Հրաչյա Սարիբեկյան «Բռնցքամարտիկի աջը»

1988 թվականի երկրաշարժի զոհ
մանուկների հիշատակին

Հայրս պահել էր նրա ձեռքերն ու սպասում էր: Նա էլ էր սպասումով նայում ինձ՝ մի հայացքով, որի իմաստն ինձ ուշ հասկանալի դարձավ:
-Դե խփի՛ր,- կրկնեց հայրս,- մի վախեցիր:
Ես բռունցնքներս սեղմել ու վարանում էի: Հետո նայեցի հորս աչքերին ու բացասաբար շարժեցի գլուխս: Հայրս մտահոգ տեսք ընդունեց. ինձ թվաց, թե վերջապես որոշեց ձեռք քաշել ինձնից, որովհետև ասաց.
-Լա՛վ,- հետո անսպասելի տղային հրեց իմ կողմ,- դե որ դու չես խփում, ինքը թող քեզ խփի: Խփի,- բղավեց նա տղայի վրա,- ես եմ ասում: Խփի, աչքս տեսնի:
Իսկ նա կանգնել էր իմ ու հորս մեջտեղում՝ գլխահակ, ու առաջ չէր գալիս:
-Խփի: Ուժեղ: Այ էդպես: Լավ է: Ձախով, ձախով: Լավ է: Լավ հարված ունի տղան, լավ սպորտսմեն կդառնա,- ասաց մարզիչը հորս՝ ձեռքը հանելով «թաթից»,- ձախը կարգին ուժեղ է, ձախլիկ է հա՞…
-Հա,- ասաց հայրս,- աջով մենակ գրել է կարողանում:
Ինձ տանջում էին, որ աջով սովորեմ գրել: Մերոնք՝ պապս, տատս ու հորեղբայրս, ասում էին՝ մեղք է, իսկ մայրս ստիպում էր, որ տետրերով տառեր արտագրեմ, ու աջով գեղեցիկ գրելու ջանքերի արդյունքում վայելչագրությունից կարևոր մի բան՝ ամեն ինչ կատարելության հասցնելու համար կրկնելու համառություն յուրացրի…
-Բա ինչի՞ ես ուզում բռնցքամարտիկ դառնալ,- մարզիչը՝ ձեռքը դրել էր ուսիս:
Ես թոթվեցի ուսերս, իսկապես չգիտեի՝ ինչու են ինձ բռնցքամարտի բերել:
-Ուրեմն ինքը չի, հա՞, ընտրել բոքսը:
Հայրս ասաց, որ բակում ինձ ծեծում են ու ես ամոթից կախեցի գլուխս…
-Ոչինչ,- գլուխս շոյեց մարզիչը,- կպարապես, դու բոլորին կծեծես,- ու ես ուշադրի լսեցի, թե նա առանձին ինչ ասաց հորս. ասաց, որ բակում իմ խնդիրները կլուծեմ, բանը նույնիսկ բռնցքամարտին չի հասնի, բայց խնդիրները լուծելուց հետո բռնցքամարտը հաստատ կթողնեմ, որովհետև ինքն է ինձ բերել, ոչ թե ես իրեն…
Բակում ինձ անընդհատ ծեծում էին, ծեծում էին բոլորը, չէին թողնում, որ մի քիչ երկար տրվեմ իմ ինքնամփոփ ու ինքնամոռաց խաղերին: Թողնում էին, որ խաղամ իրենց հետ, հետո ծեծում էին: Ամենից շատ ես վախենում էի նրանից՝ Ժանից՝ էն տղայից, որին հայրս ինձ բռնցքամարտի բերելու նախորդ օրը բռնել էր, որ իր որդին խփի, իսկ հետո տեսնելով, որ անպետք որդին չի խփում, նրան էր ստիպում, որ խփի որդուն, ու որդին փախավ, որ տանը լաց լինի: «Լացկան, ղզիկի մեկը»: Ուրեմն հայրը կարող էր լքել իրեն, վիրավորել նույն խոսքերով, որոնցով բակում էին վիրավորում իրեն: Կարող էր հավանություն տալ, որ իր աչքի առաջ ծեծեն իր որդուն: Իսկ ինձ ծեծում էին բակում, դպրոցում, սկսեցին ծեծել մարզադպրոցում… Բռնցքամարտի գնալուս հենց առաջին օրը… Իմ հասակի մի տղա հանդերձարանում կողքովս անցնելիս՝ ուսով հրեց ինձ.
-Խփի՛ դրան, այ տղա, – ասացին մեծերը:
Ես նայում էի նրա ցցված ականջներին, տափակ քթին, հայացքի չար մարտահրավերին ու չէի կողմնորոշվում ինչ անել:
-Ասում են՝ ուժեղ ձախ ունես, հա՞, չփորձենք ձախիդ ուժը, հլը խփի ինձ,- ասաց նա ու երկու ձեռքով հրեց, հատակին գցեց ինձ:
Ես ոտքի կանգնեցի ու հազիվ էի զսպում լացս…
-Չիբուռ,- ասաց մեծերից մեկը,- վերջ տուր, երեխա է, նոր է եկել…
-Ի՞նչ ես կանգնել, խփի, ա՛յ տղա- խրախուսեցին մյուսներն ու ես այդ պահին հավատացի, հավատացի, որ նրանք բոլորն իմ կողմից են: Նրանց ձայնը հանկարծ վստահություն ներշնչեց ինձ ու ես ձախս տարա: Իսկ նա խույս տվեց…
-Մի անգամ էլ,- ասաց:
Ու էլի չհասա: Երրորդ հարվածս չհասցրած՝ չհասկացա, թե ոնց հարվածեց, որ հարվածից առաջ արդեն շշմած ընկած էի հանդերձարանի հատակին ու դեռ հիշում եմ հանդերձարանի քրտինքի հոտն ու նրա խոսքերը.
-Սրանից բաքսյոր դուրս չի գա: Ինչի՞ են քեզ բոքսի բերել, արա՛, բալետի տային… Քեզնից մենակ ռինգի թոզ լպստող դուրս կգա:
Ու բոլորի հռհռոցը…
-Խփի,- ասում էր մարզիչս,- խփի ամբողջ ուժով: Անցում:
Խփիր ասում էր հայրս:
Խփիր ասում էին բոլորը… Բոլորն ինձնից դա էին ուզում միայն: Ու ես հարվածում ու հարվածում էի: Ավազե ծանր տանձիկները տեղից չէին էլ շարժվում: Ապարդյուն պայքար, ապարդյուն հարվածներ, ապարդյուն մարզումներ: Ու ես բնազդաբար զգում էի, որ մեծերի կողմից ինձնից պահանջվող և ինձ ապարդյուն թվացող բաները կրկնելու համար ճիշտ կլինի չտրտնջալ: Հարվածում էի այնքան, մինչև շունչս կտրվում ու քրտնած ընկնում էի հատակին: «Դե խփիր»,- բղավում էին չորս կողմից: Ես ճարպկորեն խույս էի տալիս մրցակցիս հարվածներից, հայտնվում անակնկալ ու ձեռնտու դիրքերում ու հանկարծ ինձ խրախուսող ժխորից ականջիս հասավ նրա ձայնը: Առաջին անգամ էր իմ անունը տալիս… Բղավում էր: Հիմա նա էլ էր սրտանց ուզում, որ խփեմ՝ Չիբուռը: Ու հենց այդ պահին ձախ ձեռքիս հարվածն իջավ մրցակցիս դեմքին: Հասկացա՞վ արդյոք որևէ մեկն այդ խառնաշփոթի մեջ՝ ինչու էր հարվածս այդքան ուժեղ: Փոքրիկն իջել էր ծնկի ու ձեռնոցների մեջ էր առել դեմքը, ու ես տեսա հարթակի վրա կաթկթկացող արյունը: Արարքիս հետևանքի անսպասելիությունից անշարժացել էի, մինչ այդ ամեն ինչ ինձ խաղ էր թվացել… Աղմուկի ու իրարանցման մեջ՝ հարթակի ուղիղ մեջտեղում կանգած, սպասում էի, որ տղան ոտքի կանգնի, որ զայրանա ու հարձակվի ինձ վրա: Բայց երբ նրան ոտքի կանգնեցրին, մի ձեռքով նա քթի տակ թրջոց էր պահել, մյուսը մրցավարն էր բռնել: Ու երբ մրցավարը բարձրացրեց ձախս, ես զգացի, որ ուզում եմ դուրս պրծնել նրա ձեռքի աքցանից, իսկ քրտինքի մեջ կորած ձեռնոցներս հանելուց հետո զգացի, որ դա խորթ ձեռք է: «Ոչինչ,- ասաց մարզիչս՝ քմծիծաղ տալով,- էլ ի՞նչ բաքսյոր, որ քիթը ջարդած չլինի, ինչ-որ մեկի ձեռքով կոտրվելու էր, քո ձեռքով եղավ»: Այդ օրը տնային գրելիս ես արտակարգ մի բերկրանք էի զգում աջ ձեռքիս շարժումներից: Զգում էի, որ ձախս իմը չէ, իմը լիներ՝ ոչ թե մրցավարը, այլ ես կբարձրացնեի, ինքս ցույց կտայի, որ հաղթողը ես եմ, այն էլ ում՝ մի պահ անպաշտպան երեխայի, որին, չգիտես ինչու, ծնողները բռնցքամարտի են տարել, գուցե ինքն է կյանքում քեզ հետ մի անգամ հանդիպելու համար բռնցքամարտ ընտրել, ու այլևս գուցե չհանդիպես նրան, որ խիղճիդ վրայի ծանրությունը թոթափելու հնարավորություն տաս, չի լինում, որքան էլ փորձես ինքդ քեզ խաբել, թե հարվածողը դու չէիր, այլ նա, ով առաջին անգամ տալիս էր անունդ, նա էլ էր անցել նրանց շարքերը, ովքեր ուզում են, որ խփես…
Երեկոյան մորս խոստովանեցի, որ շատ եմ ուզում նորից հանդիպել իմ մրցակցին: Ինչո՞ւ, հարցրեց մայրս: Որ թողնեմ ինքն էլ ինձ հարվածի, ասացի ես: Բնազդաբար զգում էի, որ հայրս նման բաներ չէր կարող հասկանալ: Մայրս ինձ տարավ իմ ննջասենյակ, լույսը չվառեց, միասին մենք ծնկի իջանք, ու նա շշուկով ասաց՝ կրկնիր, Հայր մեր, որ երկնքում ես… Ես մտքիս մեջ շշուկով կրկնում էի, հետո մայրս փոքր-ինչ բարձրացրեց ձայնը՝ Ներիր մեզ մեր պարտքերը: Ես էլ փոքր-ինչ բարձաձայն կրկնեցի. «Ներիր մեզ մեր պարտքերը»: «Դա պարտք է,- ասաց մայրս աղոթքը վերջացնելուց հետո,- դու ինչ-որ մեկին պարտք էիր մնացել: Հիմա պարտքդ ներված է»:
Առաջին անգամ մարդու դեմքին հարվածելու տհաճության հետ ես զգում էի նաև հաղթանակի բերկրանքը: Հայրս փոխել էր իմ հանդեպ վերաբերմունքը, հանկարծ ու հպարտացել էր ինձնով, բոլորի մոտ պատմում էր, պատմում էր չափազանցնելով, ու առաջին մրցամարտս նոր, ինձ անհայտ մանրամասներով էի տեսնում: Ինչ-որ բան փլվեց իմ ներսում. առաջին անգամ հասկացա, որ մարդկանց վերաբերմունքը հիասթափեցնելու չափ փոփոխական է՝ մի ակնթարթում արհամարհանքը լրիվ հակառակ վերաբերմունքի՝ ակնածանքի կարող է փոխվել. մարզադպրոցում բոլորն ինձ արդեն սկսել էին հարգել ու ես վերագտել էի ուրիշների հայացքների տակ մարզվելու վստահությունը:
Բակում դեռ չգիտեին, որ խոստումնալից բռնցքամարտիկ եմ: Ձմռան առաջին օրերն էին, այլևս բակ չէինք իջնում, ու ես անհամբեր սպասում էի գարնանը: Մի քանի օր ձմեռվա համար անսովոր տաք, նույնիսկ շոգ օրեր եղան: Ինձ թույլատրեցին բակ իջնել: Մեր շենքը Քիմիական գործարանի երկաթգծի վերևում էր՝ ընձախոտի մեջ կորած մի երկաթուղի, որով բեռնատար գնացքներ էին դուրս գալիս ու մտնում գործարանի դարպասներից ներս:
Այդ օրը ես Ժանին տեսա լոկոմոտիվի վրա բարձրացած: Հիացմունքով ու նախանձով նայում էի նրան, մենք ինչ ասես կտայինք նրա փոխարեն լոկոմոտիվի վրա լինելու համար: Նա մեզնից ամենահամարձակն էր: Գրպանի դանակ ուներ, ինքնաշեն ատրճանակ էր պատրաստել, մեծերի պես վստահ հայհոյել գիտեր, սուլել, անպարկեշտ բառեր նետել հասակով իրենից մեծ աղջիկների ետևից, ծխում էր… Պստիկները նրա ետևից բացականչում էին՝ Ժան-խուժան, ու թաքնվում, մեծերը հովանավորում էին, հասակակիցներն ակնածում, իսկ ես վախենում էի ու նա անընդհատ գտնում էր, որ զարմացնի ինձ, ասես դեռ այն ժամանակ էր կռահում, որ իր մասին պատմվածք եմ գրելու. ինձ վրա ամենից մեծ տպավորություն թողած իրերը, որոնցից շատերն ունենալու ցանկությունից և այդ ցանկությունները ծնողներիս հայտնելու անկարողությունից ինձ մնում էր միայն երազել դրանց մասին, նրա ձեռքին եմ տեսել՝ գրիչ, որի վրա կիսամերկ կին էր. շրջում էիր, մերկանում էր, շատ փոքրիկ, բռնցքամարտի պստիկ ձեռնոցներ, ես զարմանում էի, որ կա այդպիսի ձեռնոց, որ ձեռքդ մտցնելու փոխարեն կարող ես ձեռքիդ մեջ պահել: Էլ ի՞նչ նշանակություն կարող է տալ նա բռնցքամարտիկ լինելուդ, երբ ինքը բռնցքամարտի այդպիսի խաղալիք ձեռնոցներ ունի: Պստիկ դագաղ, որի կափարիչը բացվելուն պես ներսում պառկած կմախքի անդամն իսկույն ցցվում է: Գրպանի դագաղ: Ուրեմն էլ ինչ նշանակություն կարող է նա տալ…
Վերջին անգամ նրան տեսնում ես լոկոմոտիվի վրա ու լոկոմոտիվի վրայից նա բարձրաձայն հայհոյում է… Դու էլի վազում ես տուն ու լաց ես լինում, ևս մի փլուզում՝ հորդ են հայհոյել, դու բախվել ես հորդ՝ քեզ անծանոթ մի ընկալման հետ… Հայհոյել էր, որովհետև հայրդ բռնել էր նրա ձեռքներն ու նվաստացրել քեզ նման տկար մեկի առաջ: «The Beatles» խմբի սկավառակը ձեռքիդ իջել էիր բակ, նա քեզ իր մոտ կանչեց, սկավառակը հանեց ստվարաթղթե տուփից: Չարաճճի ժպտում էր, ցույց էր տալիս, որ ուզում է նետել ու եթե այդքան չխնդրեիր՝ հաստատ չէր նետի… Դու վազում էիր սկավառակիդ ետևից, վազում էիր, որ մի փոքր ավելի շուտ տեսնես, որ սկավառակդ խոտերի մեջ փշուր-փշուր ընկած է… Հայրդ հարցրեց. «Էլի էն լակոտն է նեղացրել»: Ու դու գլխով արիր: «Ծեծե՞լ է»: Դու գլխով արիր: Իսկ նա այդ օրը մատով չէր կպել քեզ: Նույնիսկ խոստացել էր, որ փշրված սկավառակիդ դիմաց նորը կտա քեզ:
Հայրդ զայրացած բակ իջավ, քաշեց նրա ականջը, հետո բռնեց ձեռքերն ու պահանջեց, որ հարվածես… Իսկ նա կանգնել էր հանգիստ՝ իր անզորության հետ հաշտ, կարմրած ականջով, քամահրական մի ժպիտ դեմքին ու սպասում էր հարվածիդ… Հարվածը հասցնելու որոշումն ավելի ուշ՝ հորդ հայհոյելուց հետո կայացրիր, երբ արդեն պատրաստ էիր այդ հարվածին, արդեն բռնցքամարտիկ էիր: Լավ պատկերացնում էիր հարվածը, այնքան էիր պատկերացրել, որ արդեն հիշում էիր: Հիշում էիր հորդ հասցրած հայհոյանքը, որ ուղեղիդ մեջ խազ ընկած սկավառակի պես հա կրկնվում էր: Քեզ վճռականություն ներշնչելու համար փորձում էիր անընդհատ վերհիշել այդ հայհոյանքն ու նորից պատկերացնել հարվածը:
Այդ օրը՝ քո մանկության ամենադատարկ ու տխուր օրերից մեկը, անսովոր տաք ու արևոտ օր էր՝ բնության ընթացքի խախտում, ձմեռվա մեջ սպրդած գարնանային մի օր՝ տագնապներով լեցուն, բակում ոչ մի երեխա չկար՝ դու և քո ստվերը թրև էիք գալիս, որ հանդիպեք նրան, դու, որ սիրում էի խաղեր հորինել, ստվերդ խաղալ նույնը, ոչ մի խաղ չէիր գտնում, ինքդ քեզ չէիր գտնում, բարձրացել էիր ավտոտնակների տանիք, նստել ու քարեր էիր շպրտում ներքև… Իսկ նա չէր երևում ու նրան հանդիպելու քո վճռականությունը կամաց-կամաց լքում էր, և այդ վճռականության դատարկն զբաղեցնում էր տարտամ անհանգստությունը: Օրվա վերջում դու քեզ թեթև էիր զգում, բայց դա թեթևություն էր դատարկության մեջ, մի անհատակ թախիծ, աղետի կանխազգացում… Հետո շրջվում ես, որ բարձրանաս տուն, բայց շքամուտքի մոտ թիկունքից լսում ես ինչ-որ մեկի աղաչական ձայնը. «Հրաչ»: Շրջվում ես ու տեսնում՝ Ժանն է. ծնկի եկած, դեմքն ափերի մեջ առած, արյունը կաթկթում է գետնին… Ու զարմանում ես, որ չես հարվածել ու արյուն է գալիս, ու վախենում ես, որ կյանքը կաթիլ առ կաթիլ լքելու է նրան: Արթնանում ես քրտնած, ու երազդ իրականության հետ համադրելու համար անպայման, անպայման այդ օրը ուզում ես հանդիպել նրան… Ու դեռ չես հասկանում, թե ոնց կարող է իրականությունը, որի մեջ ապրում են բոլորը, հակասել այն թաքուն իրականությանը, որ միայն գիշերներն ու կարծես մենակ քեզ հետ է պատահում: Ամեն ինչ խաղաղ է, տաք, արևոտ օր է, տագնապ՝ նախազզացում, մղձավանջն է սահում, սողոսկում իրականություն, և դա այն օրերից է, երբ գիշերվա մղձավանջն այնպես է բախվում իրականության հետ, որ ցնցում է իրականության հիմքերը… Բակի պատուհանից երևում է՝ ինչպես է դիմացի շենքը վերածվում փոշու վիթխարի ամպի: Ինչպես են մարդիկ կոծում ավերակների վրա: Ինչպես են փնտրում իրար: Մի կին մազերն է ձգում, գլուխը հարվածում քարերին: Մայրդ բռնել է ձեռքդ, վազում եք դպրոց՝ քրոջդ ետևից: Դու շրջվում, մի պահ նայում ես ձեր կիսավեր շենքին՝ շենքի պատը չկա, քո ննջարանը բաց է, մահճակալդ երևում է, սենյակիդ հատակը թեքվել-իջել է ներքև… Ու մտածում ես՝ քնեմ, մահճակալով սահելու եմ փողոց: Ինչ-որ շենք ես փնտրում, չկա: Մորդ փլատակներ ես ցույց տալիս ու ասում՝ Ժանն այդտեղ էր ապրում: Նա լուռ է, փնտրում է՝ երեխաների մեջ, ու միայն քրոջդ՝ դպրոցի բակի իրարանցման մեջ գտնելուց հետո, ասում. «Ժանն էլ դպրոցում եղած կլինի»: Եվ դու մտածում ես, որ Ժանն էլ երևի քեզ պես հիվանդ ու այդ օրը տանը մնացած կարող էր լինել… Կարող էր: Նրան հանդիպում ես միայն տարիներ անց, պատահաբար, երբ դասընկներներիցդ արդեն իմացել էիր ամեն ինչ: «Ժա՞ն»: Իսկ նա ժպտում է՝ Ժա՛ն Տոնոյան:
Դու ցնցված ես, դու արդեն պատանի ես, իսկ նա դեռ երեխա է մնացել:
1978-1988:
Տաս տարեկան:
Ժպտում է՝ մի՞թե հիշում է քեզ: «Հիշո՞ւմ ես՝ հայրդ բռնել էր ձեռքերս ու սպասում էր, որ հարվածես ինձ»:
Հիշում է:
«Դու չէիր էլ փորձում ընդվզել, առարկել, կանգնել էիր լուռ, անզորությանդ հետ հաշտ ու համերաշխ, հայացքով խրախուսում էիր, որ հարվածեմ քեզ, դու էլ էիր բոլորի նման ասում՝ խփիր, դու հասկանում էիր, որ մեծերն են այդպես ուզում, հայրս է այդպես ուզում ու հայացքով խոստանում էիր ներել ինձ ու հետո վրեժ չլուծել ինձնից: Ներիր: Նա քո դեմ չէր չարացած: Նրա զայրույթն ինձ էր ուղղված, բռունցքս սեղմելու ու չարանալու իմ անկարողությանը: Հաջորդ օրը նա ինձ բռնցքամարտի տարավ, որ հարվածեմ քեզ, բայց երբ իմացավ, որ դու այլևս չկաս, անկեղծորեն տխրեց, իսկ երբ մարդը տխրում է, նախկինից ավելի խորը տխրությամբ է տխրում: Նա շատ տխրեց, երբ իմացավ, որ դու… Ինձ թվում է նա հասկացավ բռնցքամարտը թողնելու իմ որոշումը: Հասկացավ, թե ինչ մեծ դժբախտություն է ռինգում մենակ լինելը: Նա չէր համակերպվում այն մտքի հետ, թե երեխան պիտի հասկանա, որ մահանում են ոչ միայն մեծերը, այլև իր տարեկիցները: Եվ նա հաստատ չէր ուզի, որ ինձ բռնցքամարտի տանելու՝ իր արարքի ամբողջ անհեթեթությունը գիտակցելու գինը երեխայի մահ լիներ:
Նա ձեռքս բռնած բռնցքամարտի էր տանում ընդամենը մի հարված հասցնելու համար, իսկ Հայրս՝ մյուսը, որ Երկնքում է, չէր թողնելու, որ հարվածը հասնի քեզ, այնպես էր անելու, որ ես մեկընդմիշտ թողնեմ ձախ ձեռքը, որ պիտի հարվածեր քեզ, և ընտրեմ աջը, որ քո մասին պատմվածք է գրում:

Հարցեր

1. Ինչո՞ւ է հայրը որդուն տանում բռնցքամարտի։ Ի՞նչ խնդիր է փորձում լուծել նրա փոխարեն, և ի՞նչ է սա բացահայտում հոր ու որդու հարաբերությունների մասին։ Հայրը որդուն տանում է բռնցքամարտի, որովհետև բակում նրան հաճախ ծեծում են, և հայրը ցանկանում է, որ նա կարողանա պաշտպանել իրեն։ Նա փորձում է որդու փոխարեն լուծել նրա խնդիրը՝ նրան ուժեղ դարձնելով։ Սա ցույց է տալիս, որ հայրը սիրում է որդուն, բայց չի հասկանում նրա բնավորությունն ու ներաշխարհը։ Նա որդու խնդիրները փորձում է լուծել ուժի միջոցով՝ առանց հաշվի առնելու նրա ցանկություններն ու զգացմունքները։

2. Ինչո՞ւ է գլխավոր հերոսը հրաժարվում հարվածել Ժանին։ Ի՞նչ է բացահայտում այդ մերժումը նրա բնավորության և ներքին արժեքների մասին։ Հերոսը հրաժարվում է հարվածել Ժանին, որովհետև չի ցանկանում ցավ պատճառել մեկ ուրիշին։ Նա բռնությունը չի համարում խնդիրները լուծելու ճիշտ միջոց։ Նրա մերժումը բացահայտում է, որ նա զգայուն, խաղաղասեր և կարեկցող երեխա է։ Նույնիսկ այն դեպքում, երբ իրեն ստիպում են կռվել, նա չի կարողանում հակառակվել իր ներքին համոզմունքներին։

3. Ինչպե՞ս են մեծերի սպասելիքներն ու պահանջները ազդում երեխայի ինքնընկալման, վարքագծի և ընտրությունների վրա։ Մեծերը երեխայից պահանջում են ուժեղ լինել, հարվածել և չվախենալ։ Նրանց վերաբերմունքը ստիպում է հերոսին կասկածել ինքն իրեն և մտածել, որ իր խաղաղ բնավորությունը թուլություն է։ Նա սկսում է կատարել ուրիշների պահանջները՝ սեփական ցանկությունների փոխարեն։ Արդյունքում երեխան կորցնում է իր ինքնուրույն ընտրելու հնարավորությունը և փորձում է համապատասխանել մեծերի սպասելիքներին։

4. Ինչո՞ւ է հերոսի առաջին հաղթանակը միաժամանակ դառնում և՛ ուրախության, և՛ մեղքի զգացման աղբյուր։ Առաջին հաղթանակը հերոսին ուրախացնում է, որովհետև վերջապես արժանանում է հոր, մարզչի և մյուսների հարգանքին։ Սակայն նա հասկանում է, որ հաղթել է՝ ցավ պատճառելով մեկ ուրիշ երեխայի։ Նա չի կարողանում ուրախանալ իր հաջողությամբ, քանի որ հիշում է մրցակցի տառապանքը։ Այդ պատճառով հաղթանակը նրա համար դառնում է նաև մեղքի և խղճի ծանր զգացում։

5. Ինչպիսի՞ն է Ժանի կերպարը։ Ինչո՞ւ է նա պատմողի համար միաժամանակ վախի, նախանձի, հիացմունքի և հետագայում՝ կորստի խորհրդանիշ։ Ժանը համարձակ, ինքնավստահ, չարաճճի և երբեմն կոպիտ տղա է։ Պատմողը վախենում է նրանից, որովհետև նա հաճախ նեղացնում է իրեն։ Միևնույն ժամանակ հերոսը նախանձում և հիանում է Ժանով, քանի որ նա ունի այնպիսի ազատություն և ինքնավստահություն, որոնցից ինքը զուրկ է։ Երկրաշարժից հետո Ժանը դառնում է կորստի խորհրդանիշ, քանի որ նա զոհ է դառնում աղետին։ Նրա կերպարի միջոցով բացահայտվում է նաև մանկության փխրունությունը։

6. Ի՞նչ խորհրդանշական իմաստ ունեն հերոսի աջ և ձախ ձեռքերը։ Ինչպե՞ս է դրանց հակադրությունը բացահայտում պատմվածքի գլխավոր գաղափարը։ Ձախ ձեռքը խորհրդանշում է բռնությունը, ուժը և ուրիշներին հարվածելու կարողությունը, իսկ աջը՝ ստեղծագործելը, գրելը և մարդկային զգացմունքները։ Հերոսը ձախ ձեռքով հարվածում է, բայց աջով գրում է Ժանի մասին պատմվածքը։ Այս հակադրությունը ցույց է տալիս, որ մարդը կարող է ընտրել ոչ թե բռնության, այլ ստեղծագործելու ճանապարհը։ Վերջում աջ ձեռքը դառնում է հերոսի իսկական ինքնության խորհրդանիշը։

7. Ի՞նչ նշանակություն ունի մոր հետ աղոթքի դրվագը։ Ինչպե՞ս է այն առնչվում հերոսի մեղքի զգացման և ներման գաղափարներին։ Մոր հետ աղոթքի դրվագը կարևոր է, որովհետև մայրը օգնում է որդուն հասկանալ մեղքի և ներման իմաստը։ «Ներիր մեզ մեր պարտքերը» խոսքերի միջոցով հերոսը գիտակցում է, որ ինչ-որ մեկին պարտք է մնացել։ Մայրը նրան բացատրում է, որ այդ պարտքը ներված է։ Աղոթքը թեթևացնում է երեխայի հոգեկան ծանրությունը և օգնում նրան հասկանալ, որ պետք է ընդունել սեփական արարքների պատասխանատվությունը։

8. Ինչպե՞ս է 1988 թվականի երկրաշարժը փոխում պատմվածքի նախորդ իրադարձությունների ընկալումը և հերոսի մանկության հիշողությունների իմաստը։ Երկրաշարժը պատմվածքի մեջ դառնում է ողբերգական շրջադարձ։ Մինչ այդ Ժանը հերոսի համար պարզապես վախի և նախանձի առարկա էր, իսկ երկրաշարժից հետո նա դառնում է կորցրած մանկության և չիրականացած հանդիպման խորհրդանիշ։ Հերոսը հասկանում է, որ երեխաների կյանքը նույնպես փխրուն է, և ոչ ոք չի կարող կանխատեսել, թե ինչ կլինի վաղը։ Աղետը փոխում է նրա վերաբերմունքը անցյալի նկատմամբ և ստիպում նորովի գնահատել Ժանի կերպարը։

9. Ինչո՞ւ է պատմվածքի վերջում գրելը դառնում հարվածելու այլընտրանքը։ Ինչպե՞ս է հերոսը բռնցքամարտիկից վերածվում իր ապրումների մասին գրող մարդու։ Գրելը դառնում է հարվածելու հակառակ ճանապարհը, որովհետև հերոսն այլևս չի ցանկանում իր ուժն օգտագործել ուրիշներին ցավ պատճառելու համար։ Նա ընտրում է աջ ձեռքը՝ ձախի փոխարեն, այսինքն՝ բռնության փոխարեն՝ ստեղծագործությունը։ Տարիներ անց նա իր ապրումները, հիշողություններն ու մեղքի զգացումը արտահայտում է գրելու միջոցով։ Այսպիսով, նա բռնցքամարտիկ դառնալու փոխարեն դառնում է գրող։

10. Ո՞րն է պատմվածքի գլխավոր ասելիքը։ Ինչպե՞ս են ստեղծագործության մեջ առնչվում բռնությունը, մանկությունը, մեղքը, ներումը և մարդկային հիշողությունը։ Պատմվածքի գլխավոր ասելիքն այն է, որ ուժեղ լինելը պարտադիր չէ, որ նշանակի ուրիշներին հաղթել կամ ցավ պատճառել։ Բռնությունը հաճախ առաջանում է մեծերի սխալ պահանջներից և հասարակության սպասելիքներից։ Մանկությունը ներկայացվում է որպես զգայուն ու փխրուն շրջան, երբ երեխայի վրա մեծ ազդեցություն են ունենում շրջապատի մարդիկ։ Մեղքի և ներման միջոցով հերոսը հասունանում է, իսկ հիշողությունը թույլ է տալիս պահպանել կորցրած մարդկանց և նրանց հետ կապված զգացմունքները։ Ստեղծագործությունը ցույց է տալիս, որ մարդկային ուժը կարող է արտահայտվել նաև կարեկցանքի, ներելու և ստեղծագործելու մեջ։

Հիմնական հարցադրումը՝ Կարո՞ղ է մարդը հաղթել՝ առանց ուրիշին պարտության մատնելու։ Ինչո՞ւ է երբեմն չհասցված հարվածը դառնում ավելի կարևոր, քան հասցվածը։ Այո՛, մարդը կարող է հաղթել առանց ուրիշին պարտության մատնելու։ Իրական հաղթանակը միշտ չէ, որ կապված է ֆիզիկական ուժի հետ։ Երբեմն սեփական զգացմունքները կառավարելը, բռնությունից հրաժարվելը և դիմացինին հասկանալը շատ ավելի մեծ ուժ են պահանջում, քան հարվածելը։ Պատմվածքում հերոսի չհասցրած հարվածը ցույց է տալիս նրա մարդկային արժեքները, իսկ հասցված հարվածը դառնում է նրա խղճի ծանրությունը։ Վերջում նա հասկանում է, որ կարող էր ընտրել այլ ճանապարհ։ Նա ընտրում է աջ ձեռքը՝ գրելու և հիշելու համար, ոչ թե ձախը՝ հարվածելու։ Այսպիսով, իսկական հաղթանակը սեփական մարդկայնությունը պահպանելն է։

Հայոց Լեզու

1.Նշված անձնանուններից ո՞րը չի կարող գործածվել որպես հասարակ անուն:1

1/Շիրակ
2/Հասմիկ
3/Գոռ
4/Հրաչյա

2.Գոյականներից քանի՞սը չեն ենթարիվում ի հոլովման:1

Հայր, սկեսրայր, Գալուստ, սուգ, հույս, տուն, կարկաչյուն, լույս, արփի

3.Գոյականներից քանի՞սն են ենթարկվում ներքին հոլովման:1մ

Քույր, մորեղբայր, մահ, դերանուն, ուսուցում, գերություն, սյուն, արարում, ձյուն, թուզ, ջրշուն

4.Ո՞ր շարքի բոլոր գոյականների հոգնակի թիվն է կազմվում -եր վերջավորությամբ:1

1/անձ,սենյակ,արկղ,հուն
2/տուն,գարուն,գիրք,հագուստ
3/բույն,կարգ,դուստր,որսաշուն
4/բառատետր,անվադող,որմնադիր,հանքահոր

5/ Ո՞ր շարքի բոլոր գոյականների հոգնակի թիվն է կազմվում -ներ վերջավորությամբ:1

1/տոնացույց,որդեգիր,կաթնասուն,երգ
2/նավավար,սրունք,գրաբեր,դուստր
3/օրապահ,հետախույզ,թուղթ,սառցահատ
4/հանքափորպատճեն,ջերմաչափ,դասալիք

6.Տրվածներից ո՞րը հավաքական գոյական չէ:1մ

1/երկրագործություն
2/արծաթեղեն
3/աշակերտություն
4/նամականի

7.Ո՞ր շարքում ներքին հոլովման ենթարկվող բառ չկա:1մ

1/վանահայր,լեռ,աշուն
2/ծնունդ,գարուն,անկյուն
3/հանգիստ,մականուն,սեր
4/շարժում,դաշտամուկ,դոփյուն

8.Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են ենթարկվում -ան հոլովման:1մ

1/գարուն,մուկ,հղկում,մանուկ
2/արյուն,աշուն,ձուկ,քաջություն
3/մոտեցում,լեռ,սյուն,անուն
4/անկյուն,գառ,ամառ,երդում

9/.Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են ենթարկվում -ու հոլովման:1մ

1/անկողին,գինի,լուցկի,վազել
2/այգի,երեխա,օղի,կաղին
3/կիրակի,ամուսին,աղախին,բարդի
4/պատանի,որդի,պապ,գարի

10.ո՞ր շարքի բոլոր գոյականները որոշիչ հոդ ունեն:1մ

1/տղան,գործին,աղջկան
2/ձմռան,քահանան,ոստրեն
3/պատճեն,քվեն,աշտեն
4/լեռան,աբեղան,մարդուն

11.Ո՞ր նախադասության մեջ որոշիչ հոդի գործածության սխալ կա:1մ

1/Երիտասարդն ամենաշնորհալին է թվում:
2/Աղջիկը Աշոտի հետ ծանոթանալուց հետո ինքնամփոփ էր դարձել:
3/ Դպիրները շարվել էին վեհափառի աջն համբուրելու համար:
4/Սուրհանդակն ուզում էր ժամ առաջ հասնել ամրոց:

12.Ո՞ր նախադասության մեջ ցուցական հոդի գործածություն կա:1մ

1/Մինչև հիմա հիշում եմ մորս արցունքները:
2/Օրերս կարևոր հանդիպում ունեցա:
3/Այդ արարքը վայել չէ քաջարի զինվորիդ:
4/Այս տարի լույս տեսավ վերջին վեպս:

13.Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են թվականներ:1մ

1/քառամյա,քսանական,քառորդ
2/իննսուիններորդ,հիսնյակ, քսան
3/երկու երրորդ,միլիոն,ութսունչորս
4/վեցուկես,տասնավոր,տրիլիոն

14.Ո՞ր շարքում թվականի գրության սխալ չկա:1մ

1. 2-ական,5-րդ,քսաներեքերրորդ
2. 30-րդ,տասերկու,հարյուր վեց
3/1-ին,քսանհինգ,60-երորդ
4/հազար հարյուր մեկ,19-րդ,ութ-ութ

15.Ո՞ր շարքերի բոլոր բառերն են դերանուններ:1մ

1/այսինչ,մի քանի, մեկը
2/ինչու,ոչ ոք,որպեսզի
3/որպիսի,սույն,ողջ
4/ով,նույնպիսի,ոչինչ

16.Ո՞ր շարքում անձնական դերանուն կա:1մ

1/ոմանք,դրանք,ովքեր
2/ով,ամեն մի,ոչ ոք
3/ ոմն,ու՞մ,ամենքը
4/սա,ամեն մեկը,իրենք

17.Տրված բառաշարքում հայր բառի քանի՞ բառաձև կա,ընդգծել :1մ

Հորից,հայրիկ,հայրաբար,հորը,նախահայր,հայրեր,հայրենի,հայրը,հայրական, անհայր,հայրերով,վանահայր——————————————-

18.Ընդգծել տրված հատվածի գոյականները:1մ/քայլը՝ 0,1/

Քանի դեռ սերը մեր մեջ դրսևորվում է թեթև,ժպտացող տեսիլքի կերպարանքով, քանի այն սլանում է յասամանի ու վարդի ճյուղի բույրի մեջ,ամոթխած հայացքի մեջ ,ես նրան չեմ վստահում:

Շախմատային մրցաշարն ավարտվեց հօգուտ հայ շախմատիստների:

19.Ընդգծել անձնանիշ գոյականները:1մ

Ծաղկող,տալ,կառափ,տիրամայր,կոթող,լրագրող,հյուսն,կորյուն,ուրու,պայտար,համհարզ,նավախել, նավազ,ուսադիր,որմնադիր, հացթուխ:

20.Ո՞ր շարքի բոլոր բառերն են ածականներ:1մ

1/լեզվանի,հովանի,պիտանի
2/աշխարհիկ,բացառիկ,պատառիկ
3/ապառիկ,տակառիկ,անառիկ
4/հպանցիկ,միջանցիկ,տարանցիկ

21.Բառերից քանի՞սն են ածական.1մ

Հասարակ,հասարակական,հասարակարգ,հասարակություն,հասարակած,հասարակագետ,հասարակածային,հասարակայնացում:—————————-

22.Ընդգծել տրված հատվածի ածականները:1մ

Նա մի բարեկազմ աղջիկ էր՝ մոտ քսանհինգամյա,խարտյաշ,երկարմազերով, այտերի առողջ կարմրությամբ: Նրա ծավի աչքերի հայացքը խելացիություն չի արտացոլում:Ըստ նորմանդական սովորության՝ նրա մազերը հավաքված էին մի փոքր գդակի տակ և նրա դեմքին տալիս էին գրավիչ ու քնքուշ պարզություն:

23.Նշել այն բառաշարքերի համարները,որոնցում միայն ոջ հոլովման բառեր են:1մ

1/հորաքույր,աներ,ընկեր
2/տալ,տիկին,սկեսրայր
3/տանտիկին,պարտատեր,զուգընկեր
4/սկեսուր,տեգր,եղբայր
5/բուժքույր,կնքահայր,երեցկին
6/խաղընկեր,տարի,պարոնայք

24.Ո՞ր շարքի բոլոր գոյականներն ունեն հոլովական զուգաձևություններ:1մ

1.օր,տարի,ձմեռ,սուգ
2.դար,ամիս,աղջիկ
3.կատու,սեղան,ժամ
4.մատիտ,ամառ,որդի

25.Ո՞ր շարքի բոլոր գոյականներն են այլաձև հոլովման:1մ

1.օր ,Մանուկ,եղբայր,քույր
2.մահ,ծնունդ,գալուստ, աղջիկ
3.Մանուկ,դուստր,կայսր,արկղ
4.աստղ,Գալուստ,աղջիկ,հույս

26.Ո՞ր շարքի բոլոր գոյականներն են անհոգնական:1մ

1. քիմիա,ֆիզիկա,ամիս,ամառ
2.սպորտ,վեհություն,մածուն,բժշկություն
3.քարեղեն,մասունք,կատու,թուր
4.կին, քնքշություն,քամի,կաթ

27.  Ընդգծել անեզական գոյականները:1մ

1.Մենք սիրում ենք հանգստանալ Մալդիվներում:
2.Նիդեռլանդները դաշինք կապեց Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հետ:

28.Նշել այն շարքերի համարները,որոնցում փոխանվանաբար գործածված ածական կամ թվական կա:2մ

1.Փոքրի գիրքը կորել էր արձակուրդի ընթացքում
2.Կարմիր զգեստով աղջիկը հիասքանչ էր
3.Ութ մարզիկների պարգևատրեցին
4.նրանցից երկուսի ձեռքին դանակ կար
5.Սևը սգո նշան չէ
6.Չորսից մեկը ստում է
7. Բարի կինը աղոթում էր նրա համար:

29.Պնդումների դիմաց գրել ՃԻՇՏ Է կամ ՍԽԱԼ Է:6մ

1.Ու  հոլովման ենթարկվում են բոլոր այն բառերը, որոնք վերջանում են ի-ով: ՍԽԱԼ Է

2.Ու  հոլովման ենթարկվող բառերի բացառականը կազմվում է ից  և ուց վերջավորություններով: ՃԻՇՏ Է

3.Ու  հոլովման է ենթարկվում բոլոր բայերի անորոշ դերբայը: ՃԻՇՏ Է

4.Ու հոլովման ենթարկվող բառերում ու վերջավորությունը դրվում է բառավերջի ի-ի փոխարեն կամ ավելանում է բառի վերջում: ՃԻՇՏ Է

5.Ու հոլովման ենթարկվող ի -ով վերջացող բառերի գործիականը կարող է կազմվել ի-ի անկումով կամ առանց ի-ի անկման: ՃԻՇՏ Է

6.Ոչ ոք դերանունը ենթարկվում է ու հոլովման: ՃԻՇՏ Է

30. Պնդումների դիմաց գրել ՃԻՇՏ Է կամ ՍԽԱԼ Է:6մ

1.Թվականները դառնում են միայն բայական անդամի լրացումներ: ՍԽԱԼ Է

2.Փոխանվանաբար գործածվելիս թվականը կարող է հոլովվել, հոգնակի թիվ և հոդ ստանալ:ՃԻՇՏ Է

3.Քանակական թվականները արտահայտում են առարկաների թիվ, թվային կարգ, քանակ: ՍԽԱԼ Է

4.Դասական թվականները կազմվում են բաշխականներից -րորդ կամ -երորդ ածանցներով: ՍԽԱԼ Է

5.Քառասուն, վաթսուն, միլիոն  թվականները ածանցավոր բառեր են: ՍԽԱԼ Է

6.Բաշխական թվականները կա՛մ ածանցավոր, կա՛մ բարդածանցավոր բառեր են:ՃԻՇՏ Է

Destination b2: unit 10

  1. A
  2. A
  3. B
  4. D
  5. D
  6. B
  7. C
  8. B
  9. A
  10. A
  1. Support
  2. Typical
  3. Close
  4. Ancient
  5. Blame
  6. Polite
  7. Pleased
  8. Relationship
  1. Look
  2. Make
  3. Grow
  4. Get
  5. Bring
  6. Look
  7. Put
  8. Fall
  1. Passed away
  2. Stand up for
  3. Fallen for
  4. Picks on
  5. Taken aback
  6. Settled down
  7. Asked after
  1. Do
  2. Have
  3. Took
  4. Have
  5. Losing
  6. Meet
  7. Take
  8. Fall
  9. Make
  10. In
  11. Mood
  12. Breaking
  13. Had
  1. B
  2. B
  3. D
  4. A
  5. C
  6. C
  7. C
  8. A
  1. With
  2. Are
  3. That
  4. In
  5. From
  6. Too
  7. Off
  8. For
  9. It
  10. To
  1. Argument
  2. Marriage
  3. Politeness
  4. Kindness
  5. Unable
  6. Friendship
  1. Personality
  2. Relationship
  3. Correspondence
  4. Unwilling
  5. Nervously
  6. Jealousy
  7. Obedient
  8. Unhappiness
  9. Achievement
  10. Careful

«Երկու բառ» վերլուծություն

Ստեղծագործությունը պատմում է Բելիսա Կրեպուսկուլարիոյի մասին, ով իր կյանքը կապում է բառերի հետ։ Նա ծնվել է շատ աղքատ ընտանիքում, անցել դժվարությունների միջով, բայց կարողացել է սեփական ուժերով փոխել իր կյանքը։ Մի օր պատահաբար հայտնաբերելով գիրը՝ նա հասկանում է, որ բառերը կարող են ոչ միայն տեղեկություն փոխանցել, այլև մարդկանց համար դառնալ ապրուստի միջոց։ Բելիսան սովորական բառավաճառ չէ։ Նա բառերին վերաբերվում է մեծ պատասխանատվությամբ, ընտրում է դրանք, ուսումնասիրում և փորձում հասկանալ դրանց իմաստն ու ազդեցությունը։ Նա վաճառում է բանաստեղծություններ, սիրային նամակներ, պատմություններ, նորություններ և նույնիսկ գաղտնի բառեր։ Հատկապես կարևոր է այն հանգամանքը, որ նա իր հաճախորդներին տալիս է հատուկ բառեր, որոնք նախատեսված են միայն նրանց համար։ Սա ցույց է տալիս, որ Բելիսայի համար բառերը պարզապես տառերի համադրություն չեն, այլ անհատական նշանակություն ունեցող արժեքներ։ Ստեղծագործության մեջ կարևոր տեղ ունի Գնդապետի կերպարը։ Նա տարիներ շարունակ մասնակցել է պատերազմների, մարդկանց մեջ վախ է առաջացրել և սովորել է իշխանության հասնել ուժով։ Սակայն մի օր որոշում է դառնալ նախագահ և հասկանում է, որ միայն զենքով հնարավոր չէ շահել ժողովրդի վստահությունը։ Այդ պատճառով դիմում է Բելիսային, որպեսզի նա իր համար ճառ գրի։ Բելիսայի ընտրած բառերը փոխում են Գնդապետի կերպարը։ Նա սկսում է խոսել ոչ թե որպես դաժան զինվորական, այլ որպես մարդ, որը ցանկանում է ժողովրդի աջակցությունը։ Սակայն Գնդապետի կյանքում ամենամեծ փոփոխությունը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ Բելիսան նրան նվիրում է երկու գաղտնի բառ։ Դրանք այնքան են ազդում նրա վրա, որ նա սկսում է անընդհատ մտածել կնոջ մասին։ Մինչ այդ նա սովոր էր, որ մարդիկ իրենից վախենան, իսկ հիմա առաջին անգամ զգում է մի բան, որը չի կարող կառավարել ուժով։

Essay, lesson 25

One day, an architect decided to travel abroad. He packed his baggage and left his country. During his trip, he met a poor man, a pauper, who had lost everything after a terrible calamity. The man’s house had suffered a collapse. The architect felt sorry for him and decided to help. He did not want to squander his money, so he used it wisely. Later, he met a fugitive who was hiding from the police. The police wanted to prosecute him for his crimes. The fugitive was full of envy because the architect had a happy family. He also had problems with his matrimony because he had committed bigamy. In the end, the architect returned home and understood that helping others is more important than money.

Assignment, lesson 25

Architect – ճարտարապետ

Matrimony – ամուսնություն

Baggage – ուղեբեռ

Squander – վատնել, շռայլել

Abroad – արտասահմանում, արտասահման

Fugitive – փախստական, փախուստի մեջ գտնվող

Calamity – աղետ, դժբախտություն

Pauper – աղքատ, չքավոր

Envy – նախանձ, նախանձել

Collapse – փլուզում, փլուզվել

Prosecute – քրեական հետապնդման ենթարկել, դատական կարգով հետապնդել

Bigamy – երկկնություն (միաժամանակ երկու ամուսնություն ունենալը)

Fill in the Blanks

Place one of the new words in each of the blanks below.

1. The baggage compartment of the plane was inspected for bombs.

2. A storm on the night of the prom meant calamity for the senior class plans.

3. Good government would assure that there are no more paupers in the land.

4. The strain of the three-hour examination almost brought Leslie to a state of collapse.

5. Now that the quintuplets have come along, we are calling on an architect to devise plans for an extension to our home.

6. The hungry man was prosecuted for stealing a loaf of bread.

7. Bringing expensive toys to newborn infants is just another way to squander your money.

8. Bloodhounds were brought in to hunt for the fugitive in the dense forest.

9. When it was learned that Mr. Smythe had failed to divorce his first wife, he was charged with bigamy.

10. Traveling abroad is an educational experience.

11. What is there to envy in a high mark that was not honestly achieved?

12. Everyone can see that matrimony has brought Jim and Stella great happiness.

Մաթեմատիկա

Առաջադրանքներ

1.Դահուկավազքի մրցումներին մասնակցում էին 53 մարզիկ: Աղջիկները 17-ով քիչ էին տղաներից: Քանի՞ աղջիկ և քանի՞ տղա էին մասնակցում մրցումներին:

18, 35

2.Երկու հոգի 15 000 դրամը պետք է բաժանեին այնպես, որ մեկին մյուսից 4 անգամ շատ հասներ: Քանի՞ դրամ կհասնի յուրաքանչյուրին:

3000, 12000

3.Կոնֆետի համար վճարել են 3 անգամ ավելի կամ 600 դրամով ավելի, քան թխվածքի համար: Որքա՞ն են վճարել թխվածքի համար:

300

4.Տետրերի համար վճարել են 4 անգամ ավելի, կամ 720 դրամով ավելի, քան քանոնների համար: Որքա՞ն են վճարել քանոնների համար։

240

5.Հայրը 5 անգամ մեծ է աղջկանից, իսկ աղջիկը 32 տարով փոքր է հորից: Քանի՞ տարեկան է հայրը:

40

7.Մայրը 4 անգամ մեծ է որդուց, իսկ որդին 27 տարով փոքր է մորից: Քանի՞ տարեկան է որդին։

9

7.Արևի տակ տաքանում էին մի քանի կատու: Նրանք միասին 10 թաթ ավելի ունեին, քան ականջ: Քանի՞ կատու էին տաքանում արևի տակ:

5

8.Ընդհանուր քանակով 10 շուն ու կատու կերակրվեցին 56 պաքսիմատով: Ամեն շան հասավ 6, իսկ ամեն կատվի` 5 պաքսիմատ: Քանի՞ շուն ու քանի՞ կատու կերակրեցին:

6 շուն, 4 կատու

9.Քանի՞ հավ ու քանի՞ ոչխար կար տնտեսությունում, եթե հայտնի է, որ բոլոր հավերն ու ոչխարները միասին ունեին 19 գլուխ և 46 ոտք։

4 ոչխար, 15 հավ

10. Ընդհանուր քանակով 15 եռանկյուն ու եռանկյուն միասին ունեն 53 անկյուն։ Քանի՞ եռանկյուն և քանի՞ քառանկյուն կար:

7 եռանկյուն, 8 եռանկյուն

11. 7400 դրամը վճարեցին 19 մետաղադրամներով՝ օգտագործելով միայն 200 և 500 դրամանոցներ: Քանի՞ 200 դրամանոց մետաղադրամ օգտագործեցին:

12 հատ 500 դրամանոց, 7 հատ 200 դրամանոց

12.27 000 դրամը մանրել են 100 և 200 դրամանոց մետաղադրամներով: Ստացվել է 170 մետաղադրամ։ Դրանցից քանի՞սն են 100, քանիսը` 200 դրամանոց:

70 հատ 100 դրամանոց, 100 հատ 200 դրամանոց

Ձևաբանություն

Գոյական անուն

Խոսքի մասեր
Երբ ուսումնասիրում ենք բառերը, պարզ է դառնում, որ դրանց մի մասն
արտահայտում է անձ, առարկա, հասկացություն (օր.՝ մարդ, աշակերտ, սեղան,
ծառ, քար, հարգանք, ուրախություն), մեկ այլ մասը՝ առարկայի հատկանիշ (օր.՝
գեղեցիկ, շատ, փոքր), մյուսները՝ գործողություն (օր.՝ կառուցել, նկարել,
փորագրել), քանակ (օր.՝ մեկ, երկու, մեկ երրորդ) և այլն։ Բացի այդ՝ բառերի մի
մասը քերականորեն կարող է փոփոխվել՝ հոլովվել, մյուս մասը՝ խոնարհվել, մեկ
այլ մասը չի փոփոխվում և այլն։ Այս ամենի հետևանքով ամեն մի բառ նախադասության կազմում կատարում է շարահյուսական տարբեր գործառույթներ՝
ենթակայի, ստորոգյալի, տարբեր լրացումների, կապակցական և այլն։ Ահա այս
երեք հանգամանքի՝ կոնկրետ իմաստների, քերականական հատկանիշների, շարահյուսական կիրառությունների հիման վրա էլ լեզվում եղած բառերը բաժանում ենք խմբերի, որոնք կոչվում են խոսքի մասեր։ Ժամանակակից հայերենում
կա տասը խոսքի մաս՝ գոյական անուն, ածական անուն, թվական անուն,
դերանուն, բայ, մակբայ, կապ, շաղկապ, վերաբերական (եղանակավորող
բառեր), ձայնարկություն։ Այս խոսքի մասերից յուրաքանչյուրն ունի իրեն բնորոշ
քերականական հատկանիշներ, որոնք ուսումնասիրվում են ձևաբանության մեջ։

Գոյական անուն

1.Գոյականի թվի կարգը

Գոյական են կոչվում այն բառերը, որոնք անվանում են անձ, առարկա կամ
հասկացություն, օրինակ. լիճ, հող, նկարիչ, քանդակագործ, երաժշտություն,
հարգանք։ Գոյականներն ունեն քերականական երեք հատկանիշ, այսինքն՝
քերականական երեք կարգ։ Դրանք են թիվը, առումը (առկայացումը) և հոլովը։
Գոյականի թվի կարգը։ Այս կարգը ցույց է տալիս գոյականի արտահայտած
առարկաների քանակը։ Գոյականն ունի երկու թիվ՝ եզակի և հոգնակի։ Եզակի
թիվը ցույց է տալիս մեկ առարկա կամ տվյալ տեսակի առարկան ընդհանրապես
և արտահայտվում է առանց վերջավորությունների, օրինակ՝ սար, վրձին, նկար,
սեղան, ճանապարհ և այլն։ Հոգնակի թիվը ցույց է տալիս մեկից ավելի
միատեսակ առարկաներ, օրինակ՝ սարեր, վրձիններ, նկարներ, սեղաններ,
ճանապարհներ։ Ժամանակակից հայերենում հոգնակի թիվը կազմվում է տարբեր
վերջավորություններով։ Այդ վերջավորություններն են՝ -եր, -ներ, -իկ, -ք, -այք, —
ինք։ Առավել գործածական են -եր և -ներ վերջավորությունները, իսկ մնացածներով կազմվում է սահմանափակ քանակով բառերի հոգնակի թիվը։
-Եր և -ներ վերջավորությունների գործածությունը պայմանավորված է
բառերի վանկերի քանակով։ Եթե բառը միավանկ է, ապա հոգնակին կազմում է —
եր մասնիկով, օրինակ՝ սարեր, մեխեր, քարեր, ծառեր, տներ և այլն։ Եթե բառը
բազմավանկ է, ապա հոգնակին կազմվում է -ներ մասնիկով, օրինակ՝ գրիչներ,
աթոռներ, աշակերտներ, սեղաններ, նստարաններ, պատճեններ և այլն։ Այս
ընդհանուր կանոնի հետ պետք է հաշվի առնել հետևյալը։
ա) Մի շարք բառեր գրաբարում ունեցել են ն վերջնահնչյունը, այսինքն՝ այդ
բառերը ավարտվել են ն-ով, որն աշխարհաբարում ընկել է (մուկն – մուկ, դուռն —
դուռ և այլն)։ Այս ն հնչյունը մի շարք բառերի հոգնակիի կազմության ժամանակ
վերականգնվում է, ինչպես՝ բեռներ, գառներ, դռներ, եզներ, թոռներ, լեռներ,
ծնկներ, ծոռներ, հարսներ, ձկներ, մկներ, մատներ, նռներ և այլն։ Գրաբարյան ն վերջնահնչյունը կարող է հոգնակի թվի կազմության ժամանակ չվերականգնվել,
բայց ի հայտ գալ բառակազմության ժամանակ՝ սերմ-սերմեր-սերմնացան, կողմկողմեր-կողմնացույց, մաս-մասեր-մասնակից և այլն։
բ)Ռուս բառի հոգնակին կազմվում է -ներ վերջավորությամբ՝ ռուսներ։
գ) Այն երկվանկ բառերը, որոնց երկրորդ վանկը կազմված է գաղտնավանկի
ը-ով, հոգնակիում հիմնականում ստանում են -եր վերջավորությունը, ինչպես՝
արկղ-արկղեր, աստղ-աստղեր, դուստր-դուստրեր, եզր-եզրեր, սանր-սանրեր,
տետր-տետրեր, վագր-վագրեր և այլն18։
դ) Հոգնակիի կազմության ժամանակ –եր վերջավորություն են ստանում այն
բազմավանկ բաղադրյալ բառերը, որոնց վերջին բաղադրիչը միավանկ կամ
երկրորդ վանկը գաղտնավանկի ը-ով երկվանկ բառ է, և այդ վերջին բաղադրիչը
պահպանում է իր հիմնական իմաստը, օրինակ՝ անձրևաջրեր, շոգենավեր,
հեռագրեր, նախահայրեր, դրամարկղեր, արքայադուստրեր և այլն։ Իսկ եթե վերջին բաղադրիչը չի պահպանում իր հիմնական իմաստը, ապա բաղադրյալ բազմավանկ բառի հոգնակին կազմվում է -ներ վերջավորությամբ, ինչպես՝ ազգասերներ, բեռնակիրներ, մեծատուններ, որմնադիրներ, պատմագիրներ,
փայտահատներ և այլն։
-Ք վերջավորությամբ կարող է կազմվել -ցի (-ացի, -եցի) ածանցով կազմված
այն բառերի հոգնակին, որոնք ցույց են տալիս որևէ տեղի, վայրի, երկրի բնակիչ,
օրինակ՝ գյուղացիք, քաղաքացիք և այլն։ Բայց պետք է նշել, որ այս ձևերը
խոսակցական են, և գրական լեզվում գործածվում են այս բառերի -ներ վերջավորությամբ հոգնակիները՝ գյուղացիներ, քաղաքացիներ։ -Ք -ով է կազմվում
նաև այլ բառի հոգնակին՝ այլք։ Երբեմն գործածվում է նաև այլեր հոգնակին,
օրինակ՝ Ուր թալանում են մերոնք ու այլերը (Հովհաննես Թումանյան)։
-Այք վերջավորությամբ կազմվում են կին, ինչպես նաև տիկին, պարոն
բառերի հոգնակիները՝ կանայք, տիկնայք, պարոնայք, սակայն տիկին և պարոն
բառերի հոգնակիները կարող են կազմվել նաև -ներ մասնիկով՝ տիկիններ,
պարոններ։
-Իկ վերջավորությամբ կազմվում է միայն մարդ բառի և նրանով կազմված
այն բառերի հոգնակին, որոնցում նա վերջին բաղադրիչն է, օրինակ՝մարդիկ,
տղամարդիկ, նախամարդիկ և այլն։
-Ինք վերջավորությամբ կազմվում է անձ բառի հոգնակին՝ անձինք, թեև
գործածական է նաև անձեր ձևը։

Պետք է հիշել, որ եթե գոյականներն ունեն բազմազան, տարբեր, մի շարք,
որոշ, զանազան, բոլոր և նման որոշիչ լրացումներ, ապա դրվում են հոգնակի
թվով, օրինակ՝ բազմազան ծաղիկներ, մի շարք խնդիրներ, որոշ գրքեր,
զանազան գործեր, բոլոր տները և այլն։

Վարժություններ
 1։ Դո՛ւրս գրել այն բառերը, որոնցում գրաբարյան ն վերջնահնչյունը հոգնակիի կազմության ժամանակ չի վերականգնվում, բայց վերականգնվում է բառակազմության ժամանակ։

Կողմ, բեռ, գառ, դուռ, մաս, թոռ, լեռ, ծունկ, ծոռ, հարս, սերմ, ձուկ, մուկ, նուռ։

2։ Առանձին սյունակներով դո՛ւրս գրել եզակի և հոգնակի
գոյականները։ Երեք եզակի և երեք հոգնակի գոյականներով կազմել նախադասություններ։

Ես նայում եմ սեգ Արագած սարին,
Դարերի ձյուն կա նրա կատարին,
Ժայռեր կան այնտեղ շանթերից կիսված,
Հողմերից ծեծված, արևից կիզված,
Եվ անդունդներ կան գագաթներն ի վար
Վշտի պես խորունկ, ցավի պես խավար…
Սակայն լանջերին արև՜ է, գարո՜ւն,
Աղբյուրն է խոսում, խայտում է առուն,
Բուրմունքը թևին՝ զեփյուռն է խաղում,
Բոսոր կակաչն է հովից ծիծաղում,
Ծաղիկն է բուսնում ժայռին ու քարին,
Թեկուզ դարերի ձյուն կա կատարին,
Թեկուզ հողմածեծ գագաթներն ի վար
Անդունդներ կան մութ, վշտի պես խավար։ Վահագն Դավթյան Եզակի-Արագած, սար, ձյուն, կատար, արև, գարուն, աղբյուր, առու, զեփյուռ, կակաչ, հով, ծաղիկ, ժայռ, քար, վիշտ, ցավ, խավար: 1. Արագածի գագաթը ծածկված էր ձյունով։ 2. Գարնանը դաշտերում կակաչներ են ծաղկում։ 3. Աղբյուրի մոտ մեղմ զեփյուռ էր փչում։ Հոգնակի-Դարեր, ժայռեր, շանթեր, հողմեր, անդունդներ, գագաթներ, լանջեր: 1. Հեռվում բարձր ժայռեր էին երևում։ 2. Արևը լուսավորում էր լեռան լանջերը։ 3. Փոքրիկ առուն հոսում էր քարերի միջով։

3։ Գտնե՛լ, թե որ շարքերի բոլոր բառերի հոգնակին է կազմվում –եր վերջավորությամբ։
1. բեռնարկղ, բառատետր, բնագիր, պատմագիր
2. գլխաշոր, դեղատոմս, ձկնորսանավ, ամսագիր
3. ածխակույտ, ակնաբիբ, բաժնետեր, դասաժամ
4. եզրաշերտ, թաղամաս, լաստանավ, զարդասյուն
5. մեղրամոմ, յուղաբիծ, նավթահոր, շնագայլ
6. ջրաբույս, սառցադաշտ, որմնանկար, վարելահող
7. անվաճաղ, արքայատոհմ, բնակվարձ, գետաձի
8. գիտափորձ, զոդաձող, երկաթալար, էլեկտրասարք
9. թոնրատուն, ճամփեզր, մատենացանկ, թիթեղագործ
10. մեկնակետ, մարզաձև, ջրաշիթ, ուրվագիծ

4։ Գտնե՛լ, թե որ շարքերի բոլոր բառերի հոգնակին է
կազմվում –ներ վերջավորությամբ։

1. գորգագործ, որմնադիր, մեղվաբույծ, էքսկավատորավար
2. ածխահատ, գյուղատնտես, այգեգործ, երգիծաբան
3. հանդիսատես, հատապտուղ, էլեկտրամուրճ, հեքիաթագիր
4. հրուշակագործ, ձիթաբլիթ, հերթապահ, մանկաբույժ
5. պատգամ, պատճեն, ջրատար, սննդամթերք
6. տիեզերագնաց, ուղղաթիռ, փականագործ, քարայր
7. քարհատ, առակագիր, ատամնաբույժ, արգելացանց
8. բնանկար, գաջագործ, դեղասրվակ, խճանկար
9. ծաղկաբույծ, համազգեստ, հատապտուղ, մեդալակիր
10. նորաբնակ, շերամապահ, սերնդակից, վաճառատեղ