Ստեղծագործական աշխատանք

Շարադրանքը պետք է կազմված լինի 5-6 նախադասություններից և պարունակի 50-60 բառ

1. ծփալ, վարագույր, մշուշ, գիշեր, բարձրանալ, ջերմություն, ջինջ, անկենդան, նշմարել, հանդարտ:

Երեկոյան օդում զգացվում էր ցերեկվա ջերմությունը։ Երբ եկավ գիշեր, ճանապարհին սկսեց բարձրանալ խիտ մշուշ։ Այն ծածկեց տարածքը, ինչպես մեծ վարագույր։ Ջինջ երկնքում դժվար էր նշմարել աստղերը։ Շուրջբոլորը հանդարտ էր, իսկ բնությունը թվում էր անկենդան։ Միայն լճի մակերեսն էր թեթևակի ծփում։

2. հովիտ, մասրենի, ծաղկաբաժակ, կայծակ, ձի, արձակել, ոտնաձայն, վառվել, վտանգավոր, թաքնվել:

Սարերի միջև գտնվում է մի լայնարձակ հովիտ, որտեղ աճում է վայրի մասրենի։ Այս բույսի յուրաքանչյուր ծաղկաբաժակ ունի վառ գույն։ Հանկարծ երկնքում որոտաց կայծակ, որից վառվել էր չոր խոտը։ Այս վտանգավոր իրավիճակում տարածքում գտնվող ձին սկսեց արձակել տագնապալի հնչյուններ։ Լսվեց մարդկանց արագ ոտնաձայն, որոնք փորձում էին թաքնվել ապահով տեղում։

3. ճամփորդել, խավարչտին, մտավախություն, սարսափազդու, պահվածք, սառնարյուն, հայթայթել, շրշյուն, խարույկ, հետք:

Խավարչտին տարածքով ճամփորդելը կարող է առաջացնել մտավախություն յուրաքանչյուրի մոտ։ Սարսափազդու իրավիճակներում անհրաժեշտ է պահպանել սառնարյուն պահվածք։ Մարդիկ պետք է արագ հայթայթեն չոր փայտեր, որպեսզի վառվի խարույկ։ Հանկարծ մոտակա թփերից լսվեց թեթև շրշյուն։ Ուսումնասիրելով տարածքը՝ նրանք նկատեցին անհայտ կենդանու հետք։

4. լեռնաշղթա, կապտել, ոստյուն, մութ, թավ, արծաթահնչյուն, ճանապաչհ, ադամանդ, ձիավոր, աղմկել:

Մեր առջև տարածվում էր բարձր լեռնաշղթա։ Երեկոյան մթության մեջ սարերի գագաթները սկսեցին կապտել։ Թավ անտառի միջով ձգվող ճանապարհը մութ էր և դժվարանցանելի։ Հեռվից լսվում էր, թե ինչպես են աղմկում արծաթահնչյուն աղբյուրները։ Հանկարծ արագ ոստյուն կատարեց մի ձիավոր, որի հագուստի վրա փայլում էր ադամանդ։

5. քամի, քարավան, մթին, անհատակ, որոտալ, ապառաժ, ձյունածածկ, գագաթ, դեմ հանդիման, զարկվել:

Լեռներում ուժգին փչում էր սառը քամի։ Մթին ու անհատակ ձորի կողքով դանդաղ առաջ էր շարժվում քարավանը։ Երկնքում սկսեց ահեղ որոտալ ամպրոպը։ Ճանապարհին կանգնած էր հսկայական ապառաժ, իսկ հեռվում երևում էր ձյունածածկ գագաթ։ Ճամփորդները հայտնվեցին դժվարությունների դեմ հանդիման, երբ ուժեղ կայծակը պետք է զարկ էր ժայռին։

6. հաղթանակ, հերոսանալ, պաշտպանել, չընկճվել, սահման, խաղաղ, շքանշան, հուշարձան, մարտական, գրավյալ:

Զինվորները պատրաստ էին հերոսանալ և պաշտպանել հայրենի սահմանը։ Դժվարին պահերին կարևոր էր չընկճվել և ցուցաբերել մարտական ոգի։ Երկար պայքարից հետո ձեռք բերվեց ցանկալի հաղթանակ, և երկրում հաստատվեց խաղաղ կյանք։ Վերադարձված գրավյալ տարածքներում կանգնեցվեց նոր հուշարձան։ Լավագույն ծառայության համար զինվորին հանձնեցին պատվավոր շքանշան։

7. հյուրախաղ, աշխարհահռչակ, դահլիճ, վարագույր, բուռն, մնջախաղ, ներկայացնել, հմայել, շրջագայել, վերջին:

Աշխարհահռչակ թատերախումբը որոշել էր շրջագայել տարբեր քաղաքներով։ Նրանց հերթական հյուրախաղը տեղի ունեցավ մեր քաղաքի թատրոնում։ Մեծ դահլիճը լեփ-լեցուն էր, երբ բացվեց վարագույրը։ Դերասանները պետք է ներկայացնեին հետաքրքիր մնջախաղ, որը կարող էր հմայել բոլորին։ Միջոցառման վերջին րոպեներին հանդիսատեսը պարգևեց բուռն ծափահարություններ։

8. հնագետ, փլատակ, հնագույն, կործանվել, հայտնվել, քարաբեկոր, վեմ, սաղավարտ, սկահակ, մանրակրկիտ:

Փորձառու հնագետը սկսեց մանրակրկիտ ուսումնասիրել պատմական տարածքը։ Նրա առջև բացվել էր հնագույն քաղաքի փլատակը, որը կործանվել էր երկրաշարժից։ Հողաշերտի տակից սկսեց հայտնվել մի քարաբեկոր, որի կողքին դրված էր մեծ վեմ։ Պեղումների ընթացքում գտնվեց նաև հին սաղավարտ և կավե սկահակ։

Բառակազմություն

  1. Գտնե՛լ մեկ արմատ և երկու ածանց ունեցող բառերը (բառի մեջ կարող է լինել նաև հոդակապ)։ 
    Լուսանկարչական, տեսականորեն, գրահրատարակչական, հացթուխ,
    ծովեզրյա, դարբնություն, բարեհամբույր, ատաղձագործ, մանրանկարչություն,
    հրուշակագործ, վերաբաշխում, գիտականորեն, անօգնական, բազմություն,
    տգիտություն:

    2. Գտնե՛լ մեկ արմատից և մեկ ածանցից կազմված բառերը:
    Հայեցակարգ, մետաղյա, բացառիկ, ասեղնագործություն, հաշվեկշիռ,
    որսորդ, պողպատե, ձուլակաղապար, հնություն, ժամանակահատված,
    արժեիջեցում, նվիրում, միջազգային, գունեղ, իրականություն, ընդհանրացում,
    հարթակ, խտրականություն, մեղմորեն, միջնակարգ, շարժուն, ներգաղթյալ,
    մենաշնորհ, միջուկ, բուսականություն։

     3. Առանձին սյունակներով դուրս գրե՛լ նախածանց,
    վերջածանց, ինչպես նաև թե՛ նախածանց, թե՛ վերջածանց ունեցող բառերը։
    Անհայտ, խնձորենի, անմտություն, հակաթույն, մթերային, տգեղ,
    վերահաշվում, անհոգաբար, կաղնուտ, անհավատալի, միլիոնավոր, չկամ,
    ցուցանակ, արտապատկեր, ենթավարպետ, գերադաս, կղզյակ, հարակից,
    հայրական, ներգրավում, տրամագծորեն, անհարմար, ապաշնորհ, դժգոհություն,
    հավաքածու, լսարան, համատեղություն, ծիծաղելի, անթիվ, մորթեղեն, միտք։

    Նախածանց-Անհայտ, հակաթույն, տգեղ, չկամ, արտապատկեր, ենթավարպետ, գերադաս, անհարմար, ապաշնորհ, անթիվ։
    Վերջածանց-Խնձորենի, մթերային, կաղնուտ, միլիոնավոր, ցուցանակ, կղզյակ, հարակից, հայրական, ներգրավում, տրամագծորեն, հավաքածու, լսարան, ծիծաղելի, մորթեղեն։
    Ե՛վ նախածանց և՛ վերջածանց-Անմտություն, վերահաշվում, անհավատալի, դժգոհություն, համատեղություն։

Մարդու առողջությունն և շրջակա միջավայրը

Մենք ապրում ենք մի միջավայրում, որտեղ կան և՛ լավ, և՛ վատ կողմեր։ Հայաստանում կան շատ գեղեցիկ և մաքուր բնության տարածքներ, լեռներ, անտառներ ու գետեր, բայց հատկապես քաղաքներում նկատելի են օդի աղտոտվածությունը, մեքենաների շատությունը, աղբը, աղմուկը և կանաչ տարածքների պակասը։ Իմ կարծիքով՝ մեր շրջակա միջավայրի վիճակը կարելի է գնահատել որպես միջին․ այն ամբողջությամբ վատ չէ, բայց կան խնդիրներ, որոնց պետք է ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել։ Շրջակա միջավայրը մեծ ազդեցություն ունի մարդու առողջության վրա։ Օրինակ՝ օդի աղտոտվածությունը և փոշին կարող են առաջացնել հազ, գլխացավ, հոգնածություն և շնչառական դժվարություններ։ Մեքենաների արտանետումները հատկապես զգացվում են քաղաքներում։ Աղմուկը նույնպես կարող է մարդու մոտ առաջացնել լարվածություն և հոգնածություն։ Հայաստանում տարածված են սրտանոթային հիվանդությունները, քաղցկեղը, շաքարային դիաբետը և շնչառական հիվանդությունները։ Իհարկե, դրանց առաջացման պատճառը միայն շրջակա միջավայրը չէ․ կարևոր են նաև ժառանգականությունը, սնունդը, ապրելակերպը և ֆիզիկական ակտիվությունը։ Սակայն աղտոտված օդը, ջուրը և այլ վնասակար գործոններ կարող են մեծացնել որոշ հիվանդությունների առաջացման կամ խորացման վտանգը։ Կարծում եմ՝ շրջակա միջավայրի վերահսկողությունը պետք է ավելի արդյունավետ լինի։ Պետք է պարբերաբար ստուգել օդի և ջրի որակը, վերահսկել գործարանների ու մեքենաների արտանետումները, կանխել աղբի անկանոն թափումը և հետևել բնապահպանական օրենքների պահպանմանը։ Կարևոր է նաև ավելացնել կանաչ տարածքները և ծառերի քանակը։ Այս գործում մեծ դեր ունի հասարակությունը։ Եթե մարդիկ տեսնում են աղբի կուտակում կամ բնության աղտոտում, պետք է անտարբեր չլինեն և տեղեկացնեն համապատասխան մարմիններին։ Կարելի է կազմակերպել նաև ծառատունկներ, տարածքների մաքրման աշխատանքներ և բնապահպանական միջոցառումներ։ Դպրոցներում նույնպես պետք է ավելի շատ խոսել բնության պահպանության մասին, որպեսզի մարդիկ փոքր տարիքից հասկանան իրենց պատասխանատվությունը։ Այս թեմայի համար կարելի է պատրաստել փոքրիկ հոլովակ՝ օգտագործելով միայն մեր սեփական նկարած լուսանկարներն ու տեսանյութերը։ Հոլովակը կարելի է սկսել աղտոտված փողոցների, աղբի և մեքենաների շատության կադրերով։ Հետո ցույց տալ, թե ինչպես են մարդիկ մաքրում տարածքը, ծառ տնկում, խնամում բույսերը և պահպանում բնությունը։ Վերջում կարելի է ցույց տալ մաքուր ու գեղեցիկ բնություն և գրել․ «Բնությունը մեր տունն է։ Եթե ուզում ենք մաքուր և առողջ ապրել, պետք է սկսենք հենց մեզանից»։ Իմ կարծիքով՝ բնությունը պահպանելու համար պարտադիր չէ մեծ բան անել․ նույնիսկ փոքր քայլերը, եթե դրանք անում են շատ մարդիկ, կարող են մեծ փոփոխություն բերել։

Պետական համակարգ և իրավունքի պաշտպանության մեխանիզմներ

Սեպտեմբերի 22-25
Պատրաստվե՛ք դաս—քննարկման՝
Թեմա 1․ Պետական համակարգ և իրավունքի պաշտպանության մեխանիզմներ․
1․1/
 Իրավունքի ճյուղեր․
գ/ Ընտանեկան իրավունք
դ/ Աշխատանքային իրավունք
Էլ․ դասագիրք՝ Հասարակագիտություն-11, էջ 17-24․
ՀՀ Սահմանադրություն
ՀՀ Աշխատանքային օրենսգիրք
ՀՀ Ընտանեկան օրենսգիրք

Առաջադրանք
1.
 Օգտվելով ՀՀ Ընտանեկան օրենսգրքից՝ վեր հանեք ծնողների և երեխայի կարևորագույն իրավունքներն ու պարտականությունները: Ընտանիքում և՛ ծնողները, և՛ երեխաներն ունեն իրենց իրավունքներն ու պարտականությունները։ Ծնողները հավասար իրավունքներ և պարտականություններ ունեն իրենց երեխաների նկատմամբ։ Նրանք պարտավոր են հոգ տանել երեխայի առողջության, կրթության, դաստիարակության և լիարժեք զարգացման մասին։ Ծնողները նաև պետք է պաշտպանեն երեխայի իրավունքներն ու օրինական շահերը և չօգտագործեն իրենց իրավունքները երեխային վնաս պատճառելու համար։ Օրենքը արգելում է երեխայի նկատմամբ ֆիզիկական կամ հոգեբանական բռնությունը, վիրավորանքը և նվաստացնող վերաբերմունքը։ Երեխան, իր հերթին, իրավունք ունի ընտանիքում ապրելու և դաստիարակվելու, ծնողների հոգատարությանը արժանանալու, կրթություն ստանալու և լիարժեք զարգանալու։ Նա իրավունք ունի շփվելու իր ծնողների, տատիկ-պապիկների, եղբայրների, քույրերի և այլ ազգականների հետ։ Երեխան նաև իրավունք ունի արտահայտելու իր կարծիքը իրեն վերաբերող հարցերի ժամանակ և պաշտպանվելու իր իրավունքների խախտումներից։


2. Օգտվելով ՀՀ Սահմանադրությունից և Աշխատանքային օրենսգրքից՝ մեկնաբանեք, թե ինչ է նշանակում աշխատանքի ազատ ընտրության իրավունք /բլոգային աշխատանք/. Աշխատանքը մարդու կյանքի կարևոր մասն է, քանի որ դրա միջոցով մարդը ոչ միայն գումար է վաստակում, այլև զարգացնում է իր կարողությունները և իր տեղն է գտնում հասարակության մեջ։ ՀՀ Սահմանադրությունը յուրաքանչյուր մարդու տալիս է աշխատանքի ազատ ընտրության իրավունք։ Այսինքն՝ մարդն ինքն է որոշում՝ ինչ մասնագիտություն ընտրել, ինչ աշխատանքով զբաղվել և որտեղ աշխատել։ Աշխատանքային օրենսգիրքն ավելի մանրամասն է բացատրում այս իրավունքը։ Այն նշում է, որ յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի ազատորեն ընտրելու աշխատանքը, մասնագիտությունը և գործունեության տեսակը։ Միևնույն ժամանակ, մարդուն չի կարելի ստիպել աշխատել իր կամքին հակառակ։ Օրենքով արգելվում է հարկադիր աշխատանքը և աշխատողների նկատմամբ բռնությունը։

Սննդամթերքի աղտոտում

Մարդու առողջության կարևորագույն գրավականը համարվում է առողջ սնունդը, ուղիղ կապ է հաստատաված սննդամթերքի ու մարդու առողջության միջև: Չնայած այս հանգամանքին այսօր էլ առողջ սննդի հարցը մնում է առաջնային ու պահանջում հրատապ լուծումներ: Սննդի հիմնական աղտոտիչներն են` նիտրատները, սննդային հավելումները և կենդանիների կերային հավելումները: Նիտրատներ: Նիտրատների հիմանական աղբյուրը NO3  պարունակող պարարտանյութերն են: Նիտրատների կուտակումը բույսերի արմատներում, բանջարեղենում, ջրում սովորաբար կախված է պարարտանյութերի ոչ ճիշտ կիրառման հետ: Նիտրատները համարյա թունավոր չեն, սակայն ընկնելով մարդու օրգանիզմ, բակտերիաների ազդեցությամբ վերածվում են նիտրիտների (NO2), որը կարող ստամոքսում վերածվել շատ թունավոր նյութի: Այդպիսի  նյութերի կուտակումը արյան մեջ մարդու տարբեր օրգաններում  առաջացնում է թթվածնային քաղց :Նիտրիտները հատկապես վտանգավոր են փոքր երեխաների համար, այն կարող է հանգեցնել ցիանոզ կամ կապտախտություն կոչվող հիվանդության, որը կարող է համգեցնել մահվան: Սննդային հավելումներ: Սննդային հավելումներն առավել լայն կիրառություն են գտել քաղցրավենիքի և մսամթերքի արտադրություններում: Դրանցից են բազմաթիվ դեղամիջոցները, կոնսերվանտները, ներկանյութերը, օրգանական և հանքային նյութերը, որոնք նպաստում են մթերքի արտաքին տեսքի լավացմանը, պահպանման ժամկետի երկարացմանը և այլն: Այն սննդային հավելումները, որոնք օգտագործվում են խմիչքների, թխվածքների, քաղցրավենիքի և պաղպաղակի պատրաստման ժամանակ, բացասաբար են անդրադառնում երեխաների պահվածքի վրա և կարող ենդառնալ երեխաների հիպերակտիվության պատճառ: Այժմ արտադրության մեջ օգտագործվում են մոտ հարյուր հավելումներ: Դրանց մեծ մասն անվնաս է, սակայն մյուսների ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա կամ վատ է ուսումնասիրված, կամ էլ վտանգավոր  առողջության համար: Կենդանիների կերային հավելումներ: Կենդանաբուծության ժամանակակից եղանակները, որոնք ուղղված են ընդլայնելու մսամթերքի, կաթնամթերքի ու ձվի արտադրության ծավալները և բազմազանությունը, նույնպես կապված են բազմաթիվ կերային հավելումների ու դեղանյութերի կիրառման հետ: Այս դեպքում հավելումները նպաստում են կերի լավ յուրացմանը և կենդանիների արդյունավետության բարձրացմանը:  Կենդանաբուծության մեջ կիրառվում է դեղամիջոցների մի քանի հարյուր տեսակ, որոնցից մեծ մասը կարող են կուտակվել մսի մեջ, ապա անցնել մարդու օրգանիզմ: Հավելումներից շատերը վտանգավոր են մարդու առողջության համար: Մի շարք հավելումներ  թուլացնում են օրգանիզմի դիմադրողականությունը որոշ հիվանդությունների նկատմամաբ, որոշներ ունեն քաղծկեղածին և արատածին ազդեցություն: Դրանք հատկապես վտանգավոր են երեխաների համար: Այդ պատճառով մի շարք սննդային հավելումներ ուղղակի արգելված են: Ժամանակակից արդյունաբերական եղանակներով ստացված սննդամթերքը հանդիսանում է մարդկանց ալերգիկ հիվանդությունների առաջացման պատճառ: Քանի որ մարդը հանդիսանում է սննդային շղթայի վերջին օղակը, ապա հենց նրա օրգանիզմում են կուտակվում  սննդային շղթայում եղած գրեթե բոլոր վտանգավոր նյութերը:

Հայոց լեզու

Դեսպան-Երկրի գլխավոր քաղաքական ներկայացուցիչն է այլ պետությունում։ Նա աշխատում է մայրաքաղաքի դեսպանատանը, բանակցում է ընդունող երկրի կառավարության հետ, լուծում է միջպետական հարցեր և կնքում պայմանագրեր։ Երկրում լինում է միայն մեկ դեսպան։
Հյուպատոս-Պատասխանատու է վարչական ու իրավական ծառայությունների համար։ Նա տրամադրում է մուտքի վիզաներ, օգնում է արտասահմանում անձնագիրը կորցրած կամ խնդիրների մեջ հայտնված քաղաքացիներին և կատարում նոտարական գործարքներ։ Հյուպատոսարաններ կարող են լինել մի քանի տարբեր քաղաքներում։

Օժանդակել-Նշանակում է լրացուցիչ, երկրորդական կամ տեխնիկական օգնություն տրամադրել, «ձեռք մեկնել» կոնկրետ գործողություն կատարելիս։
Աջակցել-Նշանակում է կողքին կանգնել, թիկունք լինել, նպաստել որևէ գործի կայացմանը (հաճախ բարոյական, քաղաքական, գաղափարական կամ ռազմավարական տեսանկյունից)։

Զանցանք-Փոքր հանրային վտանգավորություն ունեցող իրավախախտում է (քրեական հանցագործություն չէ)։ Սա օրենքի կամ սահմանված կանոնի թեթև խախտում է, որի համար նախատեսված են վարչական, կարգապահական կամ քաղաքացիական պատասխանատվության միջոցներ (օրինակ՝ տուգանք, նկատողություն)։
Հանցանք-Հանրության համար վտանգավոր, ծանր արարք է, որը արգելված է Քրեական օրենսգրքով։ Հանցանք կատարողն ենթարկվում է քրեական պատասխանատվության (օրինակ՝ ազատազրկման)։

Իրավաբան-Գործնական մասնագետ է, ով ունի իրավաբանական կրթություն և կիրառում է օրենքները կյանքում։ Իրավաբանը պաշտպանում է մարդկանց կամ ընկերությունների իրավունքները, կազմում է պայմանագրեր, ներկայացնում է շահերը դատարանում։
Իրավագետ-Իրավունքի ոլորտի գիտնական, հետազոտող կամ տեսաբան է։ Նա ոչ թե պարզապես կիրառում է գործող օրենքները, այլ ուսումնասիրում է իրավունքի փիլիսոփայությունը, պատմությունը, վերլուծում է օրենքների բացերը և առաջարկում նոր օրենսդրական փոփոխություններ։

Կազմել-Նշանակում է առանձին մասերից, տարրերից կամ ցուցակից ստեղծել մի ամբողջություն, հավաքել կամ կառուցել (հաճախ տեքստային, թվային կամ կազմակերպչական առումով)։
Ձևավորել-Նշանակում է որևէ բանի տալ տեսք, արտաքին տեսք, որոշակի ձև կամ որակ (հաճախ տեսանելի, գեղագիտական կամ բնավորության/մտածողության առումով)։

Ղեկավարել-Առաջնորդել մարդկանց կամ մարդկանց խմբերին։ Սա ենթադրում է ուղղություն ցույց տալ, առաջնորդել, ուղղորդել և ոգեշնչել։ Ղեկավարում են թիմը, կազմակերպությունը, բանակը կամ նախագիծը։
Կառավարել-Վերահսկել, կարգավորել կամ ղեկավարել համակարգերը, գործընթացները, ռեսուրսները կամ տեխնիկան (երբեմն նաև պետությունը)։ Սա ենթադրում է կանոնավորում, պլանավորում, ռեսուրսների բաշխում և տեխնիկական/վարչական վերահսկողություն։

Ճանաչում-Գործողություն է, երբ վկային, տուժողին կամ կասկածյալին ցույց են տալիս մեկ անձի կամ առարկա՝ նմանատիպ այլ անձանց կամ առարկաների հետ միասին (օրինակ՝ 3–4 նմանատիպ մարդկանց շարքում), որպեսզի նա պարզի՝ արդյոք դա այն անձն է, ում տեսել է հանցագործության պահին։
Առերեսում-Գործողություն է, որն անցկացվում է երկու անձանց միջև, որոնք արդեն տվել են հարցաքննություն, բայց նրանց ցուցմունքների միջև կան էական հակասություններ։ Նրանց նստեցնում են դեմ դիմաց, որպեսզի քննիչի ներկայությամբ պարզեն, թե ում ցուցմունքն է ճշմարիտ։

Մեղադրյալ-Իրավական կարգավիճակ է։ Սա այն անձն է, ում դեմ քննիչը կամ դատախազը պաշտոնապես մեղադրանք է առաջադրել որևէ հանցագործություն կատարելու համար։ Մեղադրյալ լինելը դեռ չի նշանակում, որ անձը հանցագործ է, քանի որ գործում է անմեղության կանխավարկածը։
Մեղավոր-Վերջնական գնահատական/փաստ է։ Իրավական տեսանկյունից անձը համարվում է մեղավոր միայն այն ժամանակ, երբ առկա է դատարանի օրինական ուժի մեջ մտած մեղադրական վճիռը։ Առօրյա իմաստով «մեղավոր» է նաև նա, ով իրականում կատարել է սխալը կամ արարքը (անկախ դատարանից)։

Բացահայտում-Լայն իմաստով նշանակում է անհայտ, թաքցրած, չմեկնաբանված կամ ծածուկ որևէ փաստ, ճշմարտություն, հանցագործություն կամ գիտական փաստ ի հայտ բերելը (գտնելը, պարզելը)։
Գաղտնազերծում-Հատուկ, հաճախ իրավական/պաշտոնական գործընթաց է, երբ պաշտոնապես գաղտնի համարվող (պետական, ռազմական, ծառայողական) տեղեկատվությունից, փաստաթղթերից կամ արխիվներից հանվում է «գաղտնի» կարգավիճակը, և դրանք դառնում են հանրային ու հասանելի։

Տեղահանում-Հարկադիր, բռնի կամ արտակարգ հանգամանքներով պայմանավորված գործընթաց է, երբ մարդկանց (կամ ամբողջ ժողովրդին) ստիպողաբար զրկում են իրենց մշտական բնակության վայրից կամ հայրենիքից։ Սա հաճախ կապված է պատերազմների, էթնիկ զտումների, քաղաքական հալածանքների կամ աղետների հետ։
Տեղափոխություն-Սովորական, կամավոր կամ կազմակերպչական գործընթաց է, երբ անձը, գույքը կամ կազմակերպությունը մի վայրից անցնում է մեկ այլ վայր (առանց բռնության կամ ողբերգական հանգամանքների)։

Բռնագաղթել-Զանգվածային, խմբային կամ ամբողջ ժողովրդի մակարդակով հարկադրված տեղահանությունն է, երբ մարդիկ ստիպված են լինում լքել իրենց հայրենիքը կամ մշտական բնակության վայրը պատերազմի, էթնիկ զտումների, ցեղասպանության կամ քաղաքական հալածանքների պատճառով։
Արտաքսվել-Պետական/իրավական իշխանության կողմից իրականացվող որոշակի գործողություն է, երբ կոնկրետ անձին կամ անձանց խմբին պաշտոնական որոշմամբ (օրենքով) ստիպողաբար դուրս են հանում/վտարում երկրի տարածքից։

Շահույթ-Այն ամբողջ գումարն է, որը ֆիզիկական անձը, ընկերությունը կամ պետությունը ստանում է որոշակի ժամանակահատվածում (առանց ծախսերը հանելու)։
Եկամուտ-Այն զուտ գումարն է, որը մնում է եկամտից բոլոր ծախսերը հանելուց հետո (ապրանքի ինքնարժեք, աշխատավարձեր, վարձակալություն, հարկեր, տրանսպորտ)։ Սա բիզնեսի իրական ֆինանսական արդյունքն է։

Օտարել-Իրավական տերմին է, որը նշանակում է գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքը փոխանցել մեկ ուրիշին (վաճառել, նվիրել, փոխանակել կամ պետական կարիքների համար վերցնել)։
Վտարել-Նշանակում է ստիպողաբար/բռնի դուրս հանել կամ քշել մարդուն (կամ կենդանուն) որևէ տարածքից, տնից, երկրից կամ կազմակերպությունից։

Դեպի Արջասար

Սեպտեմբերի 20-ին մենք՝ Ավագ դպրոցի սովորողներս, մասնակցեցինք հետաքրքիր և հիշարժան արշավի դեպի Լոռու մարզում գտնվող Արջասար լեռ։ Արշավի նպատակն էր ճանաչել մեր հայրենիքի բնությունն ու պատմական տարածքները, ինչպես նաև Անկախության տոնը նշել բարձունքում։ Առավոտյան ժամը 8։00-ին հավաքվեցինք Սուրբ Երրորդություն եկեղեցու մոտ և մեր պատասխանատուների՝ Անուշ Ներսիսյանի և Աննա Օհանյանի ուղեկցությամբ ճանապարհ ընկանք։ Ճանապարհին կարողացանք տեսնել Հայաստանի տարբեր բնակավայրերն ու բնության գեղեցիկ տեսարանները։ Երևանից հեռանալով՝ աստիճանաբար փոխվում էր բնությունը, քաղաքային միջավայրին փոխարինում էին կանաչ դաշտերը, լեռներն ու անտառները։ Արջասար լեռը գտնվում է Ստեփանավան քաղաքի հարևանությամբ և Բազումի լեռնաշղթայի ճյուղավորումներից է։ Լեռի բարձրությունը 1819 մետր է։ Այն շրջապատված է անտառներով, ինչի շնորհիվ ճանապարհը շատ գեղեցիկ էր։ Վերելքի ընթացքում քայլելը հեշտ չէր, հատկապես անտառապատ լանջերով բարձրանալիս, բայց խմբով քայլելը մեզ ավելի էր ոգևորում։ Երբ հոգնում էինք, փոքր դադարներ էինք անում, զրուցում և շարունակում ճանապարհը։ Ընդհանուր քայլքը մոտ 8 կմ էր, և ամբողջ ընթացքում մենք հնարավորություն ունեցանք վայելելու Լոռու գեղեցիկ բնությունը։ Երբ հասանք Արջասարի գագաթին, մեր առջև բացվեց հիասքանչ տեսարան։ Այդ պահին հատկապես զգացվում էր, թե որքան գեղեցիկ և հարուստ է մեր հայրենի բնությունը։ Գագաթին Անկախության տոնը նշելը նույնպես խորհրդանշական էր, մենք այդ օրը անցկացրինք Հայաստանի բնության մեջ՝ բարձրության վրա, միասին և հայրենիքի հանդեպ սիրով։ Արշավը միայն քայլելու և բնությունը տեսնելու հնարավորություն չէր։ Այն մեզ սովորեցրեց լինել ավելի միասնական, օգնել միմյանց, հաղթահարել հոգնածությունն ու դժվարությունները և գնահատել այն վայրերը, որտեղ ապրում ենք։ Օրվա ընթացքում մեզ անհրաժեշտ էին հարմարավետ կոշիկներ, բաճկոններ, գլխարկներ, անձրևապաշտպան թիկնոցներ, արևային ակնոցներ, ինչպես նաև մեկօրյա սնունդ և ջուր։ Օրվա ավարտին վերադարձանք Երևան՝ Մայր դպրոց։ Թեև ճանապարհը երկար էր և հոգնեցնող, արշավից հետո մեզանից յուրաքանչյուրը վերադարձավ նոր տպավորություններով։ Արջասար բարձրանալը դարձավ ոչ միայն գեղեցիկ բնություն տեսնելու, այլև միասին ժամանակ անցկացնելու, նոր բաներ սովորելու և մեր հայրենիքը նոր տեսանկյունից ճանաչելու հնարավորություն։

Էրիխ Ֆրոմ «Սիրելու արվեստը»

Հոգեբանական ուսումասիրությունը հաստատո՞ւմ է դրույթը, թե սեփական անձի նկատմամբ և ուրիշների հան­դեպ սերերի միջև էական հակասություն կա:

Սեփական անձի նկատմամբ սերն ու եսասիրությունը նո՞ւյն երևույթներն են, թե՞ հակադրություններ են: Ավելին, մի՞թե ժամանակակից մարդու եսասիրությունը իրականում մտահոգություն է սեփական անձի մասին որպես անհատականության՝ իր բոլոր մտավոր, հուզական և զգա­յական կարողություններով հանդերձ: Արդյո՞ք «նա» չի դարձել իր սոցիալ—տնտեսական դերի հավելուկը: Եսասիրությունը և անձնասիրությունը նո՞ւյննեն, թե՞ առա­ջինը ծագում է վերջինիս պակասից: Մինչ եսասիրության և անձնասիրության հոգեբանական կողմի քննարկումն սկսելը հարկ էընդգծել տրամաբանական սխալն այն տեսակետում, թե սերը մյուսների ևսերը սեփական անձի հանդեպ իրարամերժ են: Եթե մերձավորին որպեսմարդ արարած սիրելն առաքինություն է, ապա ինքս ինձ սիրելն էլ պետք էառաքինություն լինի, ոչ թե արատ, քանի որ ես նույնպես մարդ արարած եմ: Չկա մարդուն նկարագրող որևէ հասկացություն, որի մեջ ես ինքսներառված չլինեմ: Նման բացառում առաջ քաշող ուսմունքն իր էությամբարդեն հակասական է: Աստվածաշնչում արտահայտված «սիրիրմեր ձավորիդ քո անձի պես» գաղափարը ենթադրում է, որ սեփական ամբողջականության և եզակիության հանդեպ հարգանքը, սերն ուըմբռնողությունը սեփական անձի նկատմամբ անբաժանելի են մեկ այլանհատի հանդեպ տածած հարգանքից, սիրուց և ըմբռնումից: Ինքս իմհանդեպ սե­րը անբաժանելիորեն կապված է մեկ այլ արարածի նկատմամբ սիրո հետ:

Սերը, սկզբունքորեն, անբաժանելի է, երբ խոսքը «առարկաների» ևս եփական անձի միջև կապին է վերաբերում: Իսկական սերը պտղաբերության արտահայտում է և հոգատարություն, հարգանք, պատասխանատվություն և իմացություն—ճանաչողություն է ենթադրում: Այն աֆեկտ՝ հույզ չէ, ինչ—որ մեկից ազդված, հուզված լինելու իմաստով, այլսիրված անձի աճի և երջանկության ակտիվ տենչ, ձգտում, որի արմատներնընկած են սիրելու սեփական ընդունակության հիմքում:

Իմ սեփական անձը պետք է լինի իմ սիրո առարկան նույնքան, որքան մեկ ուրիշ անձնավորություն:

Մարդու սեփական կյանքի, երջանկության, աճի, ազատության սատարման արմատներն ընկած են նրա սիրելու ունակության հիմքում, այսինքն՝ հոգատարության, պատասխանատվության, հարգանքի և իմացության ճանաչողության մեջ: Եթե անհատն ընդունակ է պտղաբեր սիրելու, նա ինքն իրեն էլ է սիրում: Եթե միայն ուրիշներին է կարող սիրել, ուրեմն ընդհանրապես սիրել չգիտի:

Եթե ընդունենք, որ սեփական անձի և մյուսների հանդեպ սերերը շաղկապված են, ապա ինչպես բացատրել եսասիրությունը, որը, ակնհայտորեն, բացառում է որևէ անկեղծ մտահոգություն ուրիշների մասին: Եսասեր անձը հետաքրքրված է միմիայն իրենով, ամեն ինչ ինքն իր համար է ուզում, տալուց ոչ մի հաճույք չի ստանում, միայն ստանալ է սիրում: Արտաքին աշխարհին նայում է միայն այն տեսանկյունից, թե ինչ կարող է վերցնել դրանից, անտարբեր է ուրիշների կարիքների հանդեպ, չի հարգում նրանց արժանապատվությունը և անհատականությունը: Նա իրենից բացի ուրիշ ոչինչ չի տեսնում: Բոլորի և ամեն ինչի մասին դատում է ըստ իր համար նրանց օգտակարության և, էապես, անընդունակ է սիրելու: Մի՞թե սա չի ապացուցում, որ ուրիշների համար մտահոգվելն ու սեփական անձով մտահոգվելն անխուսափելի երկընտրանքներ են, այսինքն բացառում են մեկը մյուսին: Այդպես կլիներ, եթե եսասիրությունը և անձնասիրությունը նույնը լինեին: Սակայն հենց այս ենթադրությունն է այն մոլորությունը, որ մեր խնդրի վերաբերյալ այսքան սխալ եզրահանգումների է բերել: Եսասիրությունը և անձնասիրությունը, բոլորովին նույնը չլինելով, իրականում հակադրություններ են: Եսասեր անձը անչափ շատ չի սիրում ինքն իրեն, այլ, ընդհակառակը, անչափ քիչ, իրականում ատում է ինքն իրեն: Սեփական անձի հանդեպ քնքշության և հոգատարության պակասը, որը նրա անպտղաբերության մեկ արտահայտությունն է միայն, նրա մոտ դատարկության և դառնության զգացում է առաջացնում: Նա անպայմանորեն դժբախտ է և անհանգիստ տարված է կյանքից բավականությունները ճանկելով, որոնց ստանալուն հենց ինքն իրեն էլ խոչընդոտում է: Թվում է, թե չափից շատ է ինքն իր մասին մտածում, սակայն, իրականում, իր իսկական ես-ի մասին հոգալու անկարողությունը կոծկելու և փոխհատուցելու անհաջող փորձ է անում ընդամենը: Ֆրոյդը կարծում է, թե եսասեր անձը նարգիզային է, այսինքն, թե ուրիշներին զրկել է իր սիրուց և այն ամբողջությամբ ուղղել սեփական անձին: Ճիշտ է, որ եսասեր անձինք ուրիշներին սիրելու անընդունակ են, բայց իրենք իրենց էլ են անկարող սիրելու:

Եսասիրությունը ավելի հեշտ հասկանալու համար կարող ենք այն համեմատել ուրիշների մասին ագահ մտահոգվածության հետ, ինչը, օրինակ, կարող ենք տեսնել գերհոգատար մոր մեջ: Թեև նա գիտակցաբար կարծում է, թե անչափ սիրում է իր երեխային, իրականում խոր զսպված թշնամություն է տածում իր մտահոգության առարկայի նկատմամբ: Նա գերմտահոգ է ոչ թե այն պատճառով, որ անչափ սիրում է երեխային, այլ որովհետև ստիպված է փոխհատուցել նրան ընդհանրապես սիրելու ընդունակության բացակայության համար:

Առաջադրանք

1.Ինչպե՞ս է Էրիխ Ֆրոմը «Սիրելու արվեստում» ներկայացնում սեփական անձի սիրո և ուրիշներին սիրելու միջև եղած փոխկապվածությունը, և ինչ ազդեցություն կարող է ունենալ այդ գաղափարը մարդու անձնական երջանկության ու միջանձնային հարաբերությունների վրա։
Էրիխ Ֆրոմը «Սիրելու արվեստում» ներկայացնում է այն հիմնարար միտքը, որ սեփական անձի սերը և ուրիշներին սիրելը չեն հակասում իրար, այլ փոխկապակցված են: Նա քննադատում է տարածված կարծիքը, թե սեփական անձը սիրելը եսասիրություն է, և փորձում է հասկացնել, որ իրական սիրելու ունակությունը, նաև ինքներս մեզ սիրելու կարողություն է։ Ըստ Ֆրոմի, սիրելը մի զգացում չէ, որն ուղղված է միայն որևէ մեկի կամ ինչ-որ բանի հանդեպ, այլ մարդու ներքին կարողությունն է՝ սիրելու ընդհանրապես։ Իսկ եթե նա չի սիրում իրեն, չի կարող սիրել նաև ուրիշներին։

2.Արտահայտիր քո մտքերը տեքստի մասին, կարող ես առանձին հատվածներ քննարկել։
Ես համաձայն եմ Ֆրոմի մտքերի հետ։ Նա ճիշտ է ասում, որ մարդը չի կարող իսկապես սիրել ուրիշներին, եթե ինքն իրեն չի սիրում։ Իսկ ինքնասիրությունը նշանակում է, որ մարդը ընդունում է իրեն, հոգ է տանում իր մասին, հարգում է իրեն, ինչպես հարգում է ուրիշներին։ Սա շատ կարևոր է մարդկանց հետ շփման մեջ։

11-րդ դասարանի պատմության առաջադրանքներ․ Սեպտեմբեր 21-25

Առաջադրանքներ նախատեսված 11-րդ դասարանի սովորողների համար

Ծանոթացե՛ք և ներկայացրե՛ք «Ազատագրական պայքարը Արցախում (XVIII դար)» թեման։ Ներկայացման ընթացքում անդրադարձե՛ք Արցախի քաղաքական իրավիճակին XVIII դարի սկզբին, ազատագրական պայքարի պատճառներին, պայքարի հիմնական կազմակերպիչներին և ղեկավարներին, Արցախի մելիքությունների դերին, պայքարի կարևորագույն իրադարձություններին, Գանձասարի հոգևոր կենտրոնի նշանակությանը, ինչպես նաև արտաքին ուժերի, հատկապես Ռուսաստանի հետ ունեցած կապերի և ակնկալիքների հարցին։ Ներկայացրե՛ք նաև պայքարի արդյունքները, դրա անհաջողության պատճառները և պատմական նշանակությունը։

Այնուհետև ուսումնասիրե՛ք Դավիթ Բեկի գլխավորությամբ Սյունիքի ազատագրական պայքարը։ Ներկայացրե՛ք Դավիթ Բեկի մասին հետաքրքիր պատմական նյութ՝ անդրադառնալով նրա գործունեությանը, Սյունիքում ազատագրական պայքարի կազմակերպմանը, նրա զինակիցներին, կարևոր ճակատամարտերին, Հալիձորի պաշտպանությանն ու հաղթանակին, ինչպես նաև պայքարի արդյունքներին և պատմական նշանակությանը։

Համեմատե՛ք XVIII դարում Արցախում և Սյունիքում ծավալված ազատագրական պայքարները՝ առանձնացնելով դրանց ընդհանուր և տարբեր կողմերը։ Ուշադրություն դարձրե՛ք պայքարի պատճառներին, ղեկավարներին, կազմակերպման ձևերին, ռազմական հաջողություններին, արտաքին աջակցության դերին և պայքարների արդյունքներին։

Վերլուծե՛ք հետևյալ հարցերը և ձեր տեսակետը հիմնավորե՛ք պատմական փաստերով.

  • Ձեր կարծիքով՝ որքանո՞վ արդյունավետ էին ազատագրական պայքարները Արցախում և Սյունիքում։
    Իմ կարծիքով՝ Արցախում և Սյունիքում ազատագրական պայքարները մասամբ արդյունավետ էին։ Դրանք չհանգեցրին Հայաստանի ամբողջական ազատագրմանը, բայց հայերը կարողացան կազմակերպել զինված ուժեր, դիմադրել թշնամուն և մի շարք հաղթանակներ տանել։ Օրինակ՝ Սյունիքում Դավիթ Բեկի գլխավորությամբ հայերը հաղթեցին 1727 թվականի Հալիձորի ճակատամարտում, իսկ Արցախում սղնախները երկար ժամանակ դիմադրեցին թշնամուն։ Այս պայքարները նաև պահպանեցին անկախության գաղափարը և կարևոր փորձ տվեցին հետագա ազգային-ազատագրական շարժումների համար։
  • Եթե այդ պայքարները չհանգեցրին Հայաստանի ամբողջական ազատագրմանը, կարո՞ղ ենք դրանք համարել հաջողված։ Ինչո՞ւ։
    Այո՛, կարելի է դրանք որոշ չափով հաջողված համարել։ Թեև Հայաստանը ամբողջությամբ չազատագրվեց, հայերը կարողացան կազմակերպել ուժեղ դիմադրություն, պահպանել իրենց դիրքերը Արցախում և Սյունիքում և հաղթանակներ տանել թշնամու դեմ։ Օրինակ՝ Հալիձորի ճակատամարտում Դավիթ Բեկի զորքերը հաղթեցին օսմանյան բանակին։ Այս պայքարները նաև պահպանեցին անկախության գաղափարը և դարձան հետագա ազգային-ազատագրական շարժումների համար կարևոր փորձ։
  • Ի՞նչ կարևոր արդյունքներ և հետևանքներ ունեցան Արցախում և Սյունիքում ծավալված ազատագրական շարժումները։
    Արցախի և Սյունիքի ազատագրական շարժումները չհանգեցրին Հայաստանի ամբողջական ազատագրմանը, բայց ունեցան կարևոր արդյունքներ։ Հայերը կարողացան կազմակերպել զինված ուժեր, դիմադրել օտար տիրապետությանը և մի շարք հաղթանակներ տանել։ Արցախում պահպանվեցին մելիքությունների դիրքերը, իսկ Սյունիքում Դավիթ Բեկի գլխավորությամբ ստեղծվեց կազմակերպված հայկական ուժ։ Այս պայքարները նաև պահպանեցին անկախության գաղափարը և փորձ դարձան հետագա ազգային-ազատագրական շարժումների համար։
  • Ի՞նչ սխալներ և թերացումներ թույլ տվեցին ազատագրական պայքարների կազմակերպիչները։
    Կազմակերպիչների հիմնական սխալներից էին միասնական ղեկավարության և լիարժեք համագործակցության պակասը, ինչպես նաև արտաքին օգնության վրա չափից շատ հույս դնելը։ Հայկական ուժերը միշտ չէ, որ կարողանում էին միասին գործել։ Բացի դրանից, նրանք չունեին բավարար զենք, զինվորներ և նյութական միջոցներ՝ երկարատև պայքար վարելու համար։
  • Ի՞նչ նշանակություն ունեցավ արտաքին ուժերի օգնության նկատմամբ ունեցած ակնկալիքը։
    Արտաքին ուժերի օգնության նկատմամբ ունեցած ակնկալիքը մեծ նշանակություն ունեցավ։ Հայերը հատկապես հույս էին կապում Ռուսաստանի օգնության հետ և դրա պատճառով սպասում էին արտաքին աջակցության։ Սակայն այդ օգնությունը լիարժեք չեղավ, ինչի հետևանքով պայքարը ավելի դժվարացավ։ Սա ցույց տվեց, որ ազատագրական պայքարում կարևոր է ոչ միայն արտաքին օգնությունը, այլև սեփական ուժերի և միասնականության վրա հույս դնելը։
  • Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ պայմաններ էին անհրաժեշտ պայքարի ավելի հաջող ավարտի համար։
    Իմ կարծիքով՝ պայքարի ավելի հաջող ավարտի համար անհրաժեշտ էր հայկական ուժերի ավելի մեծ միասնություն և միասնական ղեկավարություն։ Կարևոր էր նաև ունենալ ավելի շատ զենք, զինվորներ և նյութական միջոցներ, ինչպես նաև արտաքին օգնության վրա քիչ կախված լինել։ Արցախում և Սյունիքում գործող ուժերի համագործակցությունը նույնպես կարող էր ավելի արդյունավետ դարձնել պայքարը։
  • Ինչպե՞ս ազդեց XVIII դարի ազատագրական պայքարի փորձը հայ ժողովրդի հետագա ազգային-ազատագրական շարժումների վրա։
    XVIII դարի ազատագրական պայքարները փորձ և ոգևորություն տվեցին հայ ժողովրդին։ Հայերը սովորեցին կազմակերպել զինված պայքար, միավորել ուժերը և պաշտպանել իրենց իրավունքները։ Այդ պայքարները նաև պահպանեցին անկախության և պետականության գաղափարը, որը հետագայում կարևոր դեր ունեցավ հայ ազգային-ազատագրական շարժումների մեջ։

Վերջում ձևակերպե՛ք ձեր սեփական պատմական դիրքորոշումը՝ պատասխանելով հետևյալ հարցին․

«XVIII դարի Արցախի և Սյունիքի ազատագրական պայքարները՝ ռազմական անհաջողությո՞ւն, թե՞ հայ ազգային-ազատագրական շարժման կարևոր և անհրաժեշտ փուլ»։

Ձեր պատասխանը հիմնավորե՛ք առնվազն 3 պատմական փաստով։

Իմ կարծիքով՝ XVIII դարի Արցախի և Սյունիքի ազատագրական պայքարները հայ ազգային-ազատագրական շարժման կարևոր և անհրաժեշտ փուլ էին։ Թեև Հայաստանը ամբողջությամբ չազատագրվեց, այդ պայքարները ցույց տվեցին հայերի կազմակերպվելու և պայքարելու կարողությունը։ Դրա ապացույցներն են՝ Արցախում սղնախների ստեղծումն ու դիմադրությունը, Դավիթ Բեկի կողմից Սյունիքում հայկական ուժերի միավորումը, և 1727 թվականի Հալիձորի հաղթանակը, երբ հայերը հաղթեցին օսմանյան զորքին։ Այս պայքարները նաև պահպանեցին անկախության և պետականության գաղափարը և կարևոր փորձ դարձան հետագա ազգային-ազատագրական շարժումների համար։