Երկիր մոլորակի աշխարհագրական թաղանթը և, մասնավորապես, կենսոլորտը միակ նպաստավոր միջավայրն է, որտեղ ծագել և զարգանում է մարդկությունը: Բայց հենց մարդկությունն է, որ իր գործունեությամբ խախտում է այդ միջավայրի հավասարակշռությունը, աղտոտում է միջավայրը, դարձնում պակաս նպաստավոր, իսկ առանձին դեպքերում էլ` աննպաստ և ուղղակիորեն մարդկանց կյանքի համար վտանգավոր: Աղտոտում է կոչվում բնական միջավայրի այնպիսի փոփոխությունը, որը հանգեցնում է երկրահամակարգի էկոլոգիական հավասարակշռության խախտմանը և կենդանի օրգանիզմների, այդ թվում` մարդկանց գոյության պայմանների վատթարացմանը: Բնական միջավայրի աղտոտումը կարող է լինել ինչպես բնածին, այնպես էլ մարդածին: Բնական միջավայրի ներկայիս վատթարացման գլխավոր և առավել վտանգավոր պատճառը մարդածին աղտոտումն է և կապված է մարդու արտադրական գործունեության բացասական հետևանքների հետ: Բնական միջավայրի մարդածին աղտոտման աղբյուրները, բուն աղտոտիչները և դրանց հետ էլ կապված աղտոտման տեսակները բազմազան են: Տարբերում են աղտոտման 3 տեսակ` ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական, թեև դրանք հաճախ միասնական ձևով են հանդես գալիս: Ֆիզիկական է կոչվում այն աղտոտումը, որի հետևանքով փոփոխվում են միջավայրի ֆիզիկական ցուցանիշները, օրինակ` ջերմությունը, խոնավությունը, լուսավորվածությունը, աղմուկի մակարդակը, ռադիոակտիվ ճառագայթման մակարդակը, էլեկտրամագնիսականությունը: Քիմիական աղտոտման դեպքում տեղի է ունենում միջավայրի քիմական հատկանիշների փոփոխություն: Միջավայր են թափանցում այնպիսի քիմիական նյութեր, որոնք չեն մարսվում բնության կողմից և մյուս նյութերի հետ քիմիական ռեակցիայի մեջ մտնելով` միջավայրը վտանգավոր են դարձնում կենդանի օրգանիզմների համար: Կենսաբանական աղտոտում կոչվում են բնական միջավայրի այն փոփոխությունները, երբ միջավայր են թափանցում և բազմանում մարդու համար ոչ ցանկալի կենդանի օրգանիզմներ: Այդ օրգանիզմները կարող են մարդու առողջության համար ուղղակի վտանգ ծառայել կամ էլ փոխել կենսահամակեցությունների զարգացման ընթացքը անբարենպաստ ուղղությամբ և ի վերջո հանգեցնել բնական պայմանների ընդհանուր վատթարացման: Բնական միջավայրի մարդածին աղտոտման ամենատարածված աղբյուրներն են` արդյունաբերություն, ավտոմոբիլային տրանսպորտը, շինարարությունը: Օրինակ, քարածխով աշխատող ջերմաէլեկտրակայանը արտանետում է մեծ քանակությամբ խարամ, թունավոր գազեր, մոծիր, ջրային գոլորշիներ, որոնք աղտոտում են շրջակա բնատարածքը: Ցեմենտի գործարանը օդային ավազան է մղում մեծ քանակությամբ փոշի, որը քամիների օգնությամբ կարող է տարածվել տասնյակ կմ շառավղով և նստել շրջապատի վրա: Հանքարդյունաբերության ձեռնարկությունները ոչ միայն ավերում են այն բնական համակեցությունները, որտեղ հանքեր են բացվում, այլև իրենց թափոնները կուտակում են հանքի շրջակայքում` ամբողջովին փոխելով բնական լանդշաֆտը: Ավտոմոբիլային տրանսպորտը հատկապես մեծ չափով աղտոտում է օդային ավազանը, որ թափանցում են ներքին այրման շարժիչների արտադրած գազերը: Բնական միջավայրի ֆիզիկական ցուցանիշները նկատելի փոփոխություններ են կրում շինարարության ազդեցությամբ: Ամեն մի կառույց, գյուղեր, քաղաքներ, խոշոր ջրամբարներ, հիդրոէլեկտրակայաններ, փոխում են շրջապատի միկրոկլիման, ջերմության ու խոնավության ռեժիմը, ազդում մակերեսային և նույնիսկ ստորերկրյա ջրերի վրա, ստեղծում նոր տիպի` տեխնածին լանդշաֆտներ: Բնական միջավայրի ֆիզիկական, ինչպես նաև մեխանիկական աղտոտման հետևանքներն անզեն աչքի համար մեծ մասամբ տեսանելի են և հաղթահարելի: Այլ է վիճակը քիմիական ու կենսաբանական աղտոտման ժամանակ: Այս դեպքում բնական միջավայրըավելի բարդ և միանգամից դժվար նկատելի փոփոխություններ է կրում: Հետևանքների վերացումն էլ ավելի դժվարին բնապահպանական խնդրի է վերածվում: Բնական միջավայրն աղտոտող նյութերը հաշվվում են հարյուրներով և իրենց բնույթով ու ծագմամբ շատ բազմազան են: Բազմազան է նաև դրանց բացասական ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա: Բնական միջավայրի աղտոտում թույլ չտալու և աղտոտված միջավայրը մաքրելու համար անհրաժեշտ է ծանոթ լինել դրանցից գոնե գլխավորներին: Ինչպես աղտոտման տեսակները, այնպես էլ աղտոտող նյութերը ըստ ծագման բաժանվում են երկու խմբի` բնական և արհեստական: Բնական ծագման աղտոտող նյութերը տարածվում են հրաբխային գործունեության, հողի և լեռնապարների լվացման ու տեղատարման, անտառային հրդեհների, ծովի ալեկոծության ու ալեբախության, բույսերի ու մանրէների քայքայման և այլ բնական երևույթների հետևանքով: Արհեստական ծագման նյութերը գոյանում են հանածո վառելիքի, արդյունաբերական ու կենցաղային թափոնների ցրման-տարածման, ինչպես նաև այրման հետևանքով: Մեծ չափով այդպիսի նյութեր են առաջանում ներքին այրման շարժիչներում, ջերմաէլեկտրակայաններում, հնոցներում ու արդյունաբերական վառարաններում, էներգակիրների այրումից, դրանք կենցաղային նպատակներով օգտագործելիս: Մարդածին աղտոտող նյութերում մեծ բաժին ունեն քիմիական արդյունաբերության ու ատոմային էներգետիկայի թափոնները, ատոմային զենքի փորձարկումների հետևանքով գոյացած նյութերը: Ըստ բնական միջավայրի վրա ունեցած ազդեցության` աղտոտող նյութերը բաժանվում են երկու հիմնական խմբի` ֆիզիկական և քիմիական: Ֆիզիկական նյութերի մեջ մտնում են`

·         Գետերի պինդ հոսքը,

·         Ռադիոակտիվ տարրերը,

·         Ջերմային աղտոտում առաջացնող նյութերը,

·         Աղմուկի ու ցածր հաճախականության վիբրացիայի աղբյուրները:

Ավելի մեծաքանակ են միջավայրն աղտոտող և մարդու առողջության համար վտանգավոր քիմիական նյութերը: Բոլոր աղտոտող նյութերը բնական միջավայր են թափանցում գազային, հեղուկ և պինդ վիճակում: Բնական միջավայրի տարբեր բաղադրիչների աղտոտմանը այդ նյութերի մասնակցության բաժինը տարբեր է: Օրինակ, մթնոլորտն աղտոտող նյութերի շարքում գլխավորը գազային վիճակում գտնվող նյութերն են, մինչդեռ ջրերն ու հողերն աղտոտողների մեջ` հեղուկ և պինդ նյութերը:

Առաջադրանքներ

1.

2.

Խնդիր 1. Սագերի երամին ընդառաջ թռչող մի սագ ասաց. «Բարև ձեզ, հարյուր սագեր»։ Իսկ երամի առաջնորդը նրան պատասխանեց. «Ո՛չ, մենք հարյուր չենք։ Ահա եթե մենք լինեինք էլի այնքան, ինչքան կանք և էլի այդքա-նի կեսը և այդքանի քառորդը, ապա քեզ էլ հետներս հաշված, կլինեինք հար-յուր սագ։ Ահա և հաշվիր, ինչքա՞ն ենք մենք»: Պատասխան՝ 36 սագ

Խնդիր 2. Հայրը 50 տարեկան է, որդին՝ 20։ Քանի՞ տարի առաջ հայրը 3 անգամ մեծ էր որդուց։ Պատասխան՝ 5 տարի առաջ

Խնդիր 3.Հայրը 8 անգամ մեծ է աղջկանից, իսկ աղջիկը 28 տարով փոքր է հորից: Քանի՞ տարեկան է հայրը: Պատասխան՝ հայրը 32 տարեկան է

Խնդիր 4.Մայրը 6 անգամ մեծ է որդուց, իսկ որդին 25 տարով փոքր է մորից: Քանի՞ տարեկան է մայրը։ Պատասխան՝ մայրը 30 տարեկան

Խնդիր 5.Երկու վարպետ միասին աշխատելով պատը կարող են շարել 12 օրում։ Եթե առաջին վարպետն աշխատի 2 օր, իսկ երկրորդը` 3 օր, ապա նրանք կկատարեն ամբողջ աշխատանքի միայն 20 %-ը:Քանի՞ օրում կկատարի ամբողջ աշխատանքը վարպետներից յուրաքանչյուրը: Պատասխան՝ առաջին վարպետը՝ 20 օրում, երկրորդը՝ 30 օրում

Ընթերցե՛ք հետևյալ թեման՝
<< Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին․ ռուս-պարսկական պատերազմներ>>

Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին՝

1. Ներկայացրեք Արևելյան Հայաստանի վարչաքաղաքական իրավիճակը XIX դարի սկզբին։
   XIX դարի սկզբին Արևելյան Հայաստանը գտնվում էր Պարսկաստանի տիրապետության տակ։ Այն բաժանված էր Երևանի, Նախիջևանի, Ղարաբաղի և այլ խանությունների։ Խանությունները ղեկավարում էին խաները, որոնք ենթարկվում էին պարսից շահին։ Հայ ժողովուրդը չուներ անկախ պետություն, ենթարկվում էր ծանր հարկերի և հաճախ տուժում պատերազմներից։ Սակայն հայերը շարունակում էին պայքարել իրենց ազատության համար։
2. Անդրկովկասի նկատմամբ ինչ նպատակներ ուներ Ռուսաստանը։ ինչպե՞ս և հայկական ի՞նչ գավառներ անցան Ռուսաստանին։Երբ և ինչ պայմաններով կնքվեց Գյուլիստանի հաշտության պայմանգիրը։
   Ռուսաստանը ցանկանում էր ընդարձակել իր տարածքները, ամրապնդել դիրքերը Անդրկովկասում և մեծացնել իր ազդեցությունը տարածաշրջանում։ 1801 թվականին Ռուսաստանին միացվեց Վրաստանը, որի հետ նաև հայկական որոշ տարածքներ՝ Լոռին, Փամբակը և այլ շրջաններ։ 1804-1813 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի արդյունքում Ռուսաստանին անցան նաև Ղարաբաղը, Շիրակը և այլ տարածքներ։ Գյուլիստանի հաշտության պայմանագիրը կնքվեց 1813 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև։ Պայմանագրով Պարսկաստանը ճանաչեց Ռուսաստանի իշխանությունը Ղարաբաղի, Գանձակի և մի շարք այլ տարածքների նկատմամբ։ Սակայն Երևանի և Նախիջևանի խանությունները մնացին Պարսկաստանի կազմում։
3. Ներկայացրեք հայերի մասնակցությունը 1804-1803թթ․ ռուս-թուրքական պատերազմին։
   1806-1812 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ընթացքում հայերը աջակցում էին ռուսական բանակին։ Նրանք մասնակցում էին ռազմական գործողություններին, օգնում էին սննդով, զենքով և տեղեկություններով։ Հայ կամավորները կռվում էին ռուսական զորքերի կազմում՝ հույս ունենալով ազատագրվել օտար տիրապետությունից։ Պատերազմն ավարտվեց 1812 թվականին Բուխարեստի հաշտության պայմանագրով։
4. Ներկայացրեք 1806-1828թթ․ ռուս-պարսկական պատերազմի ընթացքը։ Ի՞նչ նշանակություն ունեցավ Երևանի գրավումը։
   1826 թվականին Պարսկաստանը պատերազմ սկսեց Ռուսաստանի դեմ՝ փորձելով վերադարձնել կորցրած տարածքները։ Սկզբում պարսկական զորքերը որոշ հաջողություններ ունեցան, սակայն ռուսական բանակը անցավ հակահարձակման։ 1827 թվականին ռուսական զորքերը գեներալ Իվան Պասկևիչի գլխավորությամբ գրավեցին Նախիջևանը, իսկ հոկտեմբերի 1-ին՝ Երևանը։ Երևանի գրավումը մեծ նշանակություն ունեցավ, քանի որ այն վերջ դրեց Երևանի խանության պարսկական տիրապետությանը և կարևոր քայլ դարձավ Արևելյան Հայաստանի՝ Ռուսաստանին միացման ճանապարհին։
5. Ներկայացրեք Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագիրը։
   Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագիրը կնքվեց 1828 թվականի փետրվարի 10-ին Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև։ Պայմանագրի համաձայն՝ Երևանի և Նախիջևանի խանություններն անցան Ռուսաստանին։ Պարսկաստանը պարտավորվեց Ռուսաստանին վճարել մեծ ռազմատուգանք։ Պարսկաստանի տարածքում ապրող հայերին թույլատրվեց տեղափոխվել Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցած հայկական տարածքներ։ Այս պայմանագիրը կարևոր նշանակություն ունեցավ հայ ժողովրդի համար, քանի որ Արևելյան Հայաստանի մեծ մասն անցավ Ռուսաստանի տիրապետության տակ։
6. Ի՞նչ սպասելիքներ ունեին հայերը 1826-1828 թթ․ պատերազմից։ Ներկայացրե՛ք կամավորական շարժման ընթացքը։
   Հայերը հույս ունեին, որ Ռուսաստանի հաղթանակից հետո կազատվեն պարսկական տիրապետությունից և կկարողանան վերականգնել հայկական պետականությունը կամ ձեռք բերել ինքնավարություն։ Պատերազմի ընթացքում բազմաթիվ հայեր միացան ռուսական բանակին։ Ստեղծվեցին հայկական կամավորական ջոկատներ, որոնք մասնակցում էին մարտերին, օգնում ռուս զինվորներին և պաշտպանում հայկական բնակավայրերը։ Կամավորական շարժման կազմակերպման գործում կարևոր դեր ունեցան Ներսես Աշտարակեցին և Հարություն Ալամդարյանը։ Հայերի աջակցությունը նպաստեց ռուսական բանակի հաղթանակին։ Սակայն պատերազմի ավարտից հետո հայերի՝ անկախ պետականություն ունենալու հույսերը չիրականացան։ Արևելյան Հայաստանը միացվեց Ռուսական կայսրությանը։

1․Հետևյալ թվերից ո՞րն ունի ավելի շատ բաժանարար` 6 , 9, 12, 16:
1) 6  2) 9  3) 12  4) 16
2. Քանի՞ հատ երկնիշ թիվ կա, որոնց գրառման մեջ առկա է 1 թվանշանը:
1) 10   2) 18   3) 19   4) այլ արժեք
3. Արշակը գործուղման մեկնեց ուրբաթ օրը և վերադարձավ այդ օրվանից հաշված 39-րդ օրը: Ո՞ր օրը գործուղումից վերադարձավ Արշակը:
1) երկուշաբթի  2) չորեքշաբթի  3) շաբաթ  4) հինգշաբթի
4. Դպրոցի աշակերտական խորհրդի ընտրությունների ժամանակ Խաչիկը ստացավ ձայների 30%-ը, Վաչիկը՝ 45%-ը, իսկ Հրաչիկը՝ 25%-ը: Քանի՞ հոգի մասնակցեց ընտրություններին, եթե հայտնի է, որ Վաչիկը բոլո րձայների կեսից 6 ձայն պակաս է ստացել:
1)120  2) 80  3) 60  4) այլ արժեք
5. 1,2,3,4,…,98,99,100 թվերից քանի՞ հատն են 7-ով մեծ այդ ցուցակի որևէ թվից և 11-ով փոքր այդ ցուցակի մեկ այլ թվից:
1)77  2) 82  3) 90  4) 92
6. Այժմ ժամը 10:42 է: Ժամը քանի՞սը կլինի 1521 րոպեանց:
1) 07:11  2) 10:43  3) 12:03  4) այլ պատասխան
7. Եթե ապրիլ ամսվա օրերից 12-ն անձրևոտ էին, ապա ապրիլյան օրերի քանի՞տոկոսն է եղել ոչ անձրևային:
1) 18%  2) 60%  3) 40%  4) այլ պատասխան
8. 6 հաջորդական բնական թվերի գումարը, որոնցից ամենամեծը հավասար է 30 հավասար է 10 հաջորդական բնական թվերի գումարին, որոնցից ամենամեծը հավաար է
1)12  2)20 3)21 4) 22
9. Չինգաչունգ խաղալիս Կարենը ցույց տվեց հավասար քանակությամբ քար և մկրատ, իսկ թուղթ ցույց տվեց ընդհանուրի 46%-ի չափով: Ընդհանուրի քանի՞ տոկոսի դեպքում Կարենը չի ցուցադրել մկրատ:
1) 73%  2) 54%  3) 27%  4) այլ պատասխան
10. A, B, C և D կետերը ուղիղ գծի վրա նշված են ինչ-որ հերթականությամբ այնպես , որ AB=6սմ, BC=3սմ, CD=12սմ, DA=15սմ: Որքա՞ն է իրարից ամենահեռու երկու կետերի հեռավորությունը:
1) 6սմ  2) 15սմ  3) 18սմ  4) 21սմ

Մարդիկ դարերի փորձով զգում և գնահատում են բնական միջավայրի որակը և ձգտում են բնակություն հաստատել ավելի բարենպաստ պայմաններ ունեցող վայրերում: Բայց վերջին ժամանակներս մշակվել են բնական միջավայրի նաև գիտական գնահատման չափանիշներ: Դրանցից են բնական միջավայրի որակի ստանդարտները, որոնք լինում են երկու կարգի` էկոլոգիական և արտադրատնտեսական: Էկոլոգիական ստանդարտները սահմանում են բնական միջավայրի վրա մարդածին ներգործության սահմանային թույլատրելի նորմերը, որոնց գերազանցումը կործանարար է մարդկանց առողջության, ինչպես նաև բուսական ու կենդանական աշխարհի համար: Էկոլոգիական ստանդարտներ են աղտոտիչների սահմանային թույլատրելի խտությունները (ՍԹԽ) և վնասակար ֆիզիկական ներգործության սահմանային թույլատրելի մակարդակը (ՍԹՄ): Վերջիններս վերաբերում են, օրինակ, աղմուկի և էլեկտրամագնիսական աղտոտման մակարդակին: Բնական միջավայրի արտադրատնտեսական ստանդարտները կարգավորում են գործարանների, գյուղացիական տնտեսությունների, տրանսպորտային ձեռնարկությունների աշխատանքային ռեժիմը: Դրանք դրանք սահմանում են աղտոտիչ նյութերի սահմանային թույլատրելի արտանետումները (ՍԹԱ): Մարդկությունը մտահոգված է բնական միջավայրի ներկա որակով և բազմաբնույթ միջոցառումներ է կիրառում այն բարելավելու համար: Բնական միջավայրի որակի բարելավման կիրառվող հիմանական միջոցներն են` տեխնոլոգիական, ճարտարապետական, ինժեներակազմակերպական, իրավական, կրթադաստիարակչական, տնտեսական: Տեխնոլոգիական միջացառումները արտադրության նոր տեխնոլոգիաների մշակման ու ներդրման միջոցներով ապահովում եմ հումքի համալիր օգտագործմանը, արտադրական թափոնների վնասազերծումը և լիրվ օգտագործումը, այլ կերպ ասած անթափոն ու սակավաթափոն տեխնոլոգիաների զարգացումը:   Ճարտարապետական միջոցառումները հնարավորություն են տալիս միջավայրի որակը պահպանել և բարելավել աղտոտող ձեռնարկությունների, կանաչ գոտիների և բնակելի թաղամասերի ճիշտ տեղաբաշխման միջոցով: Ինժեներակազմակերպական միջոցառումների շնորհիվ նկատելիորեն պակասում է օդային ավազանի աղտոտումը ավտոմոբիլային տրանսպորտի կողմից:      Բնապահպանական միջոցառումները լավ կիրականացվեն եթե մշակվեն հատուկ օրենքներ, որոնք կսահմանեն բնօգտագործման կոնկրետ չափը, և երկորդ, երբ իրականացվի խիստ վերահսկողություն:      ||
Շրջակա միջավայրի պահպանության լավագյունը մեթոդներից է բնակչության էկոկրթության մակարդակի բարձրացումը: Այն կարելի է իրականացնել երեք եղանակով` բնապահպանական գիտելիքների տարածում, ոլորտի մասնագետների պատրաստում, հասարակության ուշադրության սևեռումը էկոլոգիական խնդիրներին: Բնապահպանության և շրջակա միջավայրի որակի բարելավմանն ուղղված ջանքերը ցանկալի արդյունք կարող են տալ միայն այն դեպքում, եթե վերը թվարկված միջոցառումները կիրառվեն համատեղ: Շրջակա միջավայրի որակը սերտորեն կապված է կյանքի որակի հետ: Կյանքի որակ հասկացությունը վերջին տարիներին լայն տարածում է ստացել և կիրառվում է տարբեր երկրների բնակչության կյանքի  պայմաններն ու մակարդակը որոշելու համար: Համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ ինչքան բարձր է շրջակա միջավայրի որակը, այնքան բարձր է  կյանքի որակը: Այդ պատճառով էլ բոլոր զարգացած երկրները, որպեսզի բնակչության կյանքի որակը բարձր մակարդակի վրա պահեն ու ավելի բարելավեն, հսկայական միջոցներ են ծախսում բնապահպանության և շրջակա միջավայրի որակի բարելավման համար:  

Լինել գրագետ։ Էմիր Կուստուրիցա

Հարցեր

1. Ինչպե՞ս է հեղինակը կապում ընթերցանությունը մարդու բարոյական և հոգևոր զարգացման հետ։
   Հեղինակի կարծիքով՝ գրքեր կարդալով մարդը ոչ միայն գիտելիքներ է ստանում, այլև սովորում է հասկանալ ուրիշների զգացմունքները, տարբերել լավն ու վատը։ Գրականությունը օգնում է մարդուն ավելի լավ ճանաչել իրեն և շրջապատող աշխարհը։
2. Ինչո՞ւ է տեքստի սկզբում և վերջում կարևորվում գրագետ մարդու նկատմամբ հասարակության վերաբերմունքը։
   Հեղինակը ցանկանում է ցույց տալ, թե ինչպես է փոխվել հասարակության վերաբերմունքը գրագետ մարդկանց նկատմամբ։ Նախկինում նրանց հարգում էին և գնահատում, իսկ այսօր ավելի շատ ուշադրություն են դարձնում արտաքինին ու հայտնիությանը։ Հեղինակը հույս ունի, որ գրագետ մարդիկ նորից կարժևորվեն։
3. «Երբեք այսքան շատ գիրք չի եղել, և երբեք մարդուն հասանելի չեն եղել այսքան մեծ քանակությամբ գրված էջեր, և միաժամանակ երբեք չի եղել այսքան քիչ գրագետ մարդ»։ Ինչո՞վ է պայմանավորված այս հակասությունը։ Համաձա՞յն եք հեղինակի դիտարկմանը։
   Այս հակասությունը պայմանավորված է նրանով, որ այսօր մարդիկ շատ տեղեկություններ ունեն, բայց միշտ չէ, որ դրանք կարդում և հասկանում են։ Շատերը նախընտրում են սոցիալական ցանցերը և կարճ տեսանյութերը։ Ես մասամբ համաձայն եմ հեղինակի հետ, որովհետև այսօր իսկապես շատ մարդիկ քիչ են կարդում, բայց կան նաև մարդիկ, որոնք սիրում են գրքեր և ձգտում են զարգանալ։
4. Ինչո՞ւ է տեղեկատվության հասանելիությունը, ըստ հեղինակի, նույնը չէ, ինչ կրթությունը։ Ի՞նչ տարբերություն կա տեղեկացված և կրթված մարդու միջև։
   Տեղեկություն գտնելը դեռ չի նշանակում կրթված լինել։ Տեղեկացված մարդը կարող է շատ փաստեր իմանալ, իսկ կրթված մարդը կարողանում է դրանք հասկանալ, վերլուծել և ճիշտ օգտագործել։ Կրթությունը միայն տեղեկություններ հիշելը չէ, այլ նաև սեփական մտածողություն ունենալը։
5. Ինչպե՞ս է գրականությունը նպաստում մարդու՝ բարոյական ընտրություններ կատարելու և դրանց հետևանքները հասկանալու կարողությանը։
   Գրականության մեջ մենք տեսնում ենք տարբեր հերոսների որոշումները և դրանց հետևանքները։ Օրինակ՝ Դոստոևսկու Ռասկոլնիկովի պատմությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է սխալ որոշումը տանջել մարդուն։ Նման պատմությունները օգնում են մեզ մտածել մեր քայլերի մասին և հասկանալ, թե ինչ հետևանքներ կարող են դրանք ունենալ։
6. Ինչո՞ւ է հեղինակը կարծում, որ գրագետ մարդը պետք է կարողանա տարբերել ճաշակն անճաշակությունից։ Ո՞վ կամ ի՞նչն է ձևավորում մարդու ճաշակը։
   Հեղինակի կարծիքով՝ գրագետ մարդը պետք է կարողանա գնահատել գեղեցիկը և արժեքավորը։ Մարդու ճաշակը ձևավորվում է գրքերի, արվեստի, կրթության, ընտանիքի և շրջապատի ազդեցությամբ։ Կարծում եմ՝ ճաշակը զարգանում է նաև ժամանակի ընթացքում, երբ մարդը նոր բաներ է բացահայտում։
7. Ի՞նչ իմաստ է ստանում «սելֆի-մարդ» հասկացությունը տեքստում։ Այն վերաբերում է միայն սոցիալական ցանցերում ինքնանկարներ հրապարակող մարդկանց, թե՞ ավելի լայն երևույթի։
   «Սելֆի-մարդ» ասելով հեղինակը նկատի ունի այն մարդկանց, որոնք հիմնականում մտածում են իրենց արտաքինի, հայտնիության և ուրիշների կարծիքի մասին։ Այս հասկացությունը միայն սելֆի անող մարդկանց չի վերաբերում։ Այն ավելի լայն իմաստ ունի և նկարագրում է մարդկանց, որոնք քիչ են հետաքրքրվում գիտելիքով, մշակույթով և հոգևոր արժեքներով։
8. Հեղինակը գրում է, որ գրագետ մարդը ձգտում էր ճշմարտության, բարության և վսեմության։ Արդյո՞ք կրթված կամ գրագետ լինելն ինքնին մարդուն դարձնում է բարոյական։
   Իմ կարծիքով՝ միայն կրթված լինելը մարդուն բարոյական չի դարձնում։ Մարդը կարող է շատ գրքեր կարդացած լինել, բայց վատ վերաբերվել ուրիշներին։ Կարևոր է ոչ միայն գիտելիք ունենալը, այլև այն ճիշտ օգտագործելը, մարդկանց հարգելը և սեփական արարքների համար պատասխանատվություն կրելը։
9. Ի՞նչ տարբերություն կա գիրք կարդալու և ընթերցածը հասկանալու, վերլուծելու ու իմաստավորելու միջև։
   Գիրք կարդալը պարզապես տեքստին ծանոթանալն է, իսկ հասկանալն ու վերլուծելը նշանակում է մտածել կարդացածի մասին։ Կարևոր է հասկանալ հերոսների արարքները, գրողի ասելիքը և պատմության հիմնական միտքը։ Երբ մարդը վերլուծում է գիրքը, այն ավելի լավ է հիշում և կարողանում է սեփական կարծիք կազմել։
10. Ինչպե՞ս կարելի է տարբերել սեփական կարծիքը համացանցից վերցված տեղեկությունից կամ ուրիշի պատրաստի դատողությունից։
    Սեփական կարծիքը ձևավորվում է այն ժամանակ, երբ մարդը մտածում և ինքնուրույն եզրակացություն է անում։ Համացանցից վերցված տեղեկությունը կարելի է օգտագործել, բայց պետք է ստուգել այն և փորձել հասկանալ։ Եթե կարողանում ենք մեր կարծիքը բացատրել ու հիմնավորել, նշանակում է՝ պարզապես չենք կրկնում ուրիշի խոսքերը։
11. Ի՞նչ է նշանակում ձեզ համար «լինել գրագետ»։ Ձեր պատկերացումը որքանո՞վ է համընկնում հեղինակի ներկայացրած իդեալի հետ։
    Ինձ համար գրագետ լինելը միայն ճիշտ գրելն ու կարդալը չէ։ Գրագետ մարդը պետք է կարողանա մտածել, հասկանալ ուրիշներին, ունենալ սեփական կարծիք և հարգել դիմացինին։ Ես համաձայն եմ հեղինակի հետ, որ գրքերը կարևոր դեր ունեն մարդու զարգացման մեջ։ Բայց կարծում եմ, որ մարդը կարող է զարգանալ նաև այլ ճանապարհներով՝ շփվելով մարդկանց հետ, սովորելով և նոր փորձ ձեռք բերելով։
12. Հեղինակը գրեթե ամբողջությամբ հակադրում է անցյալի գրագետ մարդուն և ժամանակակից սելֆի-մարդուն։ Արդյո՞ք այս հակադրությունը լիովին արդարացված է, թե՞ այն չափազանց ընդհանրացված է։
    Իմ կարծիքով՝ հեղինակի հակադրությունը մի փոքր չափազանցված է։ Ճիշտ է, այսօր շատ մարդիկ ավելի շատ ժամանակ են անցկացնում սոցիալական ցանցերում, քան գրքեր կարդալով, բայց դա չի նշանակում, որ բոլորն այդպիսին են։ Այսօր էլ կան շատ գրագետ, մտածող և զարգացած մարդիկ։ Բացի այդ, տեխնոլոգիաները կարող են նաև օգնել մարդուն սովորել և նոր գիտելիքներ ձեռք բերել։

280.125 281. 125

282.25 283. 25 284. 50 285. 25

286. 0 287. 125 288. 375 289. 125 290. 375

291.25 292. 125 293. 125 294. 125 295. 0

296.50 297. 25 298. 125 299. 0

50

Հոկտեմբերի 12-16
Պատրաստվե՛ք դաս—քննարկման՝
Թեմա 2՝ Պետություն։ Պետական իշխանություն և ինքնիշխանություն․
ա/ Պետությունը որպես քաղաքական համակարգի կենտրոնական ինստիտուտ
բ/ Պետական իշխանություն և ինքնիշխանություն
Էլ․ դասագիրք՝ Հասարակագիտություն-11, էջ 147-152
Կարող եք օգտվել նաև՝ «Քաղաքագիտություն, ուսումնամեթոդական ձեռնարկ /Է․ Օրդուխանյան, Հ․ Սուքիասյան/․

Առաջադրանք
1․ Որո՞նք են պետության հատկանիշները։ Պետությունը հասարակությունը կառավարող հիմնական կազմակերպությունն է։ Պետության գլխավոր հատկանիշներն են՝

• Տարածք – յուրաքանչյուր պետություն ունի իր սահմաններն ու տարածքը։
• Բնակչություն – պետության տարածքում ապրող մարդիկ։
• Պետական իշխանություն – կառավարում է երկիրը և ընդունում որոշումներ։
• Օրենքներ – կարգավորում են մարդկանց հարաբերությունները։
• Ինքնիշխանություն – պետությունն անկախ է և ինքնուրույն է որոշումներ ընդունում։
• Հարկեր – պետությունը հավաքում է հարկեր՝ հասարակական կարիքները հոգալու համար։

2․ Ինչպե՞ս է պետությունը կարգավորում հասարակական կյանքը։ Պետությունը հասարակական կյանքը կարգավորում է օրենքների և պետական մարմինների միջոցով։ Այն սահմանում է մարդկանց իրավունքներն ու պարտականությունները, ապահովում է հասարակական կարգն ու անվտանգությունը։ Պետությունը նաև կազմակերպում է կրթությունը, առողջապահությունը և այլ կարևոր ոլորտների աշխատանքը։ Օրենքները խախտելու դեպքում կարող է կիրառել համապատասխան պատիժներ։

3․ Որո՞նք են պետական իշխանության հատկանիշները։ Պետական իշխանության հիմնական հատկանիշներն են՝

• Համընդհանուր բնույթ – տարածվում է պետության ամբողջ տարածքի և բնակչության վրա։
• Օրինականություն – իշխանությունը պետք է գործի օրենքների համաձայն։
• Պարտադիր որոշումներ – պետական մարմինների օրինական որոշումները պարտադիր են բոլորի համար։
• Հարկադրանքի իրավունք – պետությունը կարող է օրենքով սահմանված միջոցներ կիրառել օրենքը խախտողների նկատմամբ։
• Ինքնիշխանություն – պետական իշխանությունն անկախ է արտաքին ուժերից և գերագույնն է երկրի ներսում։

4․ Որո՞նք են պետության ինքնիշխան իրավունքները /բլոգային աշխատանք/․ Պետության ինքնիշխանությունը նշանակում է, որ պետությունն իրավունք ունի ինքնուրույն կառավարելու իր երկիրը՝ առանց այլ պետությունների միջամտության։

Պետության ինքնիշխան իրավունքներն են՝

• Ինքնուրույն ընդունել օրենքներ։
• Որոշել երկրի ներքին և արտաքին քաղաքականությունը։
• Պաշտպանել երկրի սահմաններն ու անվտանգությունը։
• Կառավարել երկրի տնտեսությունն ու բնական պաշարները։
• Հաստատել հարաբերություններ այլ պետությունների հետ։
• Կնքել միջազգային պայմանագրեր։

Մոնիթորինգի վերջնական նպատակը մարդակնց շրջապատող բնական միջավայրի վիճակի վերահսկողությունն ու գնահատումն է` որակի բարելավման համար: Բնական միջավայրի որակի հիմնական չափանիշը այն է, թե ինչպես է նա ազդում մարդու առողջության վրա: Պարզվում է, որ «մարդու առողջություն» հասկացությունը, ժամանակակից պատկերացումների համաձայն, բավականին բարդ է: Առօրյա պատկերացմամբ մարդն առողջ է, եթե ակնհայտ հիվանդություն չունի: Գիտական սահմանումը շատ ավելի լայն է ու ընդգրկուն; Մարդու առողջությունը` նրա ընդհանուր վիճակն է, երբ ապահովվում է ֆիզիկական, հոգոբանական և սոցիալական լիարժեքության կամ հարմարավետության զգացողությունը: Գիտնականների գնտահատմամբ բնակչության առողջական վիճակը 20-40%-ով ուղղակիորեն կախված է բնական միջավայրի վիճակից, 15-20%-ով` գենետիկական գործոններից, 25-50%-ով` ապրելակերպից և 10%-ով` առողջապահական ծառայության գործունեության մակարդակից: Բայց հայտնի է նաև, որ ժողովրդի ապրելակերպը էականորեն պայմանավորված է բնական պայմաններով ու բնօգտագործման առանձնահատկություններով: Դա նշանակում է, որ բնական միջավայրը բնակչության առողջության վրա ազդում է նաև անուղղակի ձևով` ապրելակերպի միջոցով:  Ուրեմն, կարող ենք եզրակացնել, որ բնակչության առողջական վիճակը պայմանավորող գլխավոր գործոնը բնական միջավայրն է և այն, թե բնակչությունը ինչքանով է հարմարված այդ միջավայրին և ինչ մակարդակի վրա են գտնվում «հասրակաության-բնություն» փոխհարաբերությունները: Շրջակա միջավայրի որակի, հետևապես և մարդկանց առողջության վրա շատ ավելի ուժեղ բացասական ներգործություն է ունենում աշխարհագրական թաղանթի մարդածին աղտոտումը: Գիտնակնները պարզել են, թե մարդածին աղտոտման որ տեսակը ինչպես է վատթարացնում շրջակա միջավայրի որակը և ինչ հիվանդությունների պատճառ է դառնում: Օրինակ, քիմիական գործարանների մերձակայքում ավելի շատ տարածված են բրոնխիալ ասթման և ալերգիկ հիվանդությունները: Կամ` կենսաբանական աղտոտումն ավելի հաճախ աղեստամոքսային հիվանդություններ է հարուցում: Պակաս վտանգավոր չէ ֆիզիկական աղտոտումը: Օրինակ, աղմուկի բարձր մակարդակը համգեցնում է հիպերտոնիկ հիվանդությունների ու ստրեսային վիճակի, իսկ ռադիոակտիվ աղտոտումը` սպիտակարյունության և քաղցկեղի: 

Ըստ որակի առանձնացնում են շրջակա միջավայրի երեք վիճակ` առողջ միջավայր, անառողջ միջավայր և էքստերմալ միջավայր: 

Առողջ է համարվում այն միջավայրը, որտեղ մարդու առողջությունը լավ վիճակում է կամ բհարելավվում է:                       

Անառողջ է համարվում այն միջավայրը, որտեղ բնակչության առողջական վիճակը խախտվում է:   Էքստրեմալ է համարվում այն միջավայրը, որտեղ բնակչության առողջական վիճակի մեջ տեղի են ունենում անդառնալի բացասական փոփոխություններ: