Author: elenchuk

Հայերենի բարբառներ

On By elenchukIn Հայոց լեզու քերականություն 11Թողնել մեկնաբանություն

Բարբառը լեզվի տարածքային տարբերակն է, որը գործածվում է հասարակության որոշակի հատվածի կողմից։ Այն գրական լեզվից և այլ բարբառներից տարբերվում է իր հնչյունական, բառային, քերականական և ոճական առանձնահատկություններով։ Հայերենի բարբառների մասին առաջին տեղեկությունները վերաբերում են 5-րդ դարին, իսկ միջին հայերենում դրանք արդեն հստակ առանձնանում են։ Նոր հայերենում հայտնի է շուրջ 60 բարբառ։ Դրանց մի մասը պահպանվել է մինչ այսօր, որոշների տարածքը նեղացել է, իսկ շատ բարբառներ այլևս չեն գործածվում։

Հայերենի բարբառների դասակարգումը
Հայերենի բարբառները տարբեր լեզվաբաններ դասակարգել են տարբեր հատկանիշներով։
Գևորգ Ջահուկյանը կիրառել է բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգում։
Քրիստոփոր Պատկանյանը բարբառները բաժանել է արևելյան և արևմտյան խմբերի՝ ըստ աշխարհագրական տարածման։
Հրաչյա Աճառյանը առանձնացրել է երեք խումբ՝ ում, կը և ել ճյուղեր, ըստ բայի ներկա ժամանակի կազմության։
Արարատ Ղարիբյանը դասակարգել է բարբառները ըստ հնչյունական առանձնահատկությունների։

Հայերենի այբուբեն

On By elenchukIn Հայոց լեզու քերականություն 11Թողնել մեկնաբանություն

Հայոց այբուբենը՝ հայերենի հնչյունային գրերի համակարգը, ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը 405 թվականին։ Նրա անունով այն անվանում են նաև մեսրոպյան այբուբեն։ Սկզբնական մեսրոպյան այբուբենն ունեցել է 36 տառ, իսկ 11-րդ դարում ավելացվել են ևս երեքը՝ և, Օ, Ֆ։ Նախամեսրոպյան շրջանում հայերեն գրի և գրականության գոյության հարցը միանշանակ ընդունված չէ․ որոշ մասնագետներ ընդունում են, իսկ մյուսները՝ հերքում։ Հայկական գիրը ունի տարբեր գրատեսակներ, այսինքն՝ գրության տարբեր ձևեր։ Ժամանակակից արևելահայերենի այբուբենի տառերի թիվը նույնպես տարբեր կերպ է հաշվվում՝ կախված նրանից, թե ինչպես են հաշվում «ու»-ն, «և»-ը և «ւ»-ը։

Նախաքրիստոնեական գրային համակարգեր
Նախաքրիստոնեական շրջանում՝ մինչև 301 թվականը, ըստ որոշ աղբյուրների՝ հայերն ունեցել են սեփական գրային համակարգեր։ Նախամաշտոցյան շրջանից հաստատված է սեպագրերի և մեհենագրի գործածությունը։ Նախամաշտոցյան գրերի մասին տեղեկություններ պահպանվել են Կորյունի, Մովսես Խորենացու, Փիլոն Ալեքսանդրացու, Վարդան Արևելցու, Ղազար Փարպեցու և այլ հեղինակների աշխատություններում։

Ստեղծման նախապատմություն
Մեսրոպ Մաշտոցը Գողթն գավառում հասկանում է, որ հունարենով և ասորերենով հնարավոր չէ ժողովրդի մեջ տարածել քրիստոնեությունը, քանի որ ժողովրդի մեծ մասը դեռ պահպանում էր հեթանոսական սովորույթները։ Նա կարծում է, որ քրիստոնեությունը տարածելու համար անհրաժեշտ է եկեղեցական արարողությունները կատարել հայերենով, իսկ դրա համար՝ ստեղծել հայոց գրեր։ Մաշտոցը իր մտքերով կիսվում է Սահակ Պարթևի հետ, և նրանք գումարում են ժողով, որը հավանություն է տալիս հայոց այբուբեն ստեղծելու ծրագրին։ Վռամշապուհ թագավորը հայտնում է Դանիել անունով ասորի եպիսկոպոսի գտած հայոց նշանագրերի մասին։ Սակայն Դանիելյան գրերը թերի էին և չէին համապատասխանում հայերենի հնչյունային համակարգին։ Այդ պատճառով Մաշտոցը ձեռնամուխ է լինում հայոց գրերի ստեղծմանը։

Գրերի գյուտ
Մաշտոցը աշակերտների մի մասին ուղարկում է Սամոսատ, իսկ մյուսներին տանում է Եդեսիա։ Եդեսիայում նա ուսումնասիրում է տարբեր լեզուների այբուբեններ և գրքեր։ Ըստ ավանդության՝ այստեղ Աստծո օգնությամբ ստեղծում է հայոց այբուբենը։ Այնուհետև Սամոսատում հույն գեղագիր Հռոփանոսը ձևավորում է Մաշտոցի ստեղծած տառերը։ Այստեղ էլ Մաշտոցը թարգմանում է հայերեն առաջին նախադասությունը՝ «Ճանաչել զիմաստութիւն և զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»։

Հիմնական այբուբեն
Հայերենի այբուբենը Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծել է 405 թվականին։ Սկզբում այն ունեցել է 36 տառ՝ 7 ձայնավոր և 29 բաղաձայն։ 12-րդ դարում ավելացվել են «Օ» և «Ֆ» տառերը։ Հայկական եկեղեցու շնորհիվ պահպանվել են V-XVIII դարերում ստեղծված մոտ 30 հազար գրավոր հիշատակություններ, որոնց մեծ մասը ձեռագրեր են։ Դրանցից շատերը պահվում են Երևանի Մատենադարանում և Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզու Մխիթարյանների մատենադարանում։ Հայոց գրերի պատմությունն ուսումնասիրել են բազմաթիվ մասնագետներ, այդ թվում՝ Հրաչյա Աճառյանը, Էդուարդ Աղայանը, Գուրգեն Սևակը և այլք։

Գրերի ստեղծման բարդություն
Մաշտոցը հայոց գրերը ստեղծելիս բախվեց բազմաթիվ դժվարությունների։ Հայերենն ուներ տարբեր բարբառներ, ուստի պետք էր որոշել, թե որ բարբառն ընտրել որպես հիմնական։ Պետք էր նաև որոշել գրության ուղղությունը, տառերի ձևն ու անունները, ձայնավորների արտահայտման ձևը և՝ հունարենը, թե ասորերենը որպես հիմք ընտրել։ Մեծ դժվարություն էր նաև հայերենի այն հնչյունների գրավոր արտահայտումը, որոնք չկային հունարենում և ասորերենում։ Այդ պատճառով Մաշտոցը ստեղծեց հատուկ տառեր հայերենին բնորոշ հնչյունների համար, օրինակ՝ «յ», «հ», «յու», «յա», «ռ», «ղ», «խ», ինչպես նաև «ծ», «ձ», «ց», «ճ», «ջ», «չ» և այլ հնչյունների համար։ Այսպիսով, Մաշտոցը պետք է ստեղծեր այնպիսի այբուբեն, որը լիովին կհամապատասխաներ հայերենի հարուստ հնչյունական համակարգին։

Այբուբենի ստեղծման մասին ոչ դասական մոտեցում
215 թվականին Հռոմի կայսր Կարակալան ձերբակալեց Խոսրով Ա-ին, սակայն հռոմեական զորքերը պարտվեցին, և Մեծ Հայքի թագավոր դարձավ Տրդատ Բ-ն։ 226 թվականին Պարթև Արշակունիներին փոխարինեցին Սասանյանները, և Հայաստանը ենթարկվեց նաև Պարսկաստանի հարձակումներին։ 230 թվականին Արտաշիրը ներխուժեց Հայաստան, սակայն պարտվեց, իսկ 252 թվականին Շապուհ Ա-ն գրավեց երկիրը։ 279 թվականին Հայաստանը կրկին հաղթեց, և թագավոր դարձավ Խոսրով Բ Մեծը։ 298 թվականին նրա սպանությունից հետո գահ բարձրացավ Տրդատ Գ Մեծը։ Այս մշտական վտանգների և երկրի ներքին մասնատվածության պայմաններում Տրդատ Գ-ի համար քրիստոնեությունը դարձավ Հայաստանի միավորման և կենտրոնական իշխանության ամրապնդման միջոց։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո հեթանոսական տաճարներն ու մեհյանները ավերվեցին, դրանց տեղում կառուցվեցին քրիստոնեական եկեղեցիներ, իսկ հին մշակույթը մեծ հարված ստացավ։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո եկեղեցական արարողությունները կատարվում էին հունարեն և ասորերեն, ինչի պատճառով հայ ժողովուրդը դժվարությամբ էր հասկանում նոր կրոնը։ Մոտ մեկ դար անց Վռամշապուհ թագավորը և Սահակ Պարթևը հասկանում են, որ պետության և եկեղեցու համար անհրաժեշտ է հայոց սեփական գիրը, և այդ գործը հանձնարարում են Մեսրոպ Մաշտոցին։ Մաշտոցը Հայաստանում երկար ժամանակ փնտրում է հին հայկական գրքեր, սակայն չի գտնում և մեկնում է արտասահման։ Նա ուսումնասիրում է տարբեր գրային համակարգեր և Սամոսատում ձևավորում հայոց նոր գրերը։ 406 թվականին վերադառնալով Հայաստան՝ նա մեծ հանդիսավորությամբ ընդունվում է թագավորի, կաթողիկոսի և ժողովրդի կողմից։ Ըստ որոշ պատմիչների՝ հայերեն գրեր գոյություն են ունեցել դեռևս Մաշտոցից առաջ։ Հիշատակվում են Դանիելյան գրերը և նախաքրիստոնեական շրջանի հայերեն գրության այլ հնարավոր վկայություններ՝ հին արձանագրություններ, դրամներ և գրքեր։ Սակայն այդ գրերի ամբողջական համակարգը չի պահպանվել։

Գրատեսակներ
Հայկական գրերը ներկայացված են տարբեր գրատեսակներով, որոնք տարբերվում են տառերի ձևով և կառուցվածքով։ Դրանց ուսումնասիրությամբ առաջինը զբաղվել է Ղուկաս Ինճիճյանը, իսկ հետագայում՝ Հակովբոս Տաշյանը, Հրաչյա Աճառյանը, Կարո Ղաֆադարյանը, Աշոտ Աբրահամյանը և այլք։ Հայերենում տարբերակում են հետևյալ հիմնական գրատեսակները.
Վարազագիր – օգտագործվել է մատանիների, կնիքների և դրամների վրա, իսկ կոնդակագիրը՝ կաթողիկոսական պաշտոնական գրություններում։
Երկաթագիր – գործածվել է 5-12-րդ դարերում, հատկապես մագաղաթի և վիմագրությունների մեջ։
Բոլորագիր (բոլորգիր) – տարածվել է 12-րդ դարից և 16-րդ դարից դարձել է հայ տպագրության հիմնական գիրը։
Նոտրգիր – առաջացել է բոլորագրից, օգտագործվել է հիմնականում դպիրների և գրագիրների կողմից։
Շղագիր – ծագել է բոլորագրից, տարածվել է 19-րդ դարում։ Տառերը գրվում էին շեղ և կապակցված։
Զարդագիր – առանձնանում է գեղարվեստական ձևավորմամբ և կապված է մանրանկարչության զարգացման հետ։
Ուներ ծաղկագիր, թռչնագիր, վիշապագիր, մարդագիր և այլ տեսակներ։
Փակագիր – տառերի կապակցված գրատեսակ է, որն օգտագործվել է հատկապես վիմագրություններում և հատուկ անունների գրելիս։

Կետադրություն
Հայերենում կետադրական նշանները բաժանվում են երեք հիմնական խմբի՝ տրոհության, առոգանության և բացահայտության նշանների։ Սկզբում կետադրական նշանները քիչ էին․ երկաթագիր տեքստերում հիմնականում օգտագործվում էր միջակետը։ Կետադրության կանոնների մշակմամբ զբաղվել են Արիստակեսը, Գևորգ Սկևեռացին և Դավիթ Զեյթունցին։ Ժամանակակից հայերենի հիմնական կետադրական նշաններն են՝
Տրոհության՝ վերջակետ (։), միջակետ (.), ստորակետ (,), բութ (՝)։
Առոգանության՝ շեշտ (՛), հարցական (՞), բացականչական (՜)։
Բացահայտության՝ չակերտներ («»), փակագծեր (()), կախման կետեր (…), գծիկ (-), ապաթարց (՚) և այլն։
Կան նաև լրացուցիչ նշաններ, որոնք այժմ հազվադեպ են օգտագործվում կամ հանդիպում են մասնագիտական և հին գրաբարյան տեքստերում։

Թվանշաններ
Հայերենում արաբական թվանշանները գործածվում են 17-18-րդ դարերից։ Մինչ այդ թվերը նշանակվել են այբուբենի տառերով։ Հայկական թվային համակարգում՝
«Ա»-ից «Թ»՝ միավորներ,
«Ժ»-ից «Ղ»՝ տասնավորներ,
«Ճ»-ից «Ջ»՝ հարյուրավորներ,
«Ռ»-ից «Ք»՝ հազարավորներ։
Զրոյի համար առանձին նշան չի օգտագործվել․ այն թվերի մեջ հասկացվել է բնական ձևով։ 10 000-ը կոչվել է բյուր և նշվել է «^» նշանով։

Կցագրեր
Հայերենում գոյություն ունեն կցագրեր (կապգրեր), որոնք հատկապես տարածվել են 17-րդ դարի վիմագրության մեջ։ Դրանք հիմնականում կազմվել են հարակից տառերի միացումից, իսկ որոշ կցագրեր կազմվել են երեք և ավելի տառերից։ Հին գրության մեջ օգտագործվել է նաև ծոցագիրը, երբ մի տառը միաձուլվել է մյուսին՝ դրվելով նրա վերևում։ Կապգրերը հատկապես շատ են հանդիպել կնիքների վրա գրված անուններում։ Ժամանակակից հայերենում հայտնի կցագիր է «և»-ը, որը առաջացել է «Եւ» կապակցությունից։ Այն այժմ համարվում է կցագիր, ոչ թե առանձին այբուբենական տառ։

Նախաքրիստոնեական հայկական գրային համակարգեր

On By elenchukIn Հայոց լեզու քերականություն 11Թողնել մեկնաբանություն

Նախամաշտոցյան շրջանում՝ մինչև 405 թվականը, հայերն ունեցել են գրային համակարգեր։ Հայտնի են երկու հիմնական համակարգեր՝ սեպագրերը և մեհենագրերը։ Նախամաշտոցյան գրերի մասին տեղեկություններ են պահպանվել Կորյունի, Մովսես Խորենացու, Ղազար Փարպեցու և այլ պատմիչների աշխատություններում։ 405 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայոց այբուբենը, որով սկսվեց հայ գրավոր մշակույթի նոր և կարևոր փուլը։

Նախամաշտոցական կամ նախաքրիստոնեական գրեր
Նախամաշտոցյան գրերը կապված էին հեթանոսական Հայաստանի մշակույթի հետ և հիմնականում համարվում էին քրմական գրեր։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո հին մշակույթի և գրերի օգտագործումը աստիճանաբար նվազեց։ Հայոց գրերի ստեղծման գործում կարևոր դեր ունեցան Վռամշապուհ թագավորը, Սահակ Պարթևը և Մեսրոպ Մաշտոցը։ Վռամշապուհի միջոցով Հայաստան բերվեցին Դանիելյան նշանագրերը, և որոշ ժամանակ դրանք օգտագործվեցին դպրոցներում ու թարգմանությունների համար։ Սակայն Մաշտոցը հասկացավ, որ այդ գրերը լիովին չեն համապատասխանում հայերենի հնչյուններին։ Այդ պատճառով նա իր աշակերտների հետ գնաց Եդեսիա և Սամոսատ, որտեղ ստեղծեց նոր հայոց այբուբենը։ Ըստ Կորյունի՝ Մաշտոցը այբուբենը ստեղծեց տեսիլքի միջոցով, իսկ հետագայում Հռոփանոսը կատարելագործեց տառերի գեղագրական ձևը։ Նոր այբուբենով սկսվեցին Աստվածաշնչի և այլ գրքերի թարգմանությունները, բացվեցին դպրոցներ և զարգացավ հայ գրականությունը։ Հայոց գրերի ստեղծման մասին հիմնական տեղեկությունները պահպանվել են Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» աշխատության մեջ, իսկ հետագայում այդ մասին գրել են նաև Մովսես Խորենացին, Ղազար Փարպեցին և Սեբեոսը։

Պատմական ակնարկ
Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումից հետո հին հեթանոսական մշակույթը մեծ փոփոխությունների ենթարկվեց։ Ըստ ներկայացված աղբյուրի՝ հեթանոսական տաճարները քանդվեցին, իսկ դրանց տեղում կառուցվեցին քրիստոնեական եկեղեցիներ։ Հին գրերի և մշակույթի մի մասը նույնպես կորցվեց, և եկեղեցիներում օգտագործվում էին հունարեն ու ասորերեն լեզուները։ Ժամանակի ընթացքում Վռամշապուհ թագավորը և Սահակ Պարթևը հասկացան, որ պետության և եկեղեցու համար անհրաժեշտ է հայերեն գիր։ Այդ գործը հանձնվեց Մեսրոպ Մաշտոցին։ Նա սկզբում ուսումնասիրեց Դանիելյան նշանագրերը, սակայն դրանք ամբողջությամբ չէին համապատասխանում հայերենի հնչյուններին։ Դրանից հետո Մաշտոցը մեկնեց արտասահման և ստեղծեց նոր հայոց այբուբենը։ 406 թվականին նա վերադարձավ Հայաստան և մեծ հանդիսավորությամբ ընդունվեց։ Աղբյուրում նաև նշվում է, որ նախամաշտոցյան հայ գրի գոյության մասին կան տարբեր պատմական վկայություններ։ Դրանց մասին գրել են Կորյունը, Մովսես Խորենացին և այլ հեղինակներ։

Իրավունք

On By elenchukIn Իրավունք 11Թողնել մեկնաբանություն

Ի՞նչ է իրավունքը՝

Իրավունքը հասարակության մեջ մարդկանց վարքը կարգավորող կանոնների ամբողջությունն է։ Այն սահմանում է, թե մարդը ինչ իրավունքներ և պարտականություններ ունի, ինչ կարող է անել, և ինչն է արգելվում։ Իրավունքը անհրաժեշտ է, որպեսզի հասարակության մեջ լինի կարգուկանոն, մարդիկ կարողանան պաշտպանել իրենց իրավունքները և արդարացիորեն լուծել տարբեր խնդիրներ։ Յուրաքանչյուր մարդ ունի որոշակի իրավունքներ։ Օրինակ՝ մարդն ունի կյանքի, կրթության, աշխատանքի, սեփականության, ազատ խոսքի և անձնական կյանքի իրավունք։ Այս իրավունքները թույլ են տալիս մարդուն ազատ և արժանապատիվ ապրել։ Միևնույն ժամանակ մարդն ունի նաև պարտականություններ։ Օրինակ՝ պետք է հարգել ուրիշ մարդկանց իրավունքները, պահպանել օրենքները և չվնասել ուրիշներին։ Իրավունքը պաշտպանում է մարդուն անարդար վերաբերմունքից։ Եթե որևէ մեկի իրավունքները խախտվում են, նա կարող է դիմել համապատասխան մարմիններին և պահանջել իր իրավունքի պաշտպանությունը։ Օրինակ՝ եթե որևէ մեկի գույքը ապօրինի վերցրել են, իրավունքը հնարավորություն է տալիս նրան պաշտպանել իր սեփականությունը։ Իրավունքը կարևոր է նաև պետության համար։ Պետությունը օրենքների միջոցով սահմանում է հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտների կանոնները։ Օրենքները վերաբերում են կրթությանը, աշխատանքին, ընտանիքին, սեփականությանը, երթևեկությանը, հանցագործություններին և բազմաթիվ այլ հարցերի։

Աստիճանային ֆունկցիա

On By elenchukIn Մաթեմատիկա 11Թողնել մեկնաբանություն

ա) f(7)<f(8)
բ) f(0,3)<f(0,4)
գ) f(-24)>f(-23)
դ) f(-5,5)>f(-5,4)
ե) f(-52)=f(52)
զ) f(-7,3)<f(8)

ա) f(13)>f(12)
բ) f(0,02)>f(0,01)
գ) f(-4)>f(-10)
դ) f(-9,4)>f(-9,5)

ա) (3,4)² < (3,4)³ < (3,4)⁵
բ) (0,7)⁹ < (0,7)⁴ < 0,7
գ) (2/5)⁷ < (2/5)⁵ < (2/5)⁴
դ) 9/8 < (9/8)⁴ < (9/8)⁷

ա) D(f)=R, E(f)=[0,+∞)
բ) D(f)=R, E(f)=R
գ) D(f)=R, E(f)=[0,+∞)
դ) D(f)=R, E(f)=R
ե) D(f)=R, E(f)=[2,+∞)
զ) D(f)=R, E(f)=R

ա) x > 0
բ) x ≤ 0
գ) x ≠ 0
դ) x = 0
ե) x ∈ R
զ) x ∈ R
է) Լուծում չունի։
ը) x > -2
թ) x ≤ -5

ա) x = -1, 1
բ) x = √[5]{35}
գ) x = ±√[6]{7}
դ) x = 0
ե) x = -1, 0, 1
զ) x = -1, 0, 1

ա) -2 < x < 2
բ) x < -0,5 կամ x > 0,5
գ) x > 0,5

ա) a²/³ + a¹/³b¹/³ + b²/³
բ) a – √ab + b
գ) ∛x – 2

A Good Way to Meet People?

On By elenchukIn English (Essays), English 11Թողնել մեկնաբանություն

I think speed dating can be a good way of meeting new people. It is a simple and interesting way to talk to different people in a short time. Sometimes it is difficult to meet new people in everyday life, especially if you are busy with school or work. Speed dating can help people become more confident and make new friends. If I were looking for a partner, I think I would try speed dating at least once. I would like to see how it works and meet different people. However, I would not decide quickly. I would first want to know the person better. I would ask simple questions such as: What do you like to do in your free time? What kind of music or films do you like? What is your favorite book? What are your dreams for the future? What is important to you in a relationship? I think these questions can help me understand a person’s interests and personality. I would like to have speed dating clubs in Armenia. They could be a good place for young people to meet others and communicate. It could also help shy people feel more comfortable when meeting someone new. However, these clubs should be safe and respectful places where everyone feels comfortable.

Destination B2: Unit 9

On By elenchukIn English (Exercise), English 11Թողնել մեկնաբանություն

1․ Yes
2. No/Yes
3. Yes
4. No/No
5. Yes/Yes
6. No/Yes
7. Yes/Yes

  1. You tease them or pick on them.
  2. You say they have done something wrong.
  3. You don’t tell the truth.
  4. You have lots of money.
  5. Good things happen to you.
  6. You don’t work hard.
  7. You respect them.
  8. You don’t respect them.
  1. leaves
  2. will call
  3. are taking
  4. have been
  5. find
  6. have seen
  7. has been working
  8. get
  9. don’t forget
  10. don’t want
  1. unless
  2. in case
  3. as long as
  4. if
  5. so long as
  6. in case
  7. provided
  8. unless
  1. If I lived alone, I’d get lonely.
  2. If Don didn’t have so much homework, he’d play football tonight.
  3. If I could swim, I’d go scuba diving with Terry.
  4. We’d order pizza if we had enough money,.
  5. If we were staying in the same hotel, we could share a room.
  6. If I were you, I’d call Antony right now.
  7. I’d come if I didn’t have to help my dad with something.
  8. If I went to bed as late as you, I wouldn’t be able to get up early in the morning.
  1. I would have done this book last year.
  2. The dinosaurs wouldn’t have become extinct.
  3. He/she would have moved to a bigger house.
  4. Hadn’t met, I wouldn’t have been born.
  5. Would have survived if there had been enough lifeboats.
  6. Wouldn’t have died in poverty if he had been recognised as a great painter during his lifetime.
  7. Wouln’t have made any records if she hadn’t been discovered.
  8. Hadn’t become President of the USA in January 2001, lots of thing would have been different.
  9. Hadn’t won the European Cup in July 2004, I would have been very upset.
  1. B
  2. D
  3. C
  4. A
  5. D
  6. A
  7. C
  8. C
  9. A
  10. D
  1. You’d done
  2. Wouldn’t be standing
  3. Hadn’t stayed up
  4. I’d be
  5. I’d have
  6. I’d have asked
  7. didn’t live
  8. Wouldn’t have needed
  9. Would you have got
  10. would you have retired
  1. Her condition improve, we’ll inform you immediately.
  2. Jade get to interview a famous politician, she will ask lots of difficult questions.
  3. You able to go abroad for the summer, where would you go?
  4. I to become a vet, I’d find putting animals down very difficult.
  5. All environmental pollution to stop today, the world would be much better off.
  6. The hole in the ozone level been discovered sooner, fewer people would have got skin cancer.
  7. I not had such a good English teacher at school, I wouldn’t have become a teacher.

Միջավայրի քիմիական աղտոտում

On By elenchukIn Էկոլոգիա 11Թողնել մեկնաբանություն

Նյութերը և գործոնները, որոնք բացասաբար են ազդում մարդկանց վրա և առաջ են բերում զանազան հիվանդություններ, սովորաբար միավորվում են մի քանի խմբերում: Դրանցից կարևորագույններն են քաղծկեղածինները, մուտածինները, արատածինները: Քաղծկեղածինները, դրանք բոլոր այն նյութերն են, որոնք մարդկանց մոտ առաջացնում են չարորակ գոյացություններ: Մարդկությանը հայտնի է այդպիսի նյութերի մոտ 500 տեսակ: Առավել հայտնի են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները, ռենտգենյան ճառագայթները, նիտրատները: Մուտածինները առաջ են բերում քրոմոսոմների կառուցվածքի և քանակի փոփոխություններ: Դրանցից են ռենտգենյան ճառագայթները, գամմա-ճառագայթները, նեյրոնները, որոշ վիրուսներ և այլն: Արատածինները (հրեշածինները) առաջ են բերում անհատական զարգացման արատներ, այլանդակություններ: Արատածին կարող է հանդիսանալ ցանկացած գործոն, որի ազդեցությունը գերազանցում է սահմանված թույլատրելի մակարդակը (ՍԹՔ): Հաճախ որպես արատածին հանդես են գալիս մուտածինները, ինչպես նաև այնպիսի աղտոտիչներ, ինչպիսիք են պեստեցիդները, պարարտանյութերը, աղմուկը և այլն: Մարդու տնտեսական գործունեության հետևանքով առաջացել են նոր, անցյալում անհայտ հիվանդություններ: Այդպիսի հիվանդությունները սովորաբար դասվում են առանձին խմբի մեջ, որը կոչվում է տեխնածին հիվանդությունների խումբ: Դրանց թվին են դասվում այն հիվանդությունները, որոնք առաջանում են կադիումի, կապարի, սնդիկի միացությունների և այլ թունավոր նյութերի պատճառով: Մարդու առողջության վրա բացասաբար են ազդում նաև որոշ օրգանական ծագման նյութեր: Դրանցից հատկապես վտանգավոր են ածխաջրածնային միացությունները: Դրանցից շատերը բավականին կայուն են և երկար ժամանակ կարող են պահպանվել բնության մեջ: Ածխաջրածնային միացություններ առաջանում են հիմնականում օրգանական նյութերի ոչ լրիվ այրման հետևանքով, ինչպես նաև մի շարք նյութերի (ածուխ, դիզելային վառելիք, բենզին) այրման ժամանակ: Ածխաջրածնային միացություններ շատ են օգտագործվում քիմական արդյունաբերության: Այսպիսի միացությունները բացի քաղծկեղածին հատկությունից, առաջացնում են թունավորումներ` անգամ հանգեցնում են մահվան: Մարդու առողջության համար վնասակար անօրգանական միացությունների շարքում առանձնահատուկ տեղ են գրավում  ծանր մետաղները: Դրանցից շատերը, օրինակ` ցինկը, երկաթը, մանգանը, պղինձը և այլն, խիստ անհրաժեշտ նյութեր են , բայց ծանր մետաղներից շատերը թունավոր են օրգանիզմների համար: Դրանց վտանգավորության աստիճանը մեծանում է, եթե հաշվի առնենք, որ օրգանիզմներից դրանք շատ դանդաղ են հեռանում: Ծանր մետաղները հեշտությամբ փոխազդեցության մեջ են մտնում սպիտակուցների մոլեկուլների հետ, ինչը բերում է վերջիններիս գործառույթների խախտման: Առավել վտանգավոր են կապարը, կադիումը, սնդիկը: բնական միջավայրում ծանր մետաղների կոըտակման հիմնական աղբյուր են հանդիսանում վառելանյութերի այրումը, մասնավորապես` կապարի միացություններ առաջանում են բենզինի այրումից, պեստիցիդների կիրառումից: Ներկայումս շատ գիտնականներ մարդկանց ագրեսիվությունը և հանցագործությունների աճը պայմանավորում են կապարի թվաքանակի ավելացմամբ:

NEF-Grammar revision

On By elenchukIn English (Exercise), English 11Թողնել մեկնաբանություն

a. 1. Do you ever send text messages?
2. When was the last time you went to a party?
3. Could you tell me if there is a bank near here?
4. Who usually cooks the dinner?
5. Who do you like going shopping with?
6. What don’t you like doing at the weekend?
7. What car would you like to buy?
8. Do you know what time the concert finishes?

b. 1. How often do you exercise?
2. Who wroteCrime and Punishment?
3. Could you tell me how much this book costs?
4. What happened at the end of the film?
5. Did you enjoy your trip to Paris last weekend?
6. What kind of music does Tim usually listen to?
7. Who stole Mia’s handbag?
8. Do you know when the swimming pool opens?
9. Where are you meeting your boyfriend tonight?
10. Can you remember where she lives?

a. 1. isn’t
2. did
3. didn’t
4. would
5. does
6. Did
7. won’t
8. Can’t

b. 1. am
2. isn’t
3. is
4. Don’t
5. Have
6. haven’t
7. do
8. don’t
9. do
10. don’t
11. do
12. do

a. 1. She’s lived / She’s been living ✓
2. has phoned / has been phoning ✓
3. they’ve been playing
4. He hasn’t seen
5. I’ve never met
6. We’ve studied / We’ve been studying ✓
7. I’ve tidied / I’ve been tidying ✓
8. He’s just left
9. have you had
10. has broken

b. 1. We have known Jack and Ann for years.
2. You look hot. Have you been running?
3. Rose hasn’t done her homework, so she can’t go out.
4. Did you know they have moved? They live in Torquay now.
5. How long have Daisy and Adam been going out together? Five months?
6. I haven’t had time to cook dinner. Shall we get a pizza?
7. We have been walking for hours. I think we’re lost.
8. Have you eaten my chocolates? There are only a few left!

Մենդելի բացահայտված ժառանգման օրիմաչափությունները։ Միահիբրիդ խաչասերում։ Մենդելի առաջին՝ միակերպության օրենք

On By elenchukIn Կենսաբանություն 11Թողնել մեկնաբանություն

Մենդելի բացահայտած ժառանգման օրինաչափությունները ուսումնասիրում են, թե ինչպես են ծնողների հատկանիշները փոխանցվում սերունդներին։ Ժառանգականության հիմնական օրենքները բացահայտել է ավստրիացի գիտնական Գրեգոր Մենդելը։ Նա իր փորձերը կատարել է ոլոռի վրա, քանի որ ոլոռն ունի հստակ տարբերակվող հատկանիշներ և հեշտ է խաչասերել։ Միահիբրիդ խաչասերում է կոչվում այն խաչասերումը, որի ժամանակ ուսումնասիրվում է մեկ զույգ հակադիր հատկանիշների ժառանգումը։ Օրինակ՝ կարելի է ուսումնասիրել ոլոռի սերմերի գույնը՝ դեղին և կանաչ։ Դեղին գույնը կարող է լինել դոմինանտ, իսկ կանաչը՝ ռեցեսիվ հատկանիշ։ Գենը ժառանգականության միավորն է, որը որոշում է որևէ հատկանիշ։ Նույն գենի տարբեր ձևերը կոչվում են ալելներ։ Դրանք կարող են նշանակվել մեծատառով և փոքրատառով՝ A և a։ Եթե օրգանիզմն ունի երկու նույն ալել՝ AA կամ aa, այն կոչվում է հոմոզիգոտ։ Եթե ալելները տարբեր են՝ Aa, օրգանիզմը կոչվում է հետերոզիգոտ։ Դոմինանտ հատկանիշը դրսևորվում է նաև հետերոզիգոտ վիճակում, իսկ ռեցեսիվ հատկանիշը դրսևորվում է միայն երկու ռեցեսիվ ալելների դեպքում։ Մենդելի առաջին օրենքը կոչվում է առաջին սերնդի միակերպության օրենք։ Ըստ այս օրենքի՝ երկու մաքուր, այսինքն՝ հոմոզիգոտ օրգանիզմների խաչասերման արդյունքում ստացված առաջին սերնդի բոլոր առանձնյակները լինում են միակերպ։ Օրինակ՝ եթե դեղին սերմերով մաքուր ոլոռը՝ AA, խաչասերվի կանաչ սերմերով մաքուր ոլոռի՝ aa հետ, կստացվի՝ AA × aa։ Առաջին սերնդի բոլոր առանձնյակները կունենան Aa գենոտիպ։ Քանի որ A-ն դոմինանտ է, բոլորն էլ կունենան դեղին սերմեր։ Այսպիսով, առաջին սերունդը գենոտիպով կլինի 100% Aa, իսկ ֆենոտիպով՝ 100% դոմինանտ հատկանիշով։ Այս օրենքի հիմնական իմաստն այն է, որ հակադիր հատկանիշներով երկու մաքուր ծնողների խաչասերման դեպքում առաջին սերնդի բոլոր սերունդները իրար նման են և դրսևորում են դոմինանտ հատկանիշը։