«Ինչ-որ կարևոր բան տեղի կունենա»

Պատկերացրե՛ք մի շատ փոքրիկ գյուղ, որտեղ մի ծեր կին է ապրում, որն ունի երկու երեխա` մեկը տղա` 17 և մյուսը աղջիկ` 14 տարեկան: Նրանց նախաճաշ է մատուցում և անհանգիստ տեսք ունի: Երեխաները նրան հարցնում են, թե ինչ է նրան պատահել, և նա պատասխանում է.

-Չգիտեմ, բայց գիշերը լուսացրել եմ այն կանխազգացմամբ, որ ինչ-որ կարևոր բան է պատահելու այս գյուղին:

Նրանք ծիծաղում են մոր վրա: Ասում են, որ դրանք ծեր կնոջ կանխազգացումներ են, սովորական բան: Որդին գնում է բիլիարդ խաղալու, և հենց այն պահին, երբ պատրաստվում է մի պարզագույն կարամբոլ անել, մյուս խաղացողը նրան ասում է.

-Մի պեսոյով գրազ գանք, որ չես կարողանա:

Բոլորը ծիծաղում են: Նա էլ է ծիծաղում: Նետում է կարամբոլն ու չի կարողանում: Վճարում է իր պեսոն, և բոլորը նրան հարցնում են, թե ինչ պատահեց, եթե մի պարզ կարամբոլ էր: Պատասխանում է.

-Ճիշտ է, բայց մոտս մի անհանգստություն է մնացել, որովհետև առավոտյան մայրս ասաց, թե ինչ-որ կարևոր բան է պատահելու այս գյուղին:

Բոլորը ծիծաղում են նրա վրա, և նա, ով շահել էր իր պեսոն, վերադառնում է տուն՝ մոր մոտ, կամ թոռնիկի, կամ էլ վերջիվերջո ինչ-որ ազգականի: Երջանիկ իր պեսոյով` ասում է.

-Այս պեսոն ամենապարզ ձևով շահեցի Դամասոյից, որովհետև նա հիմարի մեկն է:

-Եվ ինչու՞ է նա հիմար:

-Ա՛յ մարդ, որովհետև չկարողացավ մի պարզագույն կարամբոլ անել` խառնված այն մտքից, որ մայրն առավոտյան ասել էր, թե ինչ-որ կարևոր բան է պատահելու այս գյուղում:

Այդ ժամանակ նրա մայրն ասում է.

-Մի՛ ծաղրիր մեծահասակների կանխազգացումները, որովհետև դրանք երբեմն կատարվում են:

Շահողի ազգականը, դա լսելով, գնում է միս գնելու: Նա ասում է մսավաճառին.

-Տու՛ր ինձ մեկ ֆունտ միս,- և այն պահին, երբ միսը կտրում են իր համար, ավելացնում է:- Ավելի լավ է երկու ֆունտ, քանի որ ասում են, որ ինչ-որ կարևոր բան է պատահելու, և ավելի լավ է պատրաստ լինել:

Մսավաճառը վաճառում է միսը, և երբ գալիս է մեկ այլ կին՝ մեկ ֆունտ միս գնելու, նրան ասում է.

-Երկու՛սը տարեք, որովհետև այս կողմերում մարդիկ ասում են, որ մի շատ կարևոր բան է պատահելու, և պատրաստվում են ու գնումներ են անում:

Այդպիսով տարեց կինը պատասխանում է.

-Մի քանի երեխա ունեմ, տե՛ս, ավելի լավ է չորս ֆունտ տուր:

Տանում է չորս ֆունտը, և պատմությունը չերկարացնելու համար կասեմ, որ մսավաճառը կես ժամում սպառում է միսը, մեկ այլ կով է մորթում, ամբողջը վաճառում է, և լուրը գնալով տարածվում է: Գալիս է պահը, երբ բոլորը գյուղում սպասում են, որ ինչ-որ բան պատահի: Կաթվածահար է լինում ողջ աշխուժությունը, և հանկարծ ցերեկվա ժամը երկուսին սովորական շոգն է սկսվում: Ինչ-որ մեկն ասում է.

-Հասկանու՞մ եք, թե ինչ շոգ է:

-Բայց այս գյուղում միշտ էլ շոգ է եղել:

(Այնքան շոգ, որ այս գյուղում երաժիշտները գործիքները խեժով կցմցում էին և միշտ ստվերում էին նվագում, որովհետև եթե նվագեին արևի տակ, դրանք կտոր-կտոր կլինեին:)

-Այնուամենայնիվ,- ասում է մեկը,- այս ժամին երբեք այսքան շոգ չի եղել:

-Բայց ցերեկվա ժամը երկուսը հենց  ամենաշոգ ժամն է:

-Այո՛, բայց ոչ այնքան շոգ, որքան հիմա:

Ամայացած գյուղի ամայացած հրապարակում հանկարծ մի թռչուն է ընկնում, և շշուկներ են տարածվում.

-Հրապարակում մի թռչուն կա:

Եվ բոլորը խառնված գալիս են թռչնակին տեսնելու:

-Բայց, պարոնա՛յք, միշտ էլ եղել են թռչնակներ, որ ընկել են:

-Այո՛, բայց երբեք՝ այս ժամին:

Գյուղի բնակիչների մոտ գալիս է մի այնպիսի ճնշման պահ, որ բոլորը հուսալքված ուզում են հեռանալ և դրա համար քաջություն չեն ունենում:

-Ես իսկական տղամարդ եմ,- գոռում է մեկը:- Ես հեռանում եմ:

Հավաքում է իր գույքը, իր երեխաներին, իր կենդանիներին, նրանց դնում է կառքը և կտրում-անցնում է կենտրոնական փողոցը, որտեղ խեղճ գյուղը նայում է նրան: Մինչ այն պահը, երբ ասում են.

-Եթե սա համարձակվեց, այդ դեպքում մենք էլ կհեռանանք:

Եվ սկսում են բառացիորեն դատարկել գյուղը: Տանում են իրերը, կենդանիներին, ամեն ինչ:

Եվ գյուղը վերջին լքողներից մեկն ասում է.

-Հանկարծ դժբախտություն չթափվի՜ այն ամենի վրա, ինչ մնում է մեր տնից,- և այդպիսով այն կրակի է տալիս, և մյուսները նույնպես կրակի են տալիս իրենց տները:

Փախչում են սարսափի ու իսկական խուճապի մեջ, ասես պատերազմի զանգվածային տեղահանման ժամանակ, և նրանց մեջտեղից գնում է այն կինը, որ կանխազգացում էր ունեցել` բղավելով.

-Ես ասացի, որ մի շատ կարևոր բան էր պատահելու, իսկ ինձ ասացին, որ խելագարվել էի:

Հարցեր

1. Պատմվածքում իրականում ի՞նչն է դառնում աղետի պատճառ՝ ծեր կնոջ կանխազգացո՞ւմը, մարդկանց վախը, թե՞ այդ վախի տարածումը։ 
   Աղետի իրական պատճառը մարդկանց վախն ու այդ վախի տարածումն է, ոչ թե ծեր կնոջ կանխազգացումը։ Սկզբում նրա խոսքը պարզապես մի միտք էր, որը ոչ ոք լուրջ չէր ընդունում։ Բայց հետո մարդիկ սկսեցին հավատալ դրան և ամեն սովորական երևույթ՝ շոգը, թռչնի ընկնելը, ուրիշի անհանգստությունը, կապեցին սպասվող աղետի հետ։ Վախը արագ տարածվեց ամբողջ գյուղում, և մարդիկ սկսեցին խուճապի մատնվել։ Վերջում նրանք նույնիսկ լքեցին գյուղն ու այրեցին իրենց տները։ Այսպիսով, աղետը իրականում ստեղծեցին հենց մարդիկ՝ իրենց վախով, կասկածներով և միմյանց վրա ազդելով։
   
2. Ինչպե՞ս է սովորական և բնական երևույթների ընկալումը փոխվում այն բանից հետո, երբ գյուղացիները սպասում են «ինչ-որ կարևոր բանի»։ Վերլուծե՛ք շոգի, թռչնի անկման և այլ դրվագների նշանակությունը։
   Երբ գյուղացիները սկսում են սպասել «ինչ-որ կարևոր բանի», նրանք սովորական երևույթներին այլ կերպ են նայում։ Օրինակ՝ շոգը, որը գյուղում միշտ էլ եղել է, նրանց թվում է անսովոր և վտանգավոր։ Նույնը տեղի է ունենում թռչնի անկման դեպքում, թռչուններ նախկինում էլ էին ընկնում, բայց այդ պահին մարդիկ դա կապում են սպասվող աղետի հետ։ Նույնիսկ ամենափոքր երևույթը նրանց համար դառնում է նշան, որ ինչ-որ վատ բան է մոտենում։ Այս դրվագները ցույց են տալիս, որ վախը փոխում է մարդու մտածելակերպը․ նա սկսում է սովորական բաների մեջ վտանգ և սպառնալիք տեսնել։
   
3. Ինչո՞ւ են գյուղացիները մեկը մյուսի հետևից հավատում չստուգված լուրին։ 
   Գյուղացիները մեկը մյուսի հետևից հավատում են չստուգված լուրին, որովհետև սկզբում արդեն վախեցած ու անհանգիստ են լինում։ Երբ մի մարդ ասում է, որ ինչ-որ կարևոր բան է լինելու, մյուսներն էլ սկսում են կասկածել և լուրը փոխանցում են իրար։ Ամեն մարդ մյուսի խոսքը ընդունում է որպես ապացույց և չի փորձում ստուգել՝ դա ճիշտ է, թե ոչ։ Վախը արագ տարածվում է, և մարդիկ սկսում են նույնիսկ սովորական երևույթները կապել սպասվող աղետի հետ։ Այսպես չստուգված լուրը աստիճանաբար դառնում է բոլորի համար «ճշմարտություն»։
   
4. Ծեր կնոջ խոսքը պատմվածքի սկզբում և վերջում նույնն է, բայց դրա իմաստը փոխվո՞ւմ է։ 
   Այո՛, ծեր կնոջ խոսքի իմաստը փոխվում է։ Սկզբում նրա խոսքը պարզապես կանխազգացում է, և գյուղացիները դրան լուրջ չեն վերաբերվում, նույնիսկ ծիծաղում են նրա վրա։ Իսկ վերջում, երբ մարդիկ արդեն վախից լքում են գյուղն ու այրում իրենց տները, նրա խոսքը կարծես իրականացած է թվում։ Սակայն իրականում կարևորն այն է, որ աղետը առաջացավ ոչ թե նրա կանխազգացումից, այլ մարդկանց վախից և այդ վախի տարածումից։ Այսպիսով, նույն խոսքը սկզբում ընկալվում է որպես անհեթեթություն, իսկ վերջում՝ որպես ճշմարտություն։
   
5. Պատմվածքում ո՞ր պահին է կանխազգացումը վերածվում իրական աղետի։ 
   Կանխազգացումը իրական աղետի է վերածվում այն պահին, երբ գյուղացիները սկսում են իրենց վախի պատճառով իրական գործողություններ անել։ Սկզբում նրանք պարզապես սպասում են, որ ինչ-որ բան տեղի կունենա, բայց հետո սկսում են գյուղից հեռանալ, իրենց իրերը հավաքել և վերջում նույնիսկ այրել իրենց տները։ Այդ պահին աղետը կարծես իրականանում է, բայց այն իրականում ստեղծում են հենց մարդիկ՝ իրենց վախով և խուճապով։
   
6. Ո՞վ է պատասխանատու գյուղի կործանման համար։ 
   Գյուղի կործանման համար պատասխանատու են հենց գյուղացիները։ Ծեր կինը պարզապես կանխազգացում է հայտնում, բայց նա ոչինչ չի անում գյուղը կործանելու համար։ Գյուղացիներն են հավատում չստուգված լուրին, վախենում, խուճապի մատնվում, լքում գյուղը և նույնիսկ այրում իրենց տները։ Այսպիսով, գյուղի կործանման հիմնական պատճառը մարդկանց վախը, խուճապը և միմյանց վրա ազդելն է։
   
7. Ինչո՞ւ է հեղինակը աղետի փոխարեն ներկայացնում սովորական իրադարձություններ՝ բիլիարդի խաղ, մսի գնում, շոգ, ընկած թռչուն։ 
   Հեղինակը սովորական իրադարձությունները ներկայացնում է, որպեսզի ցույց տա, թե ինչպես է մարդկանց վախը փոխում իրականության ընկալումը։ Բիլիարդի խաղը, մսի գնումը, շոգը և ընկած թռչունը ինքնին ոչ մի վտանգավոր բան չեն նշանակում։ Բայց գյուղացիները սկսում են դրանց մեջ «աղետի նշաններ» տեսնել, որովհետև արդեն սպասում են ինչ-որ կարևոր բանի։ Այս դրվագներով հեղինակը ցույց է տալիս, որ երբ մարդիկ վախենում են և հավատում են չստուգված լուրերին, նույնիսկ ամենասովորական երևույթները կարող են նրանց համար վտանգավոր թվալ։
   
8. «Եթե սա համարձակվեց, այդ դեպքում մենք էլ կհեռանանք» արտահայտությունն ի՞նչ է բացահայտում մարդու վարքի մասին։ Ինչո՞ւ է մեկ մարդու գործողությունը դառնում ամբողջ խմբի որոշման հիմք։
   «Եթե սա համարձակվեց, այդ դեպքում մենք էլ կհեռանանք» արտահայտությունը ցույց է տալիս, որ մարդը խմբի ազդեցության տակ հեշտությամբ փոխում է իր որոշումը։ Գյուղացիները վախենում էին հեռանալ, բայց երբ տեսան, որ մեկ մարդ արդեն հեռանում է, մտածեցին, որ իրենք էլ պետք է նույնն անեն։ Մեկի գործողությունը նրանց համար դարձավ ապացույց, որ վտանգն իրական է։ Այսպես մարդիկ սկսեցին իրար հետևել և այլևս ինքնուրույն չմտածել։
   
9. Վերջում գյուղացիները ոչ միայն լքում են գյուղը, այլև այրում են իրենց տները։ Ինչո՞ւ է վախը նրանց հասցնում ինքնակործանման։ 
   Վախը գյուղացիներին հասցնում է ինքնակործանման, որովհետև նրանք արդեն կորցրել էին իրավիճակը ճիշտ գնահատելու ունակությունը։ Նրանք համոզված էին, որ ինչ-որ մեծ դժբախտություն է լինելու, և ուզում էին ամեն գնով փրկվել։ Տները այրում են, որովհետև մտածում են, որ եթե իրենք հեռանում են, ապա պետք է ոչինչ չթողնեն իրենց հետևից։ Այսպիսով, վախը այնքան է մեծանում, որ նրանք սկսում են վնասել հենց իրենց՝ կորցնելով իրենց տները, ունեցվածքը և գյուղը։
   
10. Պատմվածքի վերնագիրը՝ «Ինչ-որ կարևոր բան տեղի կունենա», ինչպե՞ս է աշխատում որպես ինքնիրականացող կանխատեսում։ Կարո՞ղ էր այդ «կարևոր բանը» ընդհանրապես տեղի չունենալ, եթե մարդիկ չսպասեին դրան։
    Վերնագիրը՝ «Ինչ-որ կարևոր բան տեղի կունենա», պատմվածքում դառնում է ինքնիրականացող կանխատեսում։ Սկզբում իրականում ոչ մի աղետ չի լինում, պարզապես ծեր կինը նման կանխազգացում է ունենում։ Բայց մարդիկ սկսում են սպասել դրան, վախենալ և ամեն ինչ կապել այդ կանխատեսման հետ։ Վերջում հենց նրանց վախն ու գործողություններն են ստեղծում աղետը՝ գյուղացիները լքում և այրում են գյուղը։ Եթե նրանք չհավատային այդ խոսքին և չսպասեին աղետի, ամենայն հավանականությամբ այդ «կարևոր բանը» տեղի չէր ունենա։

«Այցելուն»

Երկու ճանապարհորդների հաջողվեց ապաստան գտնել մի լքված հյուղակում այն բանից հետո, երբ ձյան մեջ մոլորված՝ թափառեցին երեք օր: Երեք օր անց էլ նրանցից մեկը մահացավ: Ողջ մնացածը փոս փորեց ձյան մեջ՝ հյուղակից մոտ հարյուր մետր հեռավորության վրա, և թաղեց մահացածի դին: Հաջորդ օրը, սակայն, իր խաղաղ քնից արթնանալուց հետո նրան նորից գտավ տան ներսում մեռած, սառցակալած, իր մահճակալի առջև նստած՝ պաշտոնական այցելուի պես: Նորից թաղեց դիակն, այս անգամ ավելի հեռավոր գերեզմանում, բայց երբ հաջորդ օրն արթնացավ, գտավ նորից նստած իր մահճակալի դիմաց: Խելագարվեց: Օրագրից, որ վարում էր, կարելի է իմանալ նրա պատմությունը: Բազմաթիվ բացատրությունների թվում, որոնք տրվել են որպես պատասխան այս հանելուկին, ամենաճշմարտանմանը հետևայլն է. կենդանի մնացածը իր մենակության մեջ այնքան ընկճված էր, որ ինքն էր քնած ժամանակ փորում հանում դիակը, իսկ հետո արթուն  ժամանակ թաղում:

Վերջ

«Այցելուն» պատմվածքը մարդու մենակության, վախի և հոգեբանական վիճակի մասին է։ Երկու ճանապարհորդներից մեկը մահանում է, իսկ մյուսը մնում է ամբողջովին միայնակ։ Նա թաղում է ընկերոջ դիակը, բայց ամեն առավոտ այն նորից գտնում է իր մահճակալի մոտ։ Սկզբում թվում է, թե ինչ-որ անբացատրելի կամ գերբնական բան է տեղի ունենում։ Սակայն վերջում պարզվում է, որ տղամարդը քնած ժամանակ ինքն է դիակը հանում գերեզմանից, իսկ արթուն ժամանակ կրկին թաղում է այն։ Պատմվածքի հիմնական գաղափարն այն է, որ մենակությունը և ուժեղ հոգեբանական ճնշումը կարող են փոխել մարդու վարքը և իրականության ընկալումը։ Տղամարդը այնքան է ընկճված իր ընկերոջ մահից և մենակությունից, որ ինքն էլ չի հասկանում իր գործողությունները։ Դիակը նրա համար դառնում է ոչ միայն մահացած ընկերը, այլև իր մենակության խորհրդանիշը։ Պատմվածքը նաև ցույց է տալիս, թե որքան դժվար է մարդուն դիմանալ լիակատար մենակությանը։

«Մտածիր մեր մասին»

Մահապատիժ իրականացնող ջոկատը մի ցուրտ լուսաբացի դուրս բերեց կալանավորին իր բանտախցից: Ստիպված էին ոտքով անցնել ձյունապատ դաշտը, որպեսզի հասնեն մահապատժի վայր: Քաղաքացիական թիկնազորը ցրտից պաշտպանված էր ձեռնոցներով, վերարկուներով, եռեզր գլխարկներով, բայց անգամ այդպես դողում էին սառցակալած անապատում: Խեղճ բանտարկյալը, որը հագին միայն մաշված բրդե բաճկոն ուներ, շփում էր ցրտից սառած ու քարացած մարմինը, բարձրաձայն տրտնջում էր մահացու ցրտից: Մի պահ դասակի հրամանատարը, նյարդայնացած նրա բողոքից, բղավեց.
-Գրո´ղը տանի, հերիք քեզ սուրբ նահատակ երևակայես էս սառնամանիքին: Մեր մասին մտածիր, որ դեռ պիտի ետ դառնանք:

Վերջ

Վերլուծել տեքստերը՝ անդրադառնլով գաղափարներին։

«Մտածիր մեր մասին» պատմվածքը ցույց է տալիս մարդկային անտարբերության և անհեթեթության հակասությունը։ Բանտարկյալը գնում է դեպի մահապատիժ և բնականաբար մտածում է իր կյանքի ու ցրտի մասին։ Իսկ հրամանատարը, փոխանակ նրա վիճակը հասկանալու, մտածում է միայն իրենց անհարմարության մասին, որովհետև մահապատժից հետո իրենք պետք է նույն ցրտի միջով վերադառնան։ Պատմվածքի գլխավոր գաղափարն այն է, որ երբեմն մարդը կարող է այնքան սովորել ուրիշի ցավին, որ սկսի մտածել միայն իր հարմարության մասին։ Վերջին խոսքը՝ «Մեր մասին մտածիր, որ դեռ պիտի ետ դառնանք», ստեղծում է նաև սև հումոր և ցույց է տալիս իրավիճակի անհեթեթությունը։

Մարդու առողջության վրա էապես ազդում է նաև միջավայրի աղտոտումը իոնացնող ճառագայթներով (ռադիոակտիվ ճառագայթներ, ռենգենյան ճառագայթներ և այլն ): Իոնացնող ճառագայթները առաջանում են  տիեզերքում և երկրի կեղևում պարունակվող ռադիոակտիվ տարրերի տրոհման արդյունքում: Իոնացնող ճառագայթների մեծ քանակությունը սպանում է բջիջները, իսկ ավելի փոքր քանակությունը բերում է այլ հետևանքների, օրինակ` վնասում է ԴՆԹ-ն: Իոնացնող ճառագայթները, եթե կիրառվում է համապատասխան քանակությամբ կիրառելի է քաղցկեղի բուժման համար: Ուռուցքային բջիջները ավելի հաճախ են կիսվում, քան իրենց շրջապատող առողջ բջիջները: Այդ պատճառով հիվանդ օրգանի ճառագայթումը մահ կամ կիսման դադարեցում է առաջացնում հիմնականում ուռուցքային, այլ ոչ թե առողջ բջիջներում:Առավել վտանգավոր ճառագայթների տեսակը դրանք ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներն են: Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների աղբյուր է հանդիսանում արեգակը: Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումը կարող է նույնիսկ սպանել բջիջները, այն  նաև հաջողությամբ կիրառվում է լաբորատորիաներում` մանրէազերծման համար: Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները կարող են առաջացնել մուտացիաներ,  որոնք արագացնում կամ դանդաղեցնում եմ բջիջների կիսման արագությունը, բջիջների կիսման պրոցեսի արագացումը հանգեցնում է մաշկի քաղցկեղ կոչվող հիվանդության առաջացմանը: Բջիջների կիսման դանդաղեցումը սպիտակամորթ մարդկանց մոտ առաջ է բերում մաշկի արագ ծերացում: Այդ ժամանակ վնասված բջիջները անհրաժեշտ արագությամբ չեն փոխարինվում նոր բջիջներով, և մաշկը թառամում է: Մուգ մաշկը, որը իր մեջ պարունակում է մուգ գունաթաղանթ, թույլ չի տալիս, որ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները հասնեն կենդանի բջիջներին: Մարդու առողջության վրա բացասաբար է ազդում նաև աղմուկը: Ձայն են անվանում մեխանիկական այն տատանումները, որոնք ունեն 16-հց հաճախականություն և ընկալվում են մարդու լսողական վերլուծիչով: Բնության մեջ հազվադեպ են  հանդիպում, իսկ աղմուկը թույլ է և կարճատև: Շատ բարձր է արդյունաբերական կենտրոնների և կենցաղային տեխնիկայի աղմուկը: Յուրաքանչյուր մարդ աղմուկն ընկալում է տարբեր կերպ: Շատ բան կախված է տարիքից, խառնվածքից, առողջության վիճակից: Բարձր աղմուկի անընդհատ ազդեցությունը կարող է ոչ միայն բացասաբար ազդել լսողության վրա, այլ նաև առաջացնել գլխապտույտ, գլխացավ, արագ հոգնածություն: Ժամանակակից աղմկալի երաժշտությունը ևս վատացնում է լսողությունը և առաջ է բերում նյարդային հիվանդություններ: Ժամանակակից բժշկությունը խոսում է <<աղմկային հիվանդության >> տարածման մասին, որը զարգանում է բարձր աղմուկի երկարատև ազդեցության հետևանքով և ուղեկցվում է լսողության և նյարդային համակարգի խանգարմամբ: Աղմուկը նկատելի վնաս է հասցնում մարդու առողջությանը, բայց միաժամանակ բացարձակ լռությունը հոգեպես ճնշում է մարդուն: Գիտնականները հաստատել են, որ որոշակի հաճախությամբ ցածր ձայներն անգամ օգտակար են և անգամ խթանում են մտավոր գործունեությունը:

Բնական միջավայրի ու մարդու առողջության վրա բացասաբար են ազդում նաև կենսաբանական աղտոտիչները, որոնք մարդու մոտ առաջ են բերում զանազան հիվանդություններ: Դրանք հիվանդաբեր մանրէներն են, վիրուսները, նախակենդանիները, բակտերիաները և այլ օրգանիզմներ, որոնք կարող են գտնվել մթնոլորտում, ջրում, հողում, այլ կենդանիների ու մարդկանց օրգանիզմներում: Առավել վտանգավոր են ինֆեկցիոն հիվանդությունների հարուցիչները: Հաճախ հիվանդության աղբյուր է հանդիսանում հողը, որում միշտ ապրում և բազմանում են փայտացման, բոտուլիզմի, սնկային և այլ հիվանդությունների հարուցիչներ: Հիվանդաբեր մանրէները հողից կարող են անցնել գրունտային ջրերի մեջ և համաճարակների պատճառ դառնալ: Այդ տեսակետից առավել աղտոտված են լինում ջրի բաց աղբյուրները, գետերը, լճերը և ճահիճները: Հատուկ խումբ են կազմում վարակիչ այն հիվանդությունները, որոնք փոխանցվում են հիվանդների հետ սերտ շփման դեքում: Մարդկությունը ազդելով բնության վրա շատ հաճախ խախտում է հիվանդաբեր օրգանիզմների գոյության բնական պայմանները: Մարդիկ և տնային կենդանիները կարող են վարակվել բնական-օջախային հիվանդություններով` հայտնվելով հիվանդության բնական օջախների տարածքում: Նման հիվանդություններն են տուլարեմիան, մալարիան և այլ հիվանդություններ: Բնական-օջախային հիվանդությունների յուրահատկությունն այն է, որ դրանց հարուցիչները բնության մեջ գոյություն ունեն խիստ որոշակի տարածքում և կապված չեն մարդու կամ տնային կենդանիների հետ: Հարուցիչների փոխանցումը մի կենդանուց մյուսին կամ մարդուն կատարվում է փոխանցողների միջոցով: Դրանք հիմնականում միջատներն ու տզերն են: Վերջին ժամանակաշրջանում բուռն զարգացում է ապրում կենսատեխնոլոգիան: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ համալորոակային ամենակարևոր հիմնախնդիրներից մեկը մինչ այժմ համարվում է պարենի հիմնախնդիրը, իսկ երկրագնդի հողային ծածկույթը չի բավականացնում ողջ մարդությանը կերակրելու համար առաջնում է անհրաժեշտություն օգտագործել գենետիկորեն մեդիֆիկացված օրգանիզմներ (ԳՄՕ): Այսօր գյուղատնտեսական արտադրանքի զգալի մասը կազմում են ԳՄՕ-ները: Թեև համապատասխան ֆիրմաները նշում են այդպիսի մթերքների անվտանգությունը մարդու համար, բժիշկներն ու բնապահպանները պահանջում են անցկացնել դրանց օգտագործման հնարավոր գենետիկական հետևանքների համակարգնած ստուգում: Բարձր բերքատվություն ունեցող բույսերը  ստացվել են առանց հեռավոր հետևանքների նախնական զննության: Իրենց գենում միջատների, ձկների գեներ պարունակող բույսերը ցանվում են մեծ տարածությունների վրա: Դա խախտում է էկոհամակարգերի հավասարակշռությունը, քանի որ այդ բույսերը, ավելի դիմացկուն լինելով, դաշտերից դուրս են մղում վայրի տեսակները, որոնք համարվել են տվյալ էկոհամակարգի մասնիկ, որը ի վերջո կարող է հանգեցնել էկոհամակարգերի փոփոխության: ԳՄՕ-ների օգտագործման հնարավոր հետևանքները բացահայտելու համար անհրաժեշտ է մի քանի սերունդների գեներ ենթարկել մանրամասն ուսումնասիրության:

Սեպտեմբերի 14-18
Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 1․ Պետական համակարգ և իրավունքի պաշտպանության մեխանիզմներ․
1․1/ Իրավունքի ճյուղեր․
ա/ Սահմանադրական իրավունք
բ/ Քաղաքացիական իրավունք
Էլ․ դասագիրք՝ Հասարակագիտություն-11, էջ 5-9․
ՀՀ Սահմանադրություն
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք
Կարող եք օգտվել նաև՝ «Քաղաքագիտություն, ուսումնամեթոդական ձեռնարկ /Է․ Օրդուխանյան, Հ․ Սուքիասյան/

Առաջադրանք
Համացանցի օգնությամբ պարզե՛ք, թե երբ ու ինչ եղանակով է ընդունվել ՀՀ Սահմանադրությունը, և երբ ու ինչ փոփոխությունների է ենթարկվել այն մինչ օրս /բլոգային աշխատանք/․
ՀՀ Սահմանադրությունը Հայաստանի Հանրապետության հիմնական օրենքն է։ Այն ընդունվել է 1995 թվականի հուլիսի 5-ին՝ համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով։ Այսինքն՝ Սահմանադրության ընդունման հարցը դրվել է քաղաքացիների քվեարկության, և այն ընդունվել է հանրաքվեի արդյունքով։ Մինչ օրս ՀՀ Սահմանադրությունը հիմնական փոփոխությունների է ենթարկվել երեք անգամ։ Առաջին փոփոխությունները կատարվել են 2005 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ հանրաքվեի միջոցով։ Այդ փոփոխություններով վերանայվեցին պետական կառավարման համակարգի, իշխանության մարմինների և մարդու իրավունքների վերաբերյալ մի շարք դրույթներ։ Երկրորդ խոշոր փոփոխությունները կատարվել են 2015 թվականի դեկտեմբերի 6-ին՝ նույնպես հանրաքվեի միջոցով։ Դրանց արդյունքում Հայաստանը նախագահական կառավարման համակարգից անցավ խորհրդարանական կառավարման համակարգի, և փոփոխություններ կատարվեցին պետական իշխանության մարմինների ձևավորման ու լիազորությունների ոլորտում։ Բացի այդ, 2020 թվականի հունիսի 22-ին Ազգային ժողովը ընդունեց Սահմանադրության փոփոխություններ։ Դրանք վերաբերում էին հիմնականում Սահմանադրական դատարանի անդամների և նախագահի պաշտոնավարման վերաբերյալ անցումային դրույթներին։

Առաջադրանքներ

1)Գլանի առանցքային հատույթը քառակուսի է: Գտեք գլանի շառավիղի և ծնորդի երկարությունների հարաբերությունը:
Քանի որ գլանի առանցքային հատույթը քառակուսի է, ապա գլանի ծնորդը հավասար է տրամագծին՝ $l=2r$։ Հետևաբար շառավղի և ծնորդի հարաբերությունը կլինի՝ r:l=1:2​

2)Գլանի առանցքային հատույթը 80 սմ պարագծով ուղղանկյուն է, որի անկյունագծերը փոխուղղահայաց են: Գտեք գլանի շառավիղը և բարձրությունը:
Քանի որ գլանի առանցքային հատույթի անկյունագծերը փոխուղղահայաց են, ապա այդ ուղղանկյունը քառակուսի է։ Ուստի՝ $2r=h$։ Պարագիծը 80 սմ է, հետևաբար՝ $4\cdot2r=80$, որտեղից $r=10$ սմ, իսկ $h=20$ սմ։

3)12 սմ և 16 սմ կից կողմերով ուղղանկյունը պտտել են մեծ կողմի շուրջը և ստացել գլան: Գտեք այդ գլանի կողմնային և լրիվ մակերևույթների մակերեսները:
Քանի որ ուղղանկյունը պտտել են մեծ կողմի՝ $16$ սմ-ի շուրջը, ստացված գլանի շառավիղը $r=12$ սմ է, իսկ բարձրությունը՝ $h=16$ սմ։ Կողմնային մակերևույթի մակերեսը՝ $S_{կողմ}=2\pi rh=384\pi$ սմ², իսկ լրիվ մակերևույթի մակերեսը՝ $S_{լրիվ}=2\pi r(h+r)=672\pi$ սմ²։

4)Տրված է h բարձրություն և r շառավիղ ունեցող գլան: Նշեք, թե ա) չփոխելով նրա շառավիղը ինչպե՞ս պետք է փոփոխել նրա բարձրությունը, որպեսզի գլանի կողմնային մակերևույթի մակերեսը կրկնապատկվի, բ) չփոփոխելով նրա բարձրությունը` ինչպե՞ս պետք է փոփոխել նրա շառավիղը, որպեսզի գլանի կողմնային մակերևույթի մակերեսը փոքրանա երկու անգամ:
Գլանի կողմնային մակերևույթի մակերեսը որոշվում է $S=2\pi rh$ բանաձևով։
ա) Շառավիղը չփոխելով՝ մակերեսը կրկնապատկելու համար բարձրությունը պետք է կրկնապատկել՝ $h’=2h$։
բ) Բարձրությունը չփոխելով՝ մակերեսը երկու անգամ փոքրացնելու համար շառավիղը պետք է երկու անգամ փոքրացնել՝ $r’=\frac{r}{2}$։

5)4 սմ և 2 սմ կից կողմերով ուղղանկյունը պտտել են մի դեպքում մեծ կողմի, երկրորդ դեպքում փոքր կողմի շուրջը: Գտեք և համեմատեք ստացված երկու գլանների ա) կողմնային մակերևույթների մակերեսները, բ) լրիվ մակերևույթների մակերեսները:
Տրված է ուղղանկյուն՝ $4$ սմ և $2$ սմ կողմերով։
Մեծ կողմի շուրջը պտտելիս ստանում ենք $r=2$ սմ, $h=4$ սմ գլան, իսկ փոքր կողմի շուրջը պտտելիս՝ $r=4$ սմ, $h=2$ սմ գլան։
ա) Կողմնային մակերևույթների մակերեսները՝$$S_1=2\pi\cdot2\cdot4=16\pi\text{ սմ}^2$$$$S_2=2\pi\cdot4\cdot2=16\pi\text{ սմ}^2$$Այսինքն՝ դրանք հավասար են։

բ) Լրիվ մակերևույթների մակերեսները՝$$S_1=2\pi\cdot2(4+2)=24\pi\text{ սմ}^2$$$$S_2=2\pi\cdot4(2+4)=48\pi\text{ սմ}^2$$Այսինքն՝ երկրորդ գլանի լրիվ մակերևույթի մակերեսը 2 անգամ մեծ է։

6)Որոշեք, թե ինչպիսի՞ բարձրություն է ունենալու գլանը, որպեսզի նրա կողմնային մակերևույթի մակերեսը երեք անգամ մեծ լինի հիմքերից մեկի մակերեսից:
Գլանի կողմնային մակերևույթի մակերեսը $2\pi rh$ է, իսկ հիմքի մակերեսը՝ $\pi r^2$։ Ըստ պայմանի՝ $2\pi rh=3\pi r^2$, որտեղից $2h=3r$, հետևաբար՝ $h=\frac{3r}{2}$։

7)Գլանաձև փակ ցիստեռնը, որի հիմքի շառավիղը 1 մ է, բարձրությունը` 2,5 մ, անհրաժեշտ է դրսից ամբողջությամբ ներկել: Դրա համար քանի՞ տուփ ներկ է հարկավոր, եթե հայտնի է, որ յուրաքանչյուր տուփ նախա-տեսված է 2 մ² մակերես ներկելու համար:
Գլանաձև փակ ցիստեռնի լրիվ մակերեսը՝$$S=2\pi r(h+r)=2\pi\cdot1(2.5+1)=7\pi\approx21.98\text{ մ}^2$$Քանի որ մեկ տուփը նախատեսված է $2\text{ մ}^2$ մակերես ներկելու համար, անհրաժեշտ տուփերի քանակը՝$$21.98:2=10.99$$Քանի որ տուփերի քանակը պետք է ամբողջ թիվ լինի, անհրաժեշտ է 11 տուփ։

Մեծ հյուրանոցի միջանցքը։ Դինո Բուցցատի

Հարցեր

1. Ինչպե՞ս և ինչո՞ւ է պատմվածքում սովորական, կենցաղային իրավիճակը աստիճանաբար վերածվում անհեթեթ ու մղձավանջային իրավիճակի։ Ո՞ր դրվագներն են ապահովում այդ անցումը։
   Պատմվածքում սկզբում սովորական իրավիճակ է, հերոսը գիշերը դուրս է գալիս սենյակից, որպեսզի գնա արտաքնոց։ Բայց երբ նա հանդիպում է խալաթով մի տղամարդու, երկուսն էլ ամաչում են և չեն համարձակվում մտնել արտաքնոց։ Դրանից հետո իրավիճակը աստիճանաբար ավելի է բարդանում։ Հերոսը սկսում է թաքնվել դռների խորշերում և սպասել, որ տղամարդը հեռանա, բայց ամեն անգամ նրանք նորից հանդիպում են արտաքնոցի մոտ։ Նրանց միջև առաջանում է մի տարօրինակ մրցակցություն, թե ով առաջինը կհամարձակվի մտնել։ Երրորդ հանդիպումից հետո իրավիճակն արդեն դառնում է անհեթեթ ու մղձավանջային։ Հերոսը ժամերով թաքնվում է, իսկ վերջում քնում է հատակին։ Առավոտյան պարզվում է, որ հյուրանոցի մյուս մարդիկ նույնպես ամբողջ գիշեր թաքնված են եղել դռների խորշերում։ Այս դրվագներն են սովորական կենցաղային դեպքը վերածում զավեշտալի և մղձավանջային իրավիճակի։
   
2. Ինչո՞ւ հերոսները չեն կարողանում անել ամենապարզ բանը՝ խոսել միմյանց հետ։ Ի՞նչ է նրանց վարքագիծը բացահայտում մարդու՝ ամոթից, վախից և ուրիշի կարծիքից կախված լինելու մասին։
   Հերոսները չեն կարողանում խոսել միմյանց հետ, որովհետև երկուսն էլ ամաչում են և շատ են մտածում, թե մյուսն ինչ կմտածի իրենց մասին։ Նրանք հասկանում են, որ իրավիճակը ծիծաղելի է, բայց նույնիսկ այդ դեպքում չեն կարողանում հաղթահարել իրենց ամոթը։ Նրանց վարքագիծը ցույց է տալիս, որ մարդը երբեմն կարող է չափազանց կախված լինել ուրիշների կարծիքից և վախենալ, որ իրեն սխալ կհասկանան կամ կծիծաղեն իր վրա։ Ամոթն ու վախը այնքան են ուժեղանում, որ մարդիկ սկսում են անել նույնիսկ անհեթեթ բաներ՝ փոխարենը պարզապես խոսելու և խնդիրը լուծելու։
   
3. Ի՞նչ նշանակություն ունի հյուրանոցի միջանցքը պատմվածքում։ Կարո՞ղ ենք այն ընկալել ոչ միայն որպես գործողության վայր, այլև որպես խորհրդանիշ։
   Հյուրանոցի միջանցքը պատմվածքում ոչ միայն գործողության վայր է, այլև կարելի է ընկալել որպես մարդու ներքին վիճակի խորհրդանիշ։ Սկզբում այն սովորական միջանցք է, բայց հերոսի վախի ու ամոթի պատճառով դառնում է երկար, մութ և անհանգստացնող տարածք, որտեղ նա չի կարողանում ազատ գործել։ Միջանցքը կարծես ցույց է տալիս այն սահմանը, որը մարդը չի կարողանում անցնել իր ամոթի, վախի և ուրիշների կարծիքից կախված լինելու պատճառով։ Դռների խորշերում թաքնվելը նույնպես խորհրդանշում է մարդկանց ցանկությունը՝ թաքնվելու ուրիշների հայացքից։ Այսպիսով, միջանցքը կարելի է ընկալել որպես մարդու հոգեբանական փակվածության և անվստահության խորհրդանիշ։
   
4. Ի՞նչ է փոխում պատմվածքի վերջում հարյուրավոր մարդկանց հայտնվելը։ Ինչպե՞ս է այդ տեսարանը փոխում ամբողջ պատմվածքի իմաստը և երկու հերոսների պատմությունը դարձնում համամարդկային։
   Պատմվածքի վերջում հարյուրավոր մարդկանց հայտնվելը ցույց է տալիս, որ այս իրավիճակը միայն երկու հերոսների խնդիրը չէր։ Պարզվում է, որ բոլոր մարդիկ նույն վախերն ու ամոթն ունեն և կարող են կախված լինել ուրիշների կարծիքից։ Այդ տեսարանը պատմվածքը դարձնում է ավելի ընդհանուր և համամարդկային, որովհետև հասկանում ենք, որ նման իրավիճակներ կարող են պատահել յուրաքանչյուր մարդու հետ։ Երկու հերոսների պատմությունը դառնում է մարդկային վարքի մասին պատմություն, մարդիկ երբեմն իրենց վախերի և ամոթի պատճառով չեն անում ամենապարզ բանը՝ չեն խոսում և չեն փորձում լուծել խնդիրը։
   
5. Ո՞վ կամ ի՞նչն է պատմվածքի իրական «հակառակորդը»՝ մյուս մարդը, վախը, ամոթը, հասարակական պայմանականությունները, թե՞ հենց մարդու մտածողությունը։ Հիմնավորեք ձեր տեսակետը՝ հղում անելով պատմվածքի տարբեր դրվագների։
   Իմ կարծիքով՝ պատմվածքի իրական «հակառակորդը» հենց մարդու մտածողությունն է, հատկապես՝ ամոթը, վախը և ուրիշների կարծիքից կախված լինելը։ Մյուս մարդը իրականում ոչ մի վտանգ չի ներկայացնում, բայց հերոսը նրա հայացքից ամաչում է և չի համարձակվում արտաքնոց մտնել։ Հետո նա սկսում է թաքնվել դռների խորշերում, երկար սպասել և նույնիսկ կեսգիշերից մինչև առավոտ մնալ այնտեղ։ Նույնը անում է նաև մյուս տղամարդը։ Նրանք կարող էին պարզապես խոսել կամ ժպիտով իրավիճակը լուծել, բայց իրենց մտածողությունը թույլ չի տալիս դա անել։ Վերջում հարյուրավոր մարդկանց նույն վիճակում հայտնվելը ցույց է տալիս, որ խնդիրը ոչ թե այդ երկու մարդկանց, այլ մարդկային վարքի մեջ է։ Պատմվածքը ցույց է տալիս, թե ինչպես ամոթը, վախը և ուրիշների կարծիքից կախված լինելը կարող են նույնիսկ ամենապարզ իրավիճակը դարձնել անհեթեթ ու մղձավանջային։