափոխման ժամանակ պոտենցիալ էներգիայի քանակի մի մասը կորչում է: Նախ և առաջ բույսը ֆիքսում է ստացվող արեգակնային ճառագայթման միայն մի փոքր մասը: Այդ պատճառով էլ կոնսումենտների քանակը, օրինակ` մարդկանց, խիստ կախված է սննդային շղթայի երկարությունից: Կյանքի դրսևորման բոլոր բազմապիսի ձևերն ուղեկցվում են էներգիայի փոխակերպումներով: Երկրի մակերևույթի կողմից լույսի ձևով ստացվող էներգիան հավասարակշռում է Երկրի մակերևույթից արտացոլված ճառագայթման անտեսանելի ջերմային էներգիայով: Կյանքի էությունը կազմում է այդպիսի փոփոխությունների անընդհատ հաջորդումը, ինչպիսիք են` բարդ քիմիական միացությունների աճը, ինքնավերարտադրողությունը և սինթեզը: Առանց էներգիայի փոփոխման, որով ուղեկցում են բոլոր փոփոխությունները, ոչ կյանք կլիներ, ոչ էլ էկոլոգիական համակարգեր: Այսպես ասած էկոհամակարգերում էներգիայի քանակի կորուստը կարող է հանգեցնել էկոհամակարգի վերացման: Հատուկ ուշադրության են արժանի վառելանյութի, ատոմային էներգիայի և կոնցենտրացված էներգիայի փոխակերպումները: Էներգիան բնութագրվում է ոչ միայն քանակական, այլ նաև որակական ցուցանիշներով: Էներգիայի խիստ կոնցենտրիկ ձևերը, ինչպիսին է, օրինակ, նավթի էներգիան, ունեն ավելի բարձր աշխատանքային պոտենցիալ, և համապատասխանաբար` ավելի բարձր որակ, քան այնպիսի «նոսր» ձևերը, ինչպիսի է արեգակնային լույսը: Իսկ արեգակնային լույսն իր հերթին օժտված է ավելի բարձր որակով: Էներգիայի որակը չափվում է մի մակարդակից մյուսին անցման քանակով:
Destination b2: unit 11

1. Taller
2. Greener
3. Fitter
4. Happier
5. Trendier
6. More nervous
7. Wiser
8. Cheaper
9. Lazier
10. More serious
11. More quickly
12. Better
13. Less
14. Worse
15. Farther

1. Greatest
2. Most boring
3. Highest
4. Luckiest
5. Most often
6. Deepest
7. Ugliest
8. Worst
9. Farthest
10. Loveliest
11. Craziest
12. Most modern
13. Worst
14. Least
15. The best

1. Latest
2. Least
3. Worse
4. More
5. Most
6. Less
7. Youngest
8. Better
9. Higher
10. Best

1. This is the best book I have ever read.
2. This is the furthest anyone has ever been into the jungle.
3. It was the hardest I have ever worked.
4. Every other boy in the class is shorter than Liam.
5. This beach is nicer than the others along this part of the coast.
6. I read that no mountain is higher than Mount Everest.
7. Is this the farthest north anyone has ever been?
8. You can’t imagine a painting uglier than the one Ed did.
9. The other stamps in my collection are more rare than this one
10. Pedro is the fastest runner in the class

1. John is so tall that he can see over the wall.
2. My sister is so clever that I’m sure that she will go to university.
3. It’s so good that I can’t stop playing this computer game.
4. Tim has so much work to do that he can’t come out.
5. It’s so hot that I can’t sleep.
6. Tina arrived so late that she missed the train.
7. We have so many bills to pay that we don’t have any money for luxuries.
8. It’s so far away that it takes a day to get to Australia.

1. D
2. A
3. C
4. E
5. F
6. B

1. Enough pizza
2. Old enought
3. Early enough
4. Sensible enough
5. Hard enough
6. Enough credits
7. Warm enough
8. To get
9. Us all to sit down
10. To pull

1. ✓
2. So
3. So
4. ✓
5. ✓
6. So
7. ✓
8. So
9. So
10. ✓
11. ✓
12. So

1. So
2. Such
3. Such
4. Enough
5. Too
6. So
7. Too
8. So
9. Too
10. Such

1. Such
2. Too
3. Such
4. Sօ
5. Toօ
6. Toօ
7. So
8. So
9. To
Սիրադեղյանական օրեր
Նոյեմբերի 9-13՝ Սիրադեղյանական օրեր
«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի ուսումնական օրացույցով նոյեմբերի 9-13-ը Սիրադեղյանական օրեր են՝ նվիրված պետական-քաղաքական-հասարակական գործիչ Վանո Սիրադեղյանին։
Սիրադեղյանական օրերի հիմնական ուղղություններն են՝
- Վանո Սիրադեղյանի հրապարակախոսական աշխատանքների ընթերցումներ,
- Վանո Սիրադեղյանը՝ ընտանեկան պատմություններում,
- Վավերագրական ֆիլմի դիտում-քննարկում՝ «Հատուկ գործ. Վանո Սիրադեղյան»,
- Հանդիպում ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի և Մ․ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու, «Արցախի մելիքությունները և մելիքաան տները 17-19-րդ դդ․» գրքի հեղինակ Արտակ Մաղալյանի հետ։
Առաջադրանք
Նախագծի շրջանակում իրականացված աշխատանքները հրապարակե՛լ բլոգում /բլոգային աշխատանք/.
Էկոհամակարգի կառուցվածքը
Էկոլոգիայի տեսանկյունից էկոհամակարգերում տարբերում ենհետևյալ բաղադրիչները`
· անօրգանական նյութեր (H2O, CO2, N2, C և այլն),
· օրգանական միացություններ (ածխաջրեր, ճարպեր, սպիտակուցներ, հումուսային նյութեր և այլն), որոնք կապ են հաստատում էկոհամակարգի կենդանի ևանկենդան բաղադրիչների միջև,
· օդային և ջրային միջավայրեր,եղանակային պայմաններ և միջայրի այլ ֆիզիկական գործոններ,
· պրոդուցենտներ. Օրգանիզմներ են (հիմնականում` բույսեր,ինչպես նաև ֆոտոսինթեզ իրականացնողմանրէները), որոնք պարզ անօրգանական նյութերից` (H2O և CO2), օգտագործելով արևիէներգիան,սինթեզում են բարդ օրգանական նյութեր, որոնք էլ սնունդ են հանդիսանում մնացաց բոլորօրգանիզմների համար,
· կոնսումենտներ, հետերոտրոֆ օրգանիզմներ են (հիմնականում կենդանիներ), որոնք սնվում ենբույսերի կամ կենդանիների պատրաստի օրգանական նյութերով: Նրանք չեն կարող ինքնուրույնսինթեզել օրգանական նյութ և ստանում են այն պատրաստի վիճակում: Նրանց օրգանիզմումօրգանական նյութերը վերափոխվում են իրենց համար հատուկ սպիտակուցների և այլ նյութերի:
· ռեդուցենտներ, քայքայող օրգանիզմներ են (հիմնականում բակտերիաները և սնկերը), որոնք իրենցկենսագործունեության համար անհրաժեշտ էներգիան ստանում են մահացած հյուսվածքներիքայքայման արդյունքում կամ էլ օգտագործում են լուծված օրգանական նյութերը:
Այսպիսով` էկոհամակարգը բիոտիկ (կենդանի օրգանիզմներ) և աբիոտիկ միջավայրերիամբողջություն է, որոնց փոխհարաբերության ժամանակ տեղի է ունենում համարյա լրիվ բիոտիկշրջապտույտ, որին մասնակցում են պրոդուցենտները, կոնսումենտները և ռեդուցենտները: Դրանքառաջացնում են պարզ անօրգանական նյութեր` ածխաթթու գազ, ջուր, ամոնիակ և այլն (այսպեսկոչված <<ընդհանուր արժույթ>>, որը օգտագործվում է կանաչ բույսերի կողմից`օրգանական նյութսինթեզելու նպատակով): Կենսաբանական շրջապտույտի անխափան գործունեությամբ էպայմանավորված էկոհամակարգերի, հետևապես և կենսոլորտի գոյությունն ու զարգացումը: Անընդատ և հավիտենական գործընթացը` կենսաբանական շրջապտույտը, հիմնականումկատարվում է, այսպես կոչված, <<ինքնապարփակ>> ձևով, այսինքն` առանց արտադրությանմնացորդների ու թափոնների կուտակման: Օրգանիզմների միջև գոյություն ունեցող բազմազան ևսերտ փոխհարաբերության շնորհիվ, էկոհամակարգերը ձեռք են բերել ամբողջականություն, կայունություն և զարգացման հարաբերական անկախություն: Օրինակ` ջրավազանների մաքուրվիճակը պահպանվում է գետում ապրող բուսականության, ցածրակարգ կենդանիների և մանրէներիգործունեությամբ և ջրում ընթացող բնական գործընթացների միջոցով: Նյութափոխանակության գործընթացին մասնակցող օրգանիզմները տարածության մեջմասնակիորեն տարանջատված են: Ավտոտրոֆ գործընթացները ավելի ակտիվ ընթանում են վերինհարկում, որտեղ տեսանլի լույսը մատչելի է: Այդ հարկը կոչվում է կանաչ գոտի: Հետերոտրոֆգործընթացները ավելի ակտիվ ընթանում են ստորին հարկում, որտեղ հողում և նստվածքներումկուտակվում են օրգանական նյութեր: Էկոհամակարգերի բաղադրիչների հիմնական գործընթացները տարանջատվում են նաևժամանակային առումով: Այսպես, հնարավոր է նկատելի խզում ավտոտրոֆ օրգանիզմների կողմիցսինթեզված օրգանական նյութերի և հետերոտրոֆների կողմից այդ նյութերի օգտագործման միջև: Այնուամենայնիվ, էկոհամակարգերի այդ 3 կենդանի բաղադրիչներին` պրոդուցենտներին, կոնսումենտներին և ռեդուցենտներին, կարելի է դիտարկել որպես բնության երեք գործառնականթագավորություններ. դրանց տարանջատումը գլխավորապես հիմնված է սնման տիպի և էներգիայիստացման եղանակի վրա: Եթե հարցնենք, թե քանի էկոհամակարգ կա երկրագնդի վրա, ապա այդ հարցին հնարավոր չի լինի պատասխանել, քանի որէկոհամակարգերը հստակ սահմաններ չունեն: Այդ պատճառովէկոլոգները ուսումնասիրում են էկոհամակարգերիզուգակցումները` բիոմները: Բիոմները էկոհամակարգային խոշորենթաբաժիններ են բնակլիմայական զոնայի կամ բնական գոտուսահմաններում, որտեղ գերակշռում են բույսերի և կենդանիներիայս կամ այն տեսակները: Ցամաքային բիոմներըսահմանազատելու համար բացի միջավայրիֆիզիկա-աշխարհագրական պայմաններից օգտագործում են այդբիոմները կազմող բույսերի կենսական ձևերի զուգակցումները. տունդրայի համար` մեկամյա խոտերը, քսերոֆիտները և սուկուլենտները, տափաստանների համար` մարգագետնային խոտերը: Կենսոլորտային ողջ կենսազանգվածի 99%-ը կազմում են բույսերը: Արևադարձային անտառները կազմում են ցամաքի 7%-ը, անապատնրը` ¼-ը, իսկ դրանցբուսականությունը` միայն 1%-ը: Փաստորեն, էկոհամակարգը էկոլոգիայում հիմնական ֆունկցիոնալ միավորն է, քանի որ դրա մեջ ենմտնում և օրգանիզմները, և անկենդան միջավայրը` բաղադրիչներ, որոնք փոխադարձ ազդում ենմեկը մյուսի հատկությունների վրա և անհրաժեշտ են կյանքի ապահովման համար այն ձևով, որըգոյություն ունի երկրի վրա: Եթե մենք ուզում ենք, որ մեր հասարակությունը անցնի այն խնդիրներինպատակային ամբողջական լուծմանը, որոնք ծնվում են բիոմների և կենսոլորտի մակարդակում, ապա առաջին հերթին պետք է ուսումնասիրենք կազմակերպման էկոհամակարգային մակարդակը: Էկոհամակարգերը, բացի էներգիայի հոսքիցու նյութերի շրջապտույտից, բնութագրվում եննաև զարգացած տեղեկատվականցանցերով, որոնք իրենց մեջ ներգրավում ենֆիզիկական և քիմիական ազդանշաններիհոսքերը: Դրանք կապում են համակարգիբոլոր մասերը և ղեկավարում կամկարգավորում դրանք որպես ամբողջություն: Այդ իսկ պատճառով կարելի է համարել, որէկոհամակարգերն ունեն կիբեռնետիկականբնույթ և, ի տարբերություն մարդու կողմիցստեղծված կիբեռնետիկական սարքերի, իրենց կառավարող գործառույթներըկենտրոնացնում են հենց իրենց մեջ: Ավելցուկայնությունը (երբ որևէ գործառույթ կարող էիրականացվել ոչ թե մեկ, այլ մի քանի տեսակներով և բաղադրիչները) բարձրացնում է համակարգիկայունությունը: Հասնելիք կայունության աստիճանը շատ տարբեր է և կախված է ինչպես շրջապատողմիջավայրի կոշտությունից, այնպես էլ ներքին կառավարող մեխանիզմների արդյունավետությունից: