Ածական անուն

Կան բառեր, որոնք արտահայտում են առարկայի հատկանիշ, օրինակ՝ մեծ,

փոքր, լավ, գեղեցիկ, լուսավոր, լեռնային, փայտե, մետաղական, տնտեսական և
այլն։ Առարկայի այդպիսի հատկանիշ ցույց տվող բառերը միավորվում են մեկ
խոսքի մասի մեջ, որը կոչվում է ածական անուն կամ ածական։ Ածականները
հատկանիշները կարող են ցույց տալ երկու ձևով՝ ուղղակի և միջնորդված։
Օրինակ՝ մեծ, փոքր, լավ, վատ, կանաչ ածականները ուղղակիորեն անվանում,
ցույց են տալիս հատկանիշներ։ Իսկ քարե, քաղաքային, երկաթյա ածականները
հատկանիշն արտահայտում են միջնորդված, այսինքն՝ քար-ի, քաղաք-ի, երկաթ-ի
միջոցով միջնորդված վերագրումով։ Ըստ դրա՝ ածականները բաժանվում են
երկու տեսակի՝ որակական և հարաբերական։ Որակական ածականները հատկանիշն
ուղղակիորեն են արտահայտում, իսկ հարաբերականները՝ միջնորդված։
Որակական և հարաբերական ածականները իրարից տարբերվում են նաև
քերականական հատկանիշով. որակական ածականները հիմնականում ունեն
համեմատության աստիճաններ, իսկ հարաբերակաները՝ ոչ։ Որակական ածականների
համեմատության աստիճանները երեքն են՝ դրական, բաղդատական,
գերադրական։
Դրական աստիճանը ցույց է տալիս առարկայի հատկանիշը առանց համեմատության,
օրինակ՝ մեծ, լավ, կարճ և այլն։ Արտահայտվում է ածականի
անփոփոխ ձևով։
Բաղդատական աստիճանը ցույց է տալիս առարկայի հատկանիշի առավել
լինելը մեկ այլ առարկայի միևնույն հատկանիշի համեմատությամբ, ինչպես՝ ավելի
մեծ, ավելի լավ, ավելի կարճ և այլն։ Կազմվում է դրական աստիճանի ձևի և
ավելի բառի համադրությամբ23։
Գերադրական աստիճանը ցույց է տալիս հատկանիշի առավելագույն դրսևորումը,
ինչպես՝ ամենամեծ, ամենից մեծ, մեծագույն, ամենալավ, ամենից լավ,
լավագույն և այլն։ Ինչպես տեսնում ենք, գերադրական աստիճանը կազմվում է
դրականին ավելացնելով ամենա- կամ –(ա)գույն մասնիկները կամ էլ ամենից բառը
գործածելով դրականի հետ, սակայն -ագույն հնարավոր է ավելացնել ոչ բոլոր
ածականներին (օրինակ՝ բարակ, կարճ ածականների գերադրականը –գույն-ով չի կազմվում)։ Պետք է խուսափել այս երկու մասնիկները միաժամանակ գործածելուց
(օրինակ՝ ամենամեծագույն)։
Կան նաև համեմատության աստիճաններ չունեցող որակական ածականներ։
Դրանք այն ածականներն են, որոնք ցույց են տալիս ոչ համեմատելի հատկանիշներ՝
մերկ, դատարկ, դեղին, բոբիկ և այլն։
Ածականները կարող են գործածվել նաև գոյականաբար, օրինակ՝ մեծ տուփերը-մեծերը,
դեղին ծաղիկները-դեղինները։ Այսինքն՝ նրանք հանդես են գալիս
իրենց լրացյալ գոյականի փոխարեն և ստանում են նրա քերականական կարգերը։

Գործնական աշխատանք

1. Դո՛ւրս գրել ածականները. դրանցից երեքը գործածե՛լ
նախադասություններում։
Այս գետի ափին, այս ուռենու տակ
Իմ մանկությունն է անցել երազուն,
Խաղացել է նա գետում այս հստակ,
Ոսկի է փնտրել այս տաք ավազում։
Նա թառել է այս ծառերին դալար,
Երկյուղով մտել այրերը այս մութ
Ու կածաններում այս օձագալար
Թափառել է նա մինչև մայրամուտ։
Եվ իր ծիծաղի ալիքներն է ջինջ
Տվել նա մի օր ջրերին այս խենթ,
Որ ուրախ երգով տարել ամեն ինչ
Ու, սակայն, ոչինչ չեն բերել էլ ետ։
…Ամեն ինչ այստեղ նույնն է մնացել,
Նույն ալիքներն են գալիս ու գնում,
Եվ միայն ուռին ջրին կռացել,
Մի ինչ-որ կորած բան է որոնում։

Սենյակում արդեն մութ էր, և մենք միացրինք լույսը։ Այսօր իսկական խենթ օր էր՝ լի անսպասելի դեպքերով։ Երեխաները շատ ուրախ էին նոր խաղալիքների համար։

2.Գտնե՛լ այն ածականները, որոնց գերադրական աստիճանը
–գույն մասնիկով չի կազմվում։
Բարձր, մեծ, տաք, նվազ, թանկ, լավ, ուժեղ, ազնիվ, զվարթ, խոշոր, հին, բարակ, կոշտ, ուրախ, նոր, քաղցր։

3. Գրե՛լ տրված գոյականներից յուրաքանչյուրին բնորոշող
երեք ածական։
Նկար, այգի, ծաղիկ, գիրք, գորգ։

Գունեղ, վառ, գեղեցիկ նկար Կանաչապատ, ընդարձակ, սաղարթախիտ այգի Բուրավետ, նուրբ, գարնանային ծաղիկ Հետաքրքիր, ծավալուն, ուսուցողական գիրք Նախշազարդ, փափուկ, ձեռագործ գորգ

4.Գտնե՛լ որակական ածականները. կազմե՛լ նախադասություններ՝ գործածելով դրանք:
Բարձր, մարմնագույն, աշակերտական, ամուրի, թունդ, լեռնային, բրդյա, պղտոր, տխուր, վճարովի, ցածր, դեղին, ժլատ, նարնջագույն, պատանեկան, ջրալի, դաշտային, թավշյա, ասվե, ուրախ, քաղցր, անվճար։

Լեռան գագաթից երևում էին մեր քաղաքի բարձր շենքերը։ Նա ընտրեց նուրբ մարմնագույն երանգի զգեստ։ Առավոտյան հայրիկս միշտ թունդ սուրճ է խմում։ Հորդառատ անձրևից հետո գետի ջուրը դարձել էր պղտոր։ Այդ տխուր մեղեդին բոլորին հուզեց։ Ծառի ցածր ճյուղերին արդեն հասունացել էին պտուղները։ Աշնանը դեղին տերևները ծածկել էին ամբողջ մայթը։ Հեքիաթի ժլատ վաճառականը ոչ մեկին չէր օգնում։ Մայրամուտին երկինքը ներկվել էր վառ նարնջագույն գույնով։ Այս տարի ձմերուկը մի փոքր ջրալի էր, բայց թարմացնող։ Երգչուհու թավշյա ձայնը գերեց ամբողջ դահլիճը։ Երեխաների ուրախ ծիծաղը լսվում էր բակի բոլոր անկյուններից։ Տատիկիս թխած քաղցր գաթայի բույրը տարածվել էր տնով մեկ։

 5. Գտնե՛լ ածականները և դրանցով կազմել բառակապակցություններ:

Աղոտ, դերձակ, դժվարին, հոգատար, մանրահատակ, կավ, հաճարենի, հյուսնություն, լսարան, հանգամանորեն, երկաթ, պողպատե, սնահավատ, դետալ, գործունյա, բարեգութ, դաժան, ատլաս, չիթ, փայտե, կաղապար, շրջանակ, թղթե:

Աղոտ լույս, դժվարին պահ, հոգատար ընկեր, պողպատե կամուրջ, սնահավատ մարդ, գործունյա երիտասարդ, բարեգութ սիրտ, դաժան կյանք, փայտե արկղ, թղթե ինքնաթիռ:

Ջրածին

Տվյալ նյութի շրջանառության նկարագրությունը

Ջրածնի շրջանառությունը բնության մեջ սերտորեն կապված է ջրի շրջանառության և կենդանի օրգանիզմների կենսագործունեության հետ։ Երկրի վրա ջրածնի հիմնական պաշարը ջուրն է, ինչպես նաև օրգանական նյութերը, նավթը և բնական գազը։ Արևի ջերմության ազդեցությամբ օվկիանոսներից, ծովերից և ցամաքային ջրամբարներից ջուրը գոլորշանում է և բարձրանում մթնոլորտ, որտեղից տեղումների տեսքով վերադառնում է Երկիր։ Բույսերը ֆոտոսինթեզի ընթացքում ջրից կլանում են ջրածինը՝ այն ներառելով օրգանական միացությունների կազմի մեջ։ Սննդային շղթաների միջոցով ջրածինը բույսերից անցնում է կենդանիներին և մարդուն։ Կենդանի օրգանիզմների շնչառության, արտաթորության և մահացած օրգանիզմների քայքայման արդյունքում ջրածինը նորից վերադառնում է մթնոլորտ, հող և ջրային միջավայր՝ ջրի, մեթանի կամ մաքուր ջրածնի տեսքով։

Նյութի կարևորությունը

Ջրածինը կենսական կարևորություն ունի բոլոր կենդանի օրգանիզմների համար։ Այն մտնում է ջրի, սպիտակուցների, ճարպերի, ածխաջրերի և նուկլեինաթթուների (ԴՆԹ և ՌՆԹ) բաղադրության մեջ։ Մարդու օրգանիզմում ջրածինն ապահովում է բջիջների կառուցվածքային ամբողջականությունը, մասնակցում է էներգիայի ստացման գործընթացներին և կարգավորում է օրգանիզմի թթվահիմնային հավասարակշռությունը։ Բացի կենսաբանական դերից, ջրածինը նաև կարևոր էներգակիր է արդյունաբերության և էներգետիկայի ոլորտում։

Շրջանարության խաթարման պատճառները

Ջրածնի բնական շրջանառության խաթարման հիմնական պատճառները կապված են մարդու տնտեսական գործունեության հետ։ Մեծ քանակությամբ հանածո վառելիքի (ածուխ, նավթ, գազ) այրումը, անտառահատումները, ճահիճների չորացումը և գյուղատնտեսական ինտենսիվ գործունեությունը խախտում են ջրի և օրգանական նյութերի բնական հավասարակշռությունը։ Արդյունաբերական արտանետումների և քիմիական աղտոտման հետևանքով փոխվում է տեղումների կազմը, առաջանում են թթվային անձրևներ, իսկ մթնոլորտում ավելանում են ջրածին պարունակող ջերմոցային գազերը, օրինակ՝ մեթանը և ջրային գոլորշին։

Հետևանքները էկոհամակարգի, մարդու վրա

Շրջանառության խաթարումը լուրջ հետևանքներ է ունենում թե՛ էկոհամակարգի, թե՛ մարդու վրա։ Էկոհամակարգում խախտվում է ջրային ռեժիմը, առաջանում են երաշտներ կամ ջրհեղեղներ, թթվային անձրևները վնասում են հողը, բուսականությունը և ջրային կենդանիներին, իսկ ջերմոցային գազերի կուտակումը նպաստում է կլիմայի գլոբալ փոփոխությանը։ Մարդու առողջության վրա բացասաբար են անդրադառնում ջրի պակասն ու աղտոտվածությունը, օդի որակի վատթարացումը և օրգանիզմում ջրաաղային ու թթվահիմնային հավասարակշռության խանգարումները, որոնք կարող են առաջացնել նյութափոխանակության և շնչառական խնդիրներ։

Դրա կանխարգելումը

Ջրածնի շրջանառության խաթարումը կանխարգելելու համար անհրաժեշտ է խնայողաբար օգտագործել ջրային ռեսուրսները և պաշտպանել ջրամբարները աղտոտումից։ Կարևոր է նվազեցնել հանածո վառելիքի օգտագործումը՝ անցնելով վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների և մաքուր ջրածնային տեխնոլոգիաների, որոնց դեպքում այրումից առաջանում է միայն ջուր։ Անհրաժեշտ է նաև պահպանել և վերականգնել անտառները, կրճատել արդյունաբերական վնասակար արտանետումները, իսկ մարդու առողջության պահպանման համար կարևոր է ամեն օր օգտագործել մաքուր խմելու ջուր և լիարժեք սնունդ։

Նյութերի շրջանառությունը Էկոհամակարգերում: Ազոտի շրջանառությունը

Ցանկացած էկոհամակարգում գոյություն ունեն նյութափոխանակությամբ իրար հետ կապված օրգանիզմների խմբեր` պրոդուցենտներ, կոնսումենտներ և ռեդուցենտներ, որոնք իրագործում են կենդանի բջջի համար անհրաժեշտ տարրերի կրկնվող շրջանառությունը: Այդ խմբերի օրգանիզմների տարբեր տեսակներ իրենց աճի, զարգացման և վերարտադրության համար միջավայրից կլանում են նյութեր և միջավայր արտանետում օրգանական և անօրգանական բնույթի իրենց կենսագործունեության արգասիքները: Քիմիական տարրերը, այդ թվում և բջջանյութի բոլոր հիմնական տարրերը, սովորաբար կենսոլորտում կատարում են բնորոշ ուղիներով արտաքին միջավայրից դեպի օրգանիզմներ և ապա նորից արտաքին միջավայր: Բնության մեջ հանդիպող տարրերից 30-40-ն են պահանջվում կենդանի օրգանիզմների կենսագործունեության համար: Որոշ տարրեր, ինչպիսիք են ածխածինը, ջրածինը, ազոտը և թթվածինը, անհրաժեշտ են օրգանիզմներին մեծ քանակներով, մյուսները` փոքր կամ չնչին քանակությամբ, սակայն որքան էլ քիչ պահանջվեն մյուս տարրերը միևնույն է դրանք ևս խիստ անհրաժեշտ են էկոհամակարգերի գոյության համար:  Երբ մանրամասն ուսումնասիրում ենք էկոհամակարգերում կատարվող նյութերի շրջապտույտը հասկանալի է դառնում, որ մի շարք նյութերի ավելցուկը ևս վնասակար է ամբողջ էկոհամակարգին: Դա պետք է հաշվի առնել հատկապես այն ժամանակ, երբ հողը հարստացնում ենք տարբեր տեսակի պարարտանյութերով: 

Ազոտի շրջանառությունը: Ազոտը մտնում է սպիտակուցների և նուկլեինաթթուների կազմության մեջ և համարվում անփոխարինելի կենսածին տարր: Յուրաքանչյուր բջիջ առաջանում է մայր բջջի բաժանման հետևանքով: Ընդ որում դուստր բջիջները ժառանգում են մայրական բջջի հատկությունները: Իսկ բջջի հատկությունները որոշվում են գլխավորապես նրա սպիտակուցներով: Նուկլեինաթթուներն ապահովում են ճիշտ այնպիսի սպիտակուցների սինթեզ, որպիսիք կան մայրական բջջում: Մթնոլորտը համարվում է ազոտի անսպառ շտեմարան: Նրանում ազոտի պարունակությունը կազմում է 78%: Սակայն խիստ կարևոր այդ կենսածին տարրը (մթնոլորտում եղած ազոտը) անմատչելի է և չի կարող անմիջապես օգտագործվել օրգանիզմների կողմից: Էկոհամակարգի բաղադրիչների կողմից ազոտի կլանման համար անհրաժեշտ է, որ այն հանդես գա ամոնիումի (NH4+) կամ նիտրատ (NO3—) իոնի ձևով և մտնի քիմիական նյութի կազմի մեջ: Գազային ազոտի` (N2) ամոնյակային ձևի փոխակման գործընթացում կարևոր դեր են խաղում որոշակի ռիբոզիում տեսակի բակտերիաները, որոնք շատ են պարունակվում լոբազգի բույսերի պալարային գոյացություններում, որոնք միջավայրը հարստացնում են  բույսերի համար մատչելի ազոտական միացություններով Բույսերը բակտերիաներից ստանում են ազոտի մատչելի ձևերը, իսկ բակտերիաները բույսերից վերցնում են սնուսնդ և ձեռք են բերում բնակատեղ: Օրգանական նյութերի ձևով, սննդային շղթաների միջոցով, ազոտը փոխանցվում է էկոհամակարգերի մյուս օրգանիզմներին:

Common Problems Between Parents and Teenagers

Sometimes find it difficult to talk openly and understand each other.

Too much control – Parents want to know everything about their children’s lives, but teenagers want more freedom.

School and grades – Parents expect good grades, while teenagers may feel stressed because of schoolwork.

Choosing friends – Parents may not like their children’s friends, but teenagers want to choose their friends themselves.

Clothes and appearance – Parents and teenagers may disagree about clothing, hairstyles and makeup.

Spending too much time online – Parents worry that teenagers spend too much time on their phones and computers.

Constant criticism – Teenagers may feel sad or misunderstood when parents criticize them too often.

Lying – Sometimes teenagers hide the truth because they are afraid of their parents’ reaction.

Household responsibilities – Parents expect teenagers to help at home, but teenagers may not always want to do it.

Lack of privacy – Teenagers want their own personal space, but parents sometimes find it difficult to give them enough privacy.

I think most problems between parents and teenagers can be solved through communication, trust and understanding. Parents should give teenagers more freedom, and teenagers should respect their parents’ opinions. Both sides should listen to each other instead of arguing.

Պետական իշխանության իրականացման ձևերը և եղանակները

Նոյեմբերի 16-20
Պատրաստվե՛ք դաս—քննարկման՝
Թեմա 3՝ Պետական իշխանության իրականացման ձևերը և եղանակները․
ա/
 Պետական իշխանության իրականացման իրավական և կազմակերպական ձևերը
բ/ Հարկադրանքը որպես պետական իշխանության իրականացման եղանակ
գ/ Իրազեկումը և համոզումը որպես պետական իշխանության իրականացման եղանակ
Էլ․ դասագիրք՝ Հասարակագիտություն-11, էջ 153-156․
Կարող եք օգտվել նաև՝
 «Քաղաքագիտություն, ուսումնամեթոդական ձեռնարկ /Է․ Օրդուխանյան, Հ․ Սուքիասյան/․

Առաջադրանք
1․ Ձեր կարծիքով՝ ո՞րն է պետական հարկադրանքի կիրառման նպատակը։
Իմ կարծիքով՝ պետական հարկադրանքի նպատակն օրենքների պահպանումն ու հասարակական կարգի ապահովումն է։ Այն անհրաժեշտ է, որպեսզի մարդիկ չխախտեն օրենքները և հարգեն միմյանց իրավունքները։ Եթե որևէ մեկը չի ենթարկվում օրենքին, պետությունը կարող է կիրառել համապատասխան միջոցներ՝ իրավախախտումը կանխելու կամ դրա հետևանքները վերացնելու համար։
2․ Մեկնաբանե՛ք համոզումը՝ որպես պետական իշխանության իրականացման եղանակ: Համոզումը պետական իշխանության իրականացման այն եղանակն է, երբ պետությունը փորձում է մարդկանց բացատրել օրենքների և կանոնների կարևորությունը։ Դրա համար օգտագործվում են կրթությունը, իրազեկումը և տարբեր բացատրական միջոցներ։ Այս դեպքում մարդիկ օրենքներին հետևում են ոչ թե վախից, այլ որովհետև հասկանում են դրանց անհրաժեշտությունը։ Իմ կարծիքով՝ համոզումն ավելի արդյունավետ է, քանի որ օգնում է մարդկանց լինել գիտակից և պատասխանատու քաղաքացիներ։
3. Սեբաստացու օրերի շրջանակում շարունակում ենք «Մխիթարյան միաբանության հայրերը» նախագիծը /բլոգային աշխատանք/.

Էներգայի կորուստները, սննդային շղթա

Էկոհամակարգերում էներգիայի և նյութերի փոխանցումը մի տրոֆիկ մակարդակից մյուսին իրագործվում է սննդային շղթայի միջոցով: Յուրաքանչյուր տեսակ օգտագործում է օրգանական նյութի մեջ պարունակվող էներգիայի միայն մի մասը` դրա տրոհումը հասցնելով որոշակի փուլի: Տվյալ տեսակի համար ոչ պիտանի, բայց դեռ էներգիայով հարուստ այդ նյութերն օգագործվում են այլ օրգանիզմների կողմից: Այսպիսով` էկոհամակարգերում զարգացման ընթացքում ստեղծվել են իրար հետ փոխադարձ կապված տեսակների շղթաներ, որոնք հաջորդաբար նյութ և էներգիա են ստանում ելակետային սննդանյութերից: Տեսակների առանձնյակների միջև գոյություն ունեցող այդպիսի կապերը կոչվում են սննդային կապեր: Սնման շղթայի առանձին օղակներն անվանում են սննդային կամ տրոֆիկ մակարդակներ: Յուրաքանչյուր սննդային շղթա սկսվում է կամ կանաչ բույսերով (պրոդուցենտներ) կամ դրանց մնացորդներով: Սննդային շղթայի օրինակներ կարելի է տեսնել ամենուրեք:

        .      բույս – խոտակեր կենդանի

        .      բույս – խոտակեր կենդանի – գիշատիչ

        .      բույս – խոտակեր կենդանի – առաջնային գիշատիչ – երկրորդային գիշատիչ

Բայց, բնական պայմաններում սննդային շղթաները ավելի մեծ քանակի օղակներից են կազմված, քանի որ նրանց մեջ են ընդգրկված մսակեր կենդանիներ, գիշատիչներ և մակաբույծներ: Սննդային շղթաներն իրարից մեկուսացված չեն: Գրեթե միշտ տարբեր տեսակներ սնվում են մի քանի տարբեր օբյեկտներով, իրենք էլ սննդի աղբյուր են հանդիսանում էկոհամակարգի մի քանի անդամների համար: Այսպիսով` ստացվում է սննդային կապերի բարդ ցանց: Սննդային շղթայում կարելի է հաշվել բույսերում կուտակված էներգիայի փոխանցումը շղթայի մի օղակից մյուսին: Սննդային շղթան կազմող բոլոր տեսակները գոյություն ունեն կանաչ բույսերի կողմից սինթեզված օրգանական նյութերի հաշվին: Ընդ որում` կապված սնման գործընթացում էներգիայի օգտագործման և փոխակերպման արդյունավետության հետ, գործում է մի կարևոր օրինաչափություն, որի էությունը հետևյալն է. ֆոտոսինթեզի ընթացքում բույսերն օգտագործում են արեգակից ճառագայթվող էներգիայի միայն մեկ տոկոսը: Էներգայի այդ քանակությունը կուտակվում է սինթեզված օրգանական նյութերի քիմիական կապերում: Երբ կենդանին օգտագործում է բույսը որպես սնունդի, սննդի մեջ եղած էներգիայի մեծ մասը ծախսվում է նրա կենսագործունեության բազմաթիվ գործընթացներում, փոխարկվում ջերմային էներգիայի և ցրվում միջավայրում: Հետևաբար, սննդային շղթայի առաջին իսկ փուլում տեղի է ունենում էներգիայի զգալի կորուստ: Սննդային շղթայի յուրաքանչյուր հաջորդ օղակում, նախորդի համեմատությամբ, կորչում է էներգիայի 80-95%-ը, սննդի էներգիայի միայն 5-20%-ն է (միջին հաշվով` 10%) անցնում է հաջորդ օղակին: Էներգիայի այդպիսի մեծ կորուստների պատճառով սննդային շղթաները շատ երկար լինել չեն կարող և հիմնականում բաղկացած են 3-5 օղակներից:  Էկոհամակարգերում օրգանական նյութերի ստեղծման արագությունը կոչվում է կենսաբանական արտադրանք, կենդանի օրգանիզմների մարմնի զանգվածը` կենսազանգվածը: 
Այսպիսով, էկոհամակարգերի կենսաբանական արտադրանքը կենսազանգվածի ստեղծման արագությունն է: Բույսերի կողմից ստեղծված արտադրանքը կոչվում է առաջնային կենսաբանական արտադրանք կամ առաջնային կենսաբանական արդյունավետություն: Սննդային շղթայի մյուս օղակներում ստեղծված արտադրանքը կոչվում է երկրորդային կենսաբանական արտադրանք: Երկրորդային արտադրանքը առաջնայինից մեծ կամ նույնիսկ նրան հավասար լինել չի կարող: Եթե սննդային շղթային ցանկացած օղակում գնահատենք արտադրանքը կամ էներգիայի կորուստները, ապա կստանանք թվերի նվազող շարք, որոնցից յուրաքանչյուրը միջին հաշվով տասն անգամ փոքր է նախորդից:

Հրաչյա Սարիբեկյան «Բռնցքամարտիկի աջը»

1988 թվականի երկրաշարժի զոհ
մանուկների հիշատակին

Հայրս պահել էր նրա ձեռքերն ու սպասում էր: Նա էլ էր սպասումով նայում ինձ՝ մի հայացքով, որի իմաստն ինձ ուշ հասկանալի դարձավ:
-Դե խփի՛ր,- կրկնեց հայրս,- մի վախեցիր:
Ես բռունցնքներս սեղմել ու վարանում էի: Հետո նայեցի հորս աչքերին ու բացասաբար շարժեցի գլուխս: Հայրս մտահոգ տեսք ընդունեց. ինձ թվաց, թե վերջապես որոշեց ձեռք քաշել ինձնից, որովհետև ասաց.
-Լա՛վ,- հետո անսպասելի տղային հրեց իմ կողմ,- դե որ դու չես խփում, ինքը թող քեզ խփի: Խփի,- բղավեց նա տղայի վրա,- ես եմ ասում: Խփի, աչքս տեսնի:
Իսկ նա կանգնել էր իմ ու հորս մեջտեղում՝ գլխահակ, ու առաջ չէր գալիս:
-Խփի: Ուժեղ: Այ էդպես: Լավ է: Ձախով, ձախով: Լավ է: Լավ հարված ունի տղան, լավ սպորտսմեն կդառնա,- ասաց մարզիչը հորս՝ ձեռքը հանելով «թաթից»,- ձախը կարգին ուժեղ է, ձախլիկ է հա՞…
-Հա,- ասաց հայրս,- աջով մենակ գրել է կարողանում:
Ինձ տանջում էին, որ աջով սովորեմ գրել: Մերոնք՝ պապս, տատս ու հորեղբայրս, ասում էին՝ մեղք է, իսկ մայրս ստիպում էր, որ տետրերով տառեր արտագրեմ, ու աջով գեղեցիկ գրելու ջանքերի արդյունքում վայելչագրությունից կարևոր մի բան՝ ամեն ինչ կատարելության հասցնելու համար կրկնելու համառություն յուրացրի…
-Բա ինչի՞ ես ուզում բռնցքամարտիկ դառնալ,- մարզիչը՝ ձեռքը դրել էր ուսիս:
Ես թոթվեցի ուսերս, իսկապես չգիտեի՝ ինչու են ինձ բռնցքամարտի բերել:
-Ուրեմն ինքը չի, հա՞, ընտրել բոքսը:
Հայրս ասաց, որ բակում ինձ ծեծում են ու ես ամոթից կախեցի գլուխս…
-Ոչինչ,- գլուխս շոյեց մարզիչը,- կպարապես, դու բոլորին կծեծես,- ու ես ուշադրի լսեցի, թե նա առանձին ինչ ասաց հորս. ասաց, որ բակում իմ խնդիրները կլուծեմ, բանը նույնիսկ բռնցքամարտին չի հասնի, բայց խնդիրները լուծելուց հետո բռնցքամարտը հաստատ կթողնեմ, որովհետև ինքն է ինձ բերել, ոչ թե ես իրեն…
Բակում ինձ անընդհատ ծեծում էին, ծեծում էին բոլորը, չէին թողնում, որ մի քիչ երկար տրվեմ իմ ինքնամփոփ ու ինքնամոռաց խաղերին: Թողնում էին, որ խաղամ իրենց հետ, հետո ծեծում էին: Ամենից շատ ես վախենում էի նրանից՝ Ժանից՝ էն տղայից, որին հայրս ինձ բռնցքամարտի բերելու նախորդ օրը բռնել էր, որ իր որդին խփի, իսկ հետո տեսնելով, որ անպետք որդին չի խփում, նրան էր ստիպում, որ խփի որդուն, ու որդին փախավ, որ տանը լաց լինի: «Լացկան, ղզիկի մեկը»: Ուրեմն հայրը կարող էր լքել իրեն, վիրավորել նույն խոսքերով, որոնցով բակում էին վիրավորում իրեն: Կարող էր հավանություն տալ, որ իր աչքի առաջ ծեծեն իր որդուն: Իսկ ինձ ծեծում էին բակում, դպրոցում, սկսեցին ծեծել մարզադպրոցում… Բռնցքամարտի գնալուս հենց առաջին օրը… Իմ հասակի մի տղա հանդերձարանում կողքովս անցնելիս՝ ուսով հրեց ինձ.
-Խփի՛ դրան, այ տղա, – ասացին մեծերը:
Ես նայում էի նրա ցցված ականջներին, տափակ քթին, հայացքի չար մարտահրավերին ու չէի կողմնորոշվում ինչ անել:
-Ասում են՝ ուժեղ ձախ ունես, հա՞, չփորձենք ձախիդ ուժը, հլը խփի ինձ,- ասաց նա ու երկու ձեռքով հրեց, հատակին գցեց ինձ:
Ես ոտքի կանգնեցի ու հազիվ էի զսպում լացս…
-Չիբուռ,- ասաց մեծերից մեկը,- վերջ տուր, երեխա է, նոր է եկել…
-Ի՞նչ ես կանգնել, խփի, ա՛յ տղա- խրախուսեցին մյուսներն ու ես այդ պահին հավատացի, հավատացի, որ նրանք բոլորն իմ կողմից են: Նրանց ձայնը հանկարծ վստահություն ներշնչեց ինձ ու ես ձախս տարա: Իսկ նա խույս տվեց…
-Մի անգամ էլ,- ասաց:
Ու էլի չհասա: Երրորդ հարվածս չհասցրած՝ չհասկացա, թե ոնց հարվածեց, որ հարվածից առաջ արդեն շշմած ընկած էի հանդերձարանի հատակին ու դեռ հիշում եմ հանդերձարանի քրտինքի հոտն ու նրա խոսքերը.
-Սրանից բաքսյոր դուրս չի գա: Ինչի՞ են քեզ բոքսի բերել, արա՛, բալետի տային… Քեզնից մենակ ռինգի թոզ լպստող դուրս կգա:
Ու բոլորի հռհռոցը…
-Խփի,- ասում էր մարզիչս,- խփի ամբողջ ուժով: Անցում:
Խփիր ասում էր հայրս:
Խփիր ասում էին բոլորը… Բոլորն ինձնից դա էին ուզում միայն: Ու ես հարվածում ու հարվածում էի: Ավազե ծանր տանձիկները տեղից չէին էլ շարժվում: Ապարդյուն պայքար, ապարդյուն հարվածներ, ապարդյուն մարզումներ: Ու ես բնազդաբար զգում էի, որ մեծերի կողմից ինձնից պահանջվող և ինձ ապարդյուն թվացող բաները կրկնելու համար ճիշտ կլինի չտրտնջալ: Հարվածում էի այնքան, մինչև շունչս կտրվում ու քրտնած ընկնում էի հատակին: «Դե խփիր»,- բղավում էին չորս կողմից: Ես ճարպկորեն խույս էի տալիս մրցակցիս հարվածներից, հայտնվում անակնկալ ու ձեռնտու դիրքերում ու հանկարծ ինձ խրախուսող ժխորից ականջիս հասավ նրա ձայնը: Առաջին անգամ էր իմ անունը տալիս… Բղավում էր: Հիմա նա էլ էր սրտանց ուզում, որ խփեմ՝ Չիբուռը: Ու հենց այդ պահին ձախ ձեռքիս հարվածն իջավ մրցակցիս դեմքին: Հասկացա՞վ արդյոք որևէ մեկն այդ խառնաշփոթի մեջ՝ ինչու էր հարվածս այդքան ուժեղ: Փոքրիկն իջել էր ծնկի ու ձեռնոցների մեջ էր առել դեմքը, ու ես տեսա հարթակի վրա կաթկթկացող արյունը: Արարքիս հետևանքի անսպասելիությունից անշարժացել էի, մինչ այդ ամեն ինչ ինձ խաղ էր թվացել… Աղմուկի ու իրարանցման մեջ՝ հարթակի ուղիղ մեջտեղում կանգած, սպասում էի, որ տղան ոտքի կանգնի, որ զայրանա ու հարձակվի ինձ վրա: Բայց երբ նրան ոտքի կանգնեցրին, մի ձեռքով նա քթի տակ թրջոց էր պահել, մյուսը մրցավարն էր բռնել: Ու երբ մրցավարը բարձրացրեց ձախս, ես զգացի, որ ուզում եմ դուրս պրծնել նրա ձեռքի աքցանից, իսկ քրտինքի մեջ կորած ձեռնոցներս հանելուց հետո զգացի, որ դա խորթ ձեռք է: «Ոչինչ,- ասաց մարզիչս՝ քմծիծաղ տալով,- էլ ի՞նչ բաքսյոր, որ քիթը ջարդած չլինի, ինչ-որ մեկի ձեռքով կոտրվելու էր, քո ձեռքով եղավ»: Այդ օրը տնային գրելիս ես արտակարգ մի բերկրանք էի զգում աջ ձեռքիս շարժումներից: Զգում էի, որ ձախս իմը չէ, իմը լիներ՝ ոչ թե մրցավարը, այլ ես կբարձրացնեի, ինքս ցույց կտայի, որ հաղթողը ես եմ, այն էլ ում՝ մի պահ անպաշտպան երեխայի, որին, չգիտես ինչու, ծնողները բռնցքամարտի են տարել, գուցե ինքն է կյանքում քեզ հետ մի անգամ հանդիպելու համար բռնցքամարտ ընտրել, ու այլևս գուցե չհանդիպես նրան, որ խիղճիդ վրայի ծանրությունը թոթափելու հնարավորություն տաս, չի լինում, որքան էլ փորձես ինքդ քեզ խաբել, թե հարվածողը դու չէիր, այլ նա, ով առաջին անգամ տալիս էր անունդ, նա էլ էր անցել նրանց շարքերը, ովքեր ուզում են, որ խփես…
Երեկոյան մորս խոստովանեցի, որ շատ եմ ուզում նորից հանդիպել իմ մրցակցին: Ինչո՞ւ, հարցրեց մայրս: Որ թողնեմ ինքն էլ ինձ հարվածի, ասացի ես: Բնազդաբար զգում էի, որ հայրս նման բաներ չէր կարող հասկանալ: Մայրս ինձ տարավ իմ ննջասենյակ, լույսը չվառեց, միասին մենք ծնկի իջանք, ու նա շշուկով ասաց՝ կրկնիր, Հայր մեր, որ երկնքում ես… Ես մտքիս մեջ շշուկով կրկնում էի, հետո մայրս փոքր-ինչ բարձրացրեց ձայնը՝ Ներիր մեզ մեր պարտքերը: Ես էլ փոքր-ինչ բարձաձայն կրկնեցի. «Ներիր մեզ մեր պարտքերը»: «Դա պարտք է,- ասաց մայրս աղոթքը վերջացնելուց հետո,- դու ինչ-որ մեկին պարտք էիր մնացել: Հիմա պարտքդ ներված է»:
Առաջին անգամ մարդու դեմքին հարվածելու տհաճության հետ ես զգում էի նաև հաղթանակի բերկրանքը: Հայրս փոխել էր իմ հանդեպ վերաբերմունքը, հանկարծ ու հպարտացել էր ինձնով, բոլորի մոտ պատմում էր, պատմում էր չափազանցնելով, ու առաջին մրցամարտս նոր, ինձ անհայտ մանրամասներով էի տեսնում: Ինչ-որ բան փլվեց իմ ներսում. առաջին անգամ հասկացա, որ մարդկանց վերաբերմունքը հիասթափեցնելու չափ փոփոխական է՝ մի ակնթարթում արհամարհանքը լրիվ հակառակ վերաբերմունքի՝ ակնածանքի կարող է փոխվել. մարզադպրոցում բոլորն ինձ արդեն սկսել էին հարգել ու ես վերագտել էի ուրիշների հայացքների տակ մարզվելու վստահությունը:
Բակում դեռ չգիտեին, որ խոստումնալից բռնցքամարտիկ եմ: Ձմռան առաջին օրերն էին, այլևս բակ չէինք իջնում, ու ես անհամբեր սպասում էի գարնանը: Մի քանի օր ձմեռվա համար անսովոր տաք, նույնիսկ շոգ օրեր եղան: Ինձ թույլատրեցին բակ իջնել: Մեր շենքը Քիմիական գործարանի երկաթգծի վերևում էր՝ ընձախոտի մեջ կորած մի երկաթուղի, որով բեռնատար գնացքներ էին դուրս գալիս ու մտնում գործարանի դարպասներից ներս:
Այդ օրը ես Ժանին տեսա լոկոմոտիվի վրա բարձրացած: Հիացմունքով ու նախանձով նայում էի նրան, մենք ինչ ասես կտայինք նրա փոխարեն լոկոմոտիվի վրա լինելու համար: Նա մեզնից ամենահամարձակն էր: Գրպանի դանակ ուներ, ինքնաշեն ատրճանակ էր պատրաստել, մեծերի պես վստահ հայհոյել գիտեր, սուլել, անպարկեշտ բառեր նետել հասակով իրենից մեծ աղջիկների ետևից, ծխում էր… Պստիկները նրա ետևից բացականչում էին՝ Ժան-խուժան, ու թաքնվում, մեծերը հովանավորում էին, հասակակիցներն ակնածում, իսկ ես վախենում էի ու նա անընդհատ գտնում էր, որ զարմացնի ինձ, ասես դեռ այն ժամանակ էր կռահում, որ իր մասին պատմվածք եմ գրելու. ինձ վրա ամենից մեծ տպավորություն թողած իրերը, որոնցից շատերն ունենալու ցանկությունից և այդ ցանկությունները ծնողներիս հայտնելու անկարողությունից ինձ մնում էր միայն երազել դրանց մասին, նրա ձեռքին եմ տեսել՝ գրիչ, որի վրա կիսամերկ կին էր. շրջում էիր, մերկանում էր, շատ փոքրիկ, բռնցքամարտի պստիկ ձեռնոցներ, ես զարմանում էի, որ կա այդպիսի ձեռնոց, որ ձեռքդ մտցնելու փոխարեն կարող ես ձեռքիդ մեջ պահել: Էլ ի՞նչ նշանակություն կարող է տալ նա բռնցքամարտիկ լինելուդ, երբ ինքը բռնցքամարտի այդպիսի խաղալիք ձեռնոցներ ունի: Պստիկ դագաղ, որի կափարիչը բացվելուն պես ներսում պառկած կմախքի անդամն իսկույն ցցվում է: Գրպանի դագաղ: Ուրեմն էլ ինչ նշանակություն կարող է նա տալ…
Վերջին անգամ նրան տեսնում ես լոկոմոտիվի վրա ու լոկոմոտիվի վրայից նա բարձրաձայն հայհոյում է… Դու էլի վազում ես տուն ու լաց ես լինում, ևս մի փլուզում՝ հորդ են հայհոյել, դու բախվել ես հորդ՝ քեզ անծանոթ մի ընկալման հետ… Հայհոյել էր, որովհետև հայրդ բռնել էր նրա ձեռքներն ու նվաստացրել քեզ նման տկար մեկի առաջ: «The Beatles» խմբի սկավառակը ձեռքիդ իջել էիր բակ, նա քեզ իր մոտ կանչեց, սկավառակը հանեց ստվարաթղթե տուփից: Չարաճճի ժպտում էր, ցույց էր տալիս, որ ուզում է նետել ու եթե այդքան չխնդրեիր՝ հաստատ չէր նետի… Դու վազում էիր սկավառակիդ ետևից, վազում էիր, որ մի փոքր ավելի շուտ տեսնես, որ սկավառակդ խոտերի մեջ փշուր-փշուր ընկած է… Հայրդ հարցրեց. «Էլի էն լակոտն է նեղացրել»: Ու դու գլխով արիր: «Ծեծե՞լ է»: Դու գլխով արիր: Իսկ նա այդ օրը մատով չէր կպել քեզ: Նույնիսկ խոստացել էր, որ փշրված սկավառակիդ դիմաց նորը կտա քեզ:
Հայրդ զայրացած բակ իջավ, քաշեց նրա ականջը, հետո բռնեց ձեռքերն ու պահանջեց, որ հարվածես… Իսկ նա կանգնել էր հանգիստ՝ իր անզորության հետ հաշտ, կարմրած ականջով, քամահրական մի ժպիտ դեմքին ու սպասում էր հարվածիդ… Հարվածը հասցնելու որոշումն ավելի ուշ՝ հորդ հայհոյելուց հետո կայացրիր, երբ արդեն պատրաստ էիր այդ հարվածին, արդեն բռնցքամարտիկ էիր: Լավ պատկերացնում էիր հարվածը, այնքան էիր պատկերացրել, որ արդեն հիշում էիր: Հիշում էիր հորդ հասցրած հայհոյանքը, որ ուղեղիդ մեջ խազ ընկած սկավառակի պես հա կրկնվում էր: Քեզ վճռականություն ներշնչելու համար փորձում էիր անընդհատ վերհիշել այդ հայհոյանքն ու նորից պատկերացնել հարվածը:
Այդ օրը՝ քո մանկության ամենադատարկ ու տխուր օրերից մեկը, անսովոր տաք ու արևոտ օր էր՝ բնության ընթացքի խախտում, ձմեռվա մեջ սպրդած գարնանային մի օր՝ տագնապներով լեցուն, բակում ոչ մի երեխա չկար՝ դու և քո ստվերը թրև էիք գալիս, որ հանդիպեք նրան, դու, որ սիրում էի խաղեր հորինել, ստվերդ խաղալ նույնը, ոչ մի խաղ չէիր գտնում, ինքդ քեզ չէիր գտնում, բարձրացել էիր ավտոտնակների տանիք, նստել ու քարեր էիր շպրտում ներքև… Իսկ նա չէր երևում ու նրան հանդիպելու քո վճռականությունը կամաց-կամաց լքում էր, և այդ վճռականության դատարկն զբաղեցնում էր տարտամ անհանգստությունը: Օրվա վերջում դու քեզ թեթև էիր զգում, բայց դա թեթևություն էր դատարկության մեջ, մի անհատակ թախիծ, աղետի կանխազգացում… Հետո շրջվում ես, որ բարձրանաս տուն, բայց շքամուտքի մոտ թիկունքից լսում ես ինչ-որ մեկի աղաչական ձայնը. «Հրաչ»: Շրջվում ես ու տեսնում՝ Ժանն է. ծնկի եկած, դեմքն ափերի մեջ առած, արյունը կաթկթում է գետնին… Ու զարմանում ես, որ չես հարվածել ու արյուն է գալիս, ու վախենում ես, որ կյանքը կաթիլ առ կաթիլ լքելու է նրան: Արթնանում ես քրտնած, ու երազդ իրականության հետ համադրելու համար անպայման, անպայման այդ օրը ուզում ես հանդիպել նրան… Ու դեռ չես հասկանում, թե ոնց կարող է իրականությունը, որի մեջ ապրում են բոլորը, հակասել այն թաքուն իրականությանը, որ միայն գիշերներն ու կարծես մենակ քեզ հետ է պատահում: Ամեն ինչ խաղաղ է, տաք, արևոտ օր է, տագնապ՝ նախազզացում, մղձավանջն է սահում, սողոսկում իրականություն, և դա այն օրերից է, երբ գիշերվա մղձավանջն այնպես է բախվում իրականության հետ, որ ցնցում է իրականության հիմքերը… Բակի պատուհանից երևում է՝ ինչպես է դիմացի շենքը վերածվում փոշու վիթխարի ամպի: Ինչպես են մարդիկ կոծում ավերակների վրա: Ինչպես են փնտրում իրար: Մի կին մազերն է ձգում, գլուխը հարվածում քարերին: Մայրդ բռնել է ձեռքդ, վազում եք դպրոց՝ քրոջդ ետևից: Դու շրջվում, մի պահ նայում ես ձեր կիսավեր շենքին՝ շենքի պատը չկա, քո ննջարանը բաց է, մահճակալդ երևում է, սենյակիդ հատակը թեքվել-իջել է ներքև… Ու մտածում ես՝ քնեմ, մահճակալով սահելու եմ փողոց: Ինչ-որ շենք ես փնտրում, չկա: Մորդ փլատակներ ես ցույց տալիս ու ասում՝ Ժանն այդտեղ էր ապրում: Նա լուռ է, փնտրում է՝ երեխաների մեջ, ու միայն քրոջդ՝ դպրոցի բակի իրարանցման մեջ գտնելուց հետո, ասում. «Ժանն էլ դպրոցում եղած կլինի»: Եվ դու մտածում ես, որ Ժանն էլ երևի քեզ պես հիվանդ ու այդ օրը տանը մնացած կարող էր լինել… Կարող էր: Նրան հանդիպում ես միայն տարիներ անց, պատահաբար, երբ դասընկներներիցդ արդեն իմացել էիր ամեն ինչ: «Ժա՞ն»: Իսկ նա ժպտում է՝ Ժա՛ն Տոնոյան:
Դու ցնցված ես, դու արդեն պատանի ես, իսկ նա դեռ երեխա է մնացել:
1978-1988:
Տաս տարեկան:
Ժպտում է՝ մի՞թե հիշում է քեզ: «Հիշո՞ւմ ես՝ հայրդ բռնել էր ձեռքերս ու սպասում էր, որ հարվածես ինձ»:
Հիշում է:
«Դու չէիր էլ փորձում ընդվզել, առարկել, կանգնել էիր լուռ, անզորությանդ հետ հաշտ ու համերաշխ, հայացքով խրախուսում էիր, որ հարվածեմ քեզ, դու էլ էիր բոլորի նման ասում՝ խփիր, դու հասկանում էիր, որ մեծերն են այդպես ուզում, հայրս է այդպես ուզում ու հայացքով խոստանում էիր ներել ինձ ու հետո վրեժ չլուծել ինձնից: Ներիր: Նա քո դեմ չէր չարացած: Նրա զայրույթն ինձ էր ուղղված, բռունցքս սեղմելու ու չարանալու իմ անկարողությանը: Հաջորդ օրը նա ինձ բռնցքամարտի տարավ, որ հարվածեմ քեզ, բայց երբ իմացավ, որ դու այլևս չկաս, անկեղծորեն տխրեց, իսկ երբ մարդը տխրում է, նախկինից ավելի խորը տխրությամբ է տխրում: Նա շատ տխրեց, երբ իմացավ, որ դու… Ինձ թվում է նա հասկացավ բռնցքամարտը թողնելու իմ որոշումը: Հասկացավ, թե ինչ մեծ դժբախտություն է ռինգում մենակ լինելը: Նա չէր համակերպվում այն մտքի հետ, թե երեխան պիտի հասկանա, որ մահանում են ոչ միայն մեծերը, այլև իր տարեկիցները: Եվ նա հաստատ չէր ուզի, որ ինձ բռնցքամարտի տանելու՝ իր արարքի ամբողջ անհեթեթությունը գիտակցելու գինը երեխայի մահ լիներ:
Նա ձեռքս բռնած բռնցքամարտի էր տանում ընդամենը մի հարված հասցնելու համար, իսկ Հայրս՝ մյուսը, որ Երկնքում է, չէր թողնելու, որ հարվածը հասնի քեզ, այնպես էր անելու, որ ես մեկընդմիշտ թողնեմ ձախ ձեռքը, որ պիտի հարվածեր քեզ, և ընտրեմ աջը, որ քո մասին պատմվածք է գրում:

Հարցեր

1. Ինչո՞ւ է հայրը որդուն տանում բռնցքամարտի։ Ի՞նչ խնդիր է փորձում լուծել նրա փոխարեն, և ի՞նչ է սա բացահայտում հոր ու որդու հարաբերությունների մասին։ Հայրը որդուն տանում է բռնցքամարտի, որովհետև բակում նրան հաճախ ծեծում են, և հայրը ցանկանում է, որ նա կարողանա պաշտպանել իրեն։ Նա փորձում է որդու փոխարեն լուծել նրա խնդիրը՝ նրան ուժեղ դարձնելով։ Սա ցույց է տալիս, որ հայրը սիրում է որդուն, բայց չի հասկանում նրա բնավորությունն ու ներաշխարհը։ Նա որդու խնդիրները փորձում է լուծել ուժի միջոցով՝ առանց հաշվի առնելու նրա ցանկություններն ու զգացմունքները։

2. Ինչո՞ւ է գլխավոր հերոսը հրաժարվում հարվածել Ժանին։ Ի՞նչ է բացահայտում այդ մերժումը նրա բնավորության և ներքին արժեքների մասին։ Հերոսը հրաժարվում է հարվածել Ժանին, որովհետև չի ցանկանում ցավ պատճառել մեկ ուրիշին։ Նա բռնությունը չի համարում խնդիրները լուծելու ճիշտ միջոց։ Նրա մերժումը բացահայտում է, որ նա զգայուն, խաղաղասեր և կարեկցող երեխա է։ Նույնիսկ այն դեպքում, երբ իրեն ստիպում են կռվել, նա չի կարողանում հակառակվել իր ներքին համոզմունքներին։

3. Ինչպե՞ս են մեծերի սպասելիքներն ու պահանջները ազդում երեխայի ինքնընկալման, վարքագծի և ընտրությունների վրա։ Մեծերը երեխայից պահանջում են ուժեղ լինել, հարվածել և չվախենալ։ Նրանց վերաբերմունքը ստիպում է հերոսին կասկածել ինքն իրեն և մտածել, որ իր խաղաղ բնավորությունը թուլություն է։ Նա սկսում է կատարել ուրիշների պահանջները՝ սեփական ցանկությունների փոխարեն։ Արդյունքում երեխան կորցնում է իր ինքնուրույն ընտրելու հնարավորությունը և փորձում է համապատասխանել մեծերի սպասելիքներին։

4. Ինչո՞ւ է հերոսի առաջին հաղթանակը միաժամանակ դառնում և՛ ուրախության, և՛ մեղքի զգացման աղբյուր։ Առաջին հաղթանակը հերոսին ուրախացնում է, որովհետև վերջապես արժանանում է հոր, մարզչի և մյուսների հարգանքին։ Սակայն նա հասկանում է, որ հաղթել է՝ ցավ պատճառելով մեկ ուրիշ երեխայի։ Նա չի կարողանում ուրախանալ իր հաջողությամբ, քանի որ հիշում է մրցակցի տառապանքը։ Այդ պատճառով հաղթանակը նրա համար դառնում է նաև մեղքի և խղճի ծանր զգացում։

5. Ինչպիսի՞ն է Ժանի կերպարը։ Ինչո՞ւ է նա պատմողի համար միաժամանակ վախի, նախանձի, հիացմունքի և հետագայում՝ կորստի խորհրդանիշ։ Ժանը համարձակ, ինքնավստահ, չարաճճի և երբեմն կոպիտ տղա է։ Պատմողը վախենում է նրանից, որովհետև նա հաճախ նեղացնում է իրեն։ Միևնույն ժամանակ հերոսը նախանձում և հիանում է Ժանով, քանի որ նա ունի այնպիսի ազատություն և ինքնավստահություն, որոնցից ինքը զուրկ է։ Երկրաշարժից հետո Ժանը դառնում է կորստի խորհրդանիշ, քանի որ նա զոհ է դառնում աղետին։ Նրա կերպարի միջոցով բացահայտվում է նաև մանկության փխրունությունը։

6. Ի՞նչ խորհրդանշական իմաստ ունեն հերոսի աջ և ձախ ձեռքերը։ Ինչպե՞ս է դրանց հակադրությունը բացահայտում պատմվածքի գլխավոր գաղափարը։ Ձախ ձեռքը խորհրդանշում է բռնությունը, ուժը և ուրիշներին հարվածելու կարողությունը, իսկ աջը՝ ստեղծագործելը, գրելը և մարդկային զգացմունքները։ Հերոսը ձախ ձեռքով հարվածում է, բայց աջով գրում է Ժանի մասին պատմվածքը։ Այս հակադրությունը ցույց է տալիս, որ մարդը կարող է ընտրել ոչ թե բռնության, այլ ստեղծագործելու ճանապարհը։ Վերջում աջ ձեռքը դառնում է հերոսի իսկական ինքնության խորհրդանիշը։

7. Ի՞նչ նշանակություն ունի մոր հետ աղոթքի դրվագը։ Ինչպե՞ս է այն առնչվում հերոսի մեղքի զգացման և ներման գաղափարներին։ Մոր հետ աղոթքի դրվագը կարևոր է, որովհետև մայրը օգնում է որդուն հասկանալ մեղքի և ներման իմաստը։ «Ներիր մեզ մեր պարտքերը» խոսքերի միջոցով հերոսը գիտակցում է, որ ինչ-որ մեկին պարտք է մնացել։ Մայրը նրան բացատրում է, որ այդ պարտքը ներված է։ Աղոթքը թեթևացնում է երեխայի հոգեկան ծանրությունը և օգնում նրան հասկանալ, որ պետք է ընդունել սեփական արարքների պատասխանատվությունը։

8. Ինչպե՞ս է 1988 թվականի երկրաշարժը փոխում պատմվածքի նախորդ իրադարձությունների ընկալումը և հերոսի մանկության հիշողությունների իմաստը։ Երկրաշարժը պատմվածքի մեջ դառնում է ողբերգական շրջադարձ։ Մինչ այդ Ժանը հերոսի համար պարզապես վախի և նախանձի առարկա էր, իսկ երկրաշարժից հետո նա դառնում է կորցրած մանկության և չիրականացած հանդիպման խորհրդանիշ։ Հերոսը հասկանում է, որ երեխաների կյանքը նույնպես փխրուն է, և ոչ ոք չի կարող կանխատեսել, թե ինչ կլինի վաղը։ Աղետը փոխում է նրա վերաբերմունքը անցյալի նկատմամբ և ստիպում նորովի գնահատել Ժանի կերպարը։

9. Ինչո՞ւ է պատմվածքի վերջում գրելը դառնում հարվածելու այլընտրանքը։ Ինչպե՞ս է հերոսը բռնցքամարտիկից վերածվում իր ապրումների մասին գրող մարդու։ Գրելը դառնում է հարվածելու հակառակ ճանապարհը, որովհետև հերոսն այլևս չի ցանկանում իր ուժն օգտագործել ուրիշներին ցավ պատճառելու համար։ Նա ընտրում է աջ ձեռքը՝ ձախի փոխարեն, այսինքն՝ բռնության փոխարեն՝ ստեղծագործությունը։ Տարիներ անց նա իր ապրումները, հիշողություններն ու մեղքի զգացումը արտահայտում է գրելու միջոցով։ Այսպիսով, նա բռնցքամարտիկ դառնալու փոխարեն դառնում է գրող։

10. Ո՞րն է պատմվածքի գլխավոր ասելիքը։ Ինչպե՞ս են ստեղծագործության մեջ առնչվում բռնությունը, մանկությունը, մեղքը, ներումը և մարդկային հիշողությունը։ Պատմվածքի գլխավոր ասելիքն այն է, որ ուժեղ լինելը պարտադիր չէ, որ նշանակի ուրիշներին հաղթել կամ ցավ պատճառել։ Բռնությունը հաճախ առաջանում է մեծերի սխալ պահանջներից և հասարակության սպասելիքներից։ Մանկությունը ներկայացվում է որպես զգայուն ու փխրուն շրջան, երբ երեխայի վրա մեծ ազդեցություն են ունենում շրջապատի մարդիկ։ Մեղքի և ներման միջոցով հերոսը հասունանում է, իսկ հիշողությունը թույլ է տալիս պահպանել կորցրած մարդկանց և նրանց հետ կապված զգացմունքները։ Ստեղծագործությունը ցույց է տալիս, որ մարդկային ուժը կարող է արտահայտվել նաև կարեկցանքի, ներելու և ստեղծագործելու մեջ։

Հիմնական հարցադրումը՝ Կարո՞ղ է մարդը հաղթել՝ առանց ուրիշին պարտության մատնելու։ Ինչո՞ւ է երբեմն չհասցված հարվածը դառնում ավելի կարևոր, քան հասցվածը։ Այո՛, մարդը կարող է հաղթել առանց ուրիշին պարտության մատնելու։ Իրական հաղթանակը միշտ չէ, որ կապված է ֆիզիկական ուժի հետ։ Երբեմն սեփական զգացմունքները կառավարելը, բռնությունից հրաժարվելը և դիմացինին հասկանալը շատ ավելի մեծ ուժ են պահանջում, քան հարվածելը։ Պատմվածքում հերոսի չհասցրած հարվածը ցույց է տալիս նրա մարդկային արժեքները, իսկ հասցված հարվածը դառնում է նրա խղճի ծանրությունը։ Վերջում նա հասկանում է, որ կարող էր ընտրել այլ ճանապարհ։ Նա ընտրում է աջ ձեռքը՝ գրելու և հիշելու համար, ոչ թե ձախը՝ հարվածելու։ Այսպիսով, իսկական հաղթանակը սեփական մարդկայնությունը պահպանելն է։

Հայոց Լեզու

1.Նշված անձնանուններից ո՞րը չի կարող գործածվել որպես հասարակ անուն:1

1/Շիրակ
2/Հասմիկ
3/Գոռ
4/Հրաչյա

2.Գոյականներից քանի՞սը չեն ենթարիվում ի հոլովման:1

Հայր, սկեսրայր, Գալուստ, սուգ, հույս, տուն, կարկաչյուն, լույս, արփի

3.Գոյականներից քանի՞սն են ենթարկվում ներքին հոլովման:1մ

Քույր, մորեղբայր, մահ, դերանուն, ուսուցում, գերություն, սյուն, արարում, ձյուն, թուզ, ջրշուն

4.Ո՞ր շարքի բոլոր գոյականների հոգնակի թիվն է կազմվում -եր վերջավորությամբ:1

1/անձ,սենյակ,արկղ,հուն
2/տուն,գարուն,գիրք,հագուստ
3/բույն,կարգ,դուստր,որսաշուն
4/բառատետր,անվադող,որմնադիր,հանքահոր

5/ Ո՞ր շարքի բոլոր գոյականների հոգնակի թիվն է կազմվում -ներ վերջավորությամբ:1

1/տոնացույց,որդեգիր,կաթնասուն,երգ
2/նավավար,սրունք,գրաբեր,դուստր
3/օրապահ,հետախույզ,թուղթ,սառցահատ
4/հանքափորպատճեն,ջերմաչափ,դասալիք

6.Տրվածներից ո՞րը հավաքական գոյական չէ:1մ

1/երկրագործություն
2/արծաթեղեն
3/աշակերտություն
4/նամականի

7.Ո՞ր շարքում ներքին հոլովման ենթարկվող բառ չկա:1մ

1/վանահայր,լեռ,աշուն
2/ծնունդ,գարուն,անկյուն
3/հանգիստ,մականուն,սեր
4/շարժում,դաշտամուկ,դոփյուն

8.Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են ենթարկվում -ան հոլովման:1մ

1/գարուն,մուկ,հղկում,մանուկ
2/արյուն,աշուն,ձուկ,քաջություն
3/մոտեցում,լեռ,սյուն,անուն
4/անկյուն,գառ,ամառ,երդում

9/.Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են ենթարկվում -ու հոլովման:1մ

1/անկողին,գինի,լուցկի,վազել
2/այգի,երեխա,օղի,կաղին
3/կիրակի,ամուսին,աղախին,բարդի
4/պատանի,որդի,պապ,գարի

10.ո՞ր շարքի բոլոր գոյականները որոշիչ հոդ ունեն:1մ

1/տղան,գործին,աղջկան
2/ձմռան,քահանան,ոստրեն
3/պատճեն,քվեն,աշտեն
4/լեռան,աբեղան,մարդուն

11.Ո՞ր նախադասության մեջ որոշիչ հոդի գործածության սխալ կա:1մ

1/Երիտասարդն ամենաշնորհալին է թվում:
2/Աղջիկը Աշոտի հետ ծանոթանալուց հետո ինքնամփոփ էր դարձել:
3/ Դպիրները շարվել էին վեհափառի աջն համբուրելու համար:
4/Սուրհանդակն ուզում էր ժամ առաջ հասնել ամրոց:

12.Ո՞ր նախադասության մեջ ցուցական հոդի գործածություն կա:1մ

1/Մինչև հիմա հիշում եմ մորս արցունքները:
2/Օրերս կարևոր հանդիպում ունեցա:
3/Այդ արարքը վայել չէ քաջարի զինվորիդ:
4/Այս տարի լույս տեսավ վերջին վեպս:

13.Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են թվականներ:1մ

1/քառամյա,քսանական,քառորդ
2/իննսուիններորդ,հիսնյակ, քսան
3/երկու երրորդ,միլիոն,ութսունչորս
4/վեցուկես,տասնավոր,տրիլիոն

14.Ո՞ր շարքում թվականի գրության սխալ չկա:1մ

1. 2-ական,5-րդ,քսաներեքերրորդ
2. 30-րդ,տասերկու,հարյուր վեց
3/1-ին,քսանհինգ,60-երորդ
4/հազար հարյուր մեկ,19-րդ,ութ-ութ

15.Ո՞ր շարքերի բոլոր բառերն են դերանուններ:1մ

1/այսինչ,մի քանի, մեկը
2/ինչու,ոչ ոք,որպեսզի
3/որպիսի,սույն,ողջ
4/ով,նույնպիսի,ոչինչ

16.Ո՞ր շարքում անձնական դերանուն կա:1մ

1/ոմանք,դրանք,ովքեր
2/ով,ամեն մի,ոչ ոք
3/ ոմն,ու՞մ,ամենքը
4/սա,ամեն մեկը,իրենք

17.Տրված բառաշարքում հայր բառի քանի՞ բառաձև կա,ընդգծել :1մ

Հորից,հայրիկ,հայրաբար,հորը,նախահայր,հայրեր,հայրենի,հայրը,հայրական, անհայր,հայրերով,վանահայր——————————————-

18.Ընդգծել տրված հատվածի գոյականները:1մ/քայլը՝ 0,1/

Քանի դեռ սերը մեր մեջ դրսևորվում է թեթև,ժպտացող տեսիլքի կերպարանքով, քանի այն սլանում է յասամանի ու վարդի ճյուղի բույրի մեջ,ամոթխած հայացքի մեջ ,ես նրան չեմ վստահում:

Շախմատային մրցաշարն ավարտվեց հօգուտ հայ շախմատիստների:

19.Ընդգծել անձնանիշ գոյականները:1մ

Ծաղկող,տալ,կառափ,տիրամայր,կոթող,լրագրող,հյուսն,կորյուն,ուրու,պայտար,համհարզ,նավախել, նավազ,ուսադիր,որմնադիր, հացթուխ:

20.Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են ածականներ:1մ

1/լեզվանի,հովանի,պիտանի
2/աշխարհիկ,բացառիկ,պատառիկ
3/ապառիկ,տակառիկ,անառիկ
4/հպանցիկ,միջանցիկ,տարանցիկ

21.Բառերից քանի՞սն են ածական.1մ

Հասարակ,հասարակական,հասարակարգ,հասարակություն,հասարակած,հասարակագետ,հասարակածային,հասարակայնացում:—————————-

22.Ընդգծել տրված հատվածի ածականները:1մ

Նա մի բարեկազմ աղջիկ էր՝ մոտ քսանհինգամյա,խարտյաշ,երկարմազերով, այտերի առողջ կարմրությամբ: Նրա ծավի աչքերի հայացքը խելացիություն չի արտացոլում:Ըստ նորմանդական սովորության՝ նրա մազերը հավաքված էին մի փոքր գդակի տակ և նրա դեմքին տալիս էին գրավիչ ու քնքուշ պարզություն:

23.Նշել այն բառաշարքերի համարները,որոնցում միայն ոջ հոլովման բառեր են:1մ

1/հորաքույր,աներ,ընկեր
2/տալ,տիկին,սկեսրայր
3/տանտիկին,պարտատեր,զուգընկեր
4/սկեսուր,տեգր,եղբայր
5/բուժքույր,կնքահայր,երեցկին
6/խաղընկեր,տարի,պարոնայք

24.Ո՞ր շարքի բոլոր գոյականներն ունեն հոլովական զուգաձևություններ:1մ

1.օր,տարի,ձմեռ,սուգ
2.դար,ամիս,աղջիկ
3.կատու,սեղան,ժամ
4.մատիտ,ամառ,որդի

25.Ո՞ր շարքի բոլոր գոյականներն են այլաձև հոլովման:1մ

1.օր ,Մանուկ,եղբայր,քույր
2.մահ,ծնունդ,գալուստ, աղջիկ
3.Մանուկ,դուստր,կայսր,արկղ
4.աստղ,Գալուստ,աղջիկ,հույս

26.Ո՞ր շարքի բոլոր գոյականներն են անհոգնական:1մ

1. քիմիա,ֆիզիկա,ամիս,ամառ
2.սպորտ,վեհություն,մածուն,բժշկություն
3.քարեղեն,մասունք,կատու,թուր
4.կին, քնքշություն,քամի,կաթ

27.  Ընդգծել անեզական գոյականները:1մ

1.Մենք սիրում ենք հանգստանալ Մալդիվներում:
2.Նիդեռլանդները դաշինք կապեց Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հետ:

28.Նշել այն շարքերի համարները,որոնցում փոխանվանաբար գործածված ածական կամ թվական կա:2մ

1.Փոքրի գիրքը կորել էր արձակուրդի ընթացքում
2.Կարմիր զգեստով աղջիկը հիասքանչ էր
3.Ութ մարզիկների պարգևատրեցին
4.նրանցից երկուսի ձեռքին դանակ կար
5.Սևը սգո նշան չէ
6.Չորսից մեկը ստում է
7. Բարի կինը աղոթում էր նրա համար:

29.Պնդումների դիմաց գրել ՃԻՇՏ Է կամ ՍԽԱԼ Է:6մ

1.Ու  հոլովման ենթարկվում են բոլոր այն բառերը, որոնք վերջանում են ի-ով: ՍԽԱԼ Է

2.Ու  հոլովման ենթարկվող բառերի բացառականը կազմվում է ից  և ուց վերջավորություններով: ՃԻՇՏ Է

3.Ու  հոլովման է ենթարկվում բոլոր բայերի անորոշ դերբայը: ՃԻՇՏ Է

4.Ու հոլովման ենթարկվող բառերում ու վերջավորությունը դրվում է բառավերջի ի-ի փոխարեն կամ ավելանում է բառի վերջում: ՃԻՇՏ Է

5.Ու հոլովման ենթարկվող ի -ով վերջացող բառերի գործիականը կարող է կազմվել ի-ի անկումով կամ առանց ի-ի անկման: ՃԻՇՏ Է

6.Ոչ ոք դերանունը ենթարկվում է ու հոլովման: ՃԻՇՏ Է

30. Պնդումների դիմաց գրել ՃԻՇՏ Է կամ ՍԽԱԼ Է:6մ

1.Թվականները դառնում են միայն բայական անդամի լրացումներ: ՍԽԱԼ Է

2.Փոխանվանաբար գործածվելիս թվականը կարող է հոլովվել, հոգնակի թիվ և հոդ ստանալ:ՃԻՇՏ Է

3.Քանակական թվականները արտահայտում են առարկաների թիվ, թվային կարգ, քանակ: ՍԽԱԼ Է

4.Դասական թվականները կազմվում են բաշխականներից -րորդ կամ -երորդ ածանցներով: ՍԽԱԼ Է

5.Քառասուն, վաթսուն, միլիոն  թվականները ածանցավոր բառեր են: ՍԽԱԼ Է

6.Բաշխական թվականները կա՛մ ածանցավոր, կա՛մ բարդածանցավոր բառեր են:ՃԻՇՏ Է

Destination b2: unit 10

  1. A
  2. A
  3. B
  4. D
  5. D
  6. B
  7. C
  8. B
  9. A
  10. A
  1. Support
  2. Typical
  3. Close
  4. Ancient
  5. Blame
  6. Polite
  7. Pleased
  8. Relationship
  1. Look
  2. Make
  3. Grow
  4. Get
  5. Bring
  6. Look
  7. Put
  8. Fall
  1. Passed away
  2. Stand up for
  3. Fallen for
  4. Picks on
  5. Taken aback
  6. Settled down
  7. Asked after
  1. Do
  2. Have
  3. Took
  4. Have
  5. Losing
  6. Meet
  7. Take
  8. Fall
  9. Make
  10. In
  11. Mood
  12. Breaking
  13. Had
  1. B
  2. B
  3. D
  4. A
  5. C
  6. C
  7. C
  8. A
  1. With
  2. Are
  3. That
  4. In
  5. From
  6. Too
  7. Off
  8. For
  9. It
  10. To
  1. Argument
  2. Marriage
  3. Politeness
  4. Kindness
  5. Unable
  6. Friendship
  1. Personality
  2. Relationship
  3. Correspondence
  4. Unwilling
  5. Nervously
  6. Jealousy
  7. Obedient
  8. Unhappiness
  9. Achievement
  10. Careful