Ուսումնական նյութեր՝

1 ժամ դ. 2.5. Շփման ուժեր: Շփումը բնության մեջ, կենցաղում

Շփման ուժ է առաջանում, երբ հպվող մարմինները տեղաշարժվում են միմյանց նկատմամբ: Շփման ուժի առաջացման գլխավոր պատճառը մարմինների մակերևույթների խորդուբորդությունն է:
Բնության մեջ, տեխնիկայում և կենցաղում շփումն ունի մեծ նշանակություն: Այն կարող է լինել օգտակար և վնասակար:

1. Շփման ի՞նչ տեսակներ գիտեք: Գիտեմ սահնակի սահելը, գնդակի գլորվելը և այլն:

2. Ի՞նչ դեր է կատարում շփումը բնության մեջ, տեխնիկայում և կենցաղում: Բնության մեջ, տեխնիկայում և կենցաղում շփումը կատարում է շատ մեծ դեր: Առանց շփման կենդանիները, մարդիկ, ավտոմեքենաները ու գնացքները չէին կարող շարժվել, ձեռքից կնկնեին առարկաները: Շփումն նաև պետք է շարժվող աֆտոմեքենաները արգելակելու համար և այլն:

3. Բնագիտական մի փորձ կատարիր:

1. True or false? Write T or F.
   1. Argentinias speak Spanish. T
   2. Saudis speak Arabic. T
   3. Mexicans speak Spanish. T
   4. Thais speak Japanese. F
   5. Hungarians speak Hungarian. T
   6. Australians speak Australian. F
   7. The Chinese speak Chinese. F
   8. Brazilians speak Portuguese. T
   9. Americans speak English. T
   10. Czechs speak Polish. F
   
   2. Complete the sentences.
   1. China is in The Far East.
   2. Scotland is in Great …
   3. Hungary is in Europe
   4. Mexico is in North America.
   5. Thailand is in The Far East.
   6. Argentina is in Sout America.
   7. Egypt is in Afrika.
   8. Saudi Arabia is in The middle East.
   9. India is in Asia.
   10. Australia is in Australalasia.
   
   3. Write the names of the countries and languages.
   1. Englend, english
   2. France, French
   3. Germany, German
   4. Spain, Spainsh
   5. Portugal, Portuguese
   6. India, Hindi
   7. The Czech Republic
   8. Poland, Polish
   9. Hungary, Hungarian
   10. Russia, Russian
   11. Greece, Greek
   12. Turkey, Turkish
   
   4. Complete the boxes with nationalities ending in these letters.
   -ian
   Armenian
   Italian
   Russian
   Hungarian
   
   -ish
   Polish
   Spaniash
   Turkish
   
   -an
   German
   Korean
   

Ողջույն , հետաքրքրասեր պատանի, արի միասին աշխատենք:

Անուն——————Էլեն———————————————

Ազգանուն—————-Շահվերդյան——————————————

Ազգությունը ——————-Հայ————————————

Քաղաքը———————Երևան—————————————-

Երկիրը——————Հայաստան————————————————

1.Ինչպես է կոչվել, այն երկիրը, որտեղ կազմավորվել է հայ ժաղավուրդը

Ա. Արատտա, Ուրարտու
Բ. ըստ վրացիների Սոմխեթ

2.Փորձիր ներկայացել Հայկական լեռնաշխարհի

ա.5 խոշոր գետերը:

բ. 3 մեծ լճերը

գ.լեռները-դասավորիր լեռները/Արագած, Մասիս, Սիս, Սիփան, Նեմրութ/

Ա.հարավից հյուսիս բ. Ըստ բարձրության

———Նեմրութ——————— ———2134———————

———Սիփան——————— ———-4058———————

———Սիս———————- ——-3925————————

———Մասիս————————— ———5165————————-

———Արագած————————— ———4090—————————-

4.Փորձիր լրացնել

Մասիս Արագած լեռների միջև Արաքս/Երասխի/ միջին հոսանքում փռված է
Արարատյան դաշտ, որտեղ գտնվել են Հայաստանի հինավուրց մայրաքաղաքները Էրեբունի, Արտաշատ,Երվանադաշատ,Վաղարշապատ, Արմավիր,Դվինը, գտնվում է նաև Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաքը Երևանը;

5.Ըստ Անանաիա Շիրակացու «Աշխարհացույցի» Մեծ Հայքը բաժանված էր 15 նահանգների «աշխարհների»: Փորձիր լրացնել:

Ա.տարածքով ամենամեծը ներկիր կարմիր

Բ.տարածքով ամենափոքրը ներկիր դեղին

6.Փորձիր նշել 5 պայման, որոնց առկայության դեպքում կարող է ստեղծվել պետություն

1.Կանոնակարգ

2. Ժողովուրդ

3.Տարածք

4.Կրոն

5.Ղեկավար

7.Վանի թագավորության այլ անվանումները Ուրարտու, Նաիրի, Բիայնիլի, Արարատ

Փորձիր լրացնել աղյուսակը

արքա Սարդուրի Առաջին Մենուա Արգիշտի Առաջին Սարդուրի Երկրորդ

Կառավարման թթ-

ները/մոտ/

Հիմնած քաղաքները

Ներքին

քաղաքականություն

Արտաքին

քաղաքականություն

արքա Սարդուրի Առաջին Մենուա Արգիշտի Առաջին Սարդուրի Երկրորդ

Կառավարման թթ-

ները/մոտ/

Հիմնած քաղաքները

Ներքին

քաղաքականություն

Արտաքին

քաղաքականություն

8.Վանի թագավորության երեք գլխավոր աստվածները
Խալդի, Թեյշեբա, Շիվինի:

9.Փորձիր գտնել Վանի թագավորության թագավորների անվանումները

Մենուա
Իշպուի
Սարդուրի
Արգիշտի
Ռուսա
Արամե

10.Համապատասխանեցրու

1.Թեյշեբա-Գլխավոր Աստված

2.Շիվինի-Արևի աստված

3.Բզնունյաց-ծով վանա լիճ

4.Կապուտան լիճ-Ուրմիո լիճ

5.Գեղամա ծով-Սևանա լիճ

6.Էրեբունի-ԱրգիշտիԱ

7.Երասխ-Արաքս

8.Արածանի-Արևելյան Եփրատ

9.Տուշպա-Սարդուրի Ա

10.Շամիրամի ջրանցք-Մենուա

11.Խալդի-Գլխավոր աստված


11.Փորձիր տալ այս բառերի բացատրությունը

Էրեբունի-Երևան քաղաքի հնագույն անվանումը

Հետևակ-Վոտքով գնացող զորք

Հեծելազոր-Այրուձի

Արձանագրություն———————————————————————————————————————

Սեպագիր-Կավի սալիկի վրա նշաններով արված գրություն

Պալեոլիթ-Քարե դարի առաջին փուլ, հին քարե դար

Մեզոլիթ-Միջին քարե դար

Նեոլիթ-Նոր քարե դար

Աշխարհազոր———————————

12.Փորձիր նշել 5 պայման, որի դեպքում տերություն է վերանում:

1. Ղեկավարի մահվան դեպքում

2.Ժողովրդի հրաժարվելու դեպքում

3.Թշնամու գրավելու դեպքում

4.Կլիմայական կատակլիզմների դեպքում

5.Կրոնի և մշակույթի կորցնելու դեպքում

1․ Բառերը բաղադրիչների բաժանի՛ր․

խնդրագիրք-Խնդիր (արմատ)+ա (հոդակապ)+գիր (արմատ)+ք (ածանց)

մեծամիտ-մեծ (Արմատ)+ա+միտ (Արմատ)

հանրային-Հանուր (Արմատ)+ային (ածանց)

համակարգիչ-Համ (նախածանց)+ա (հոդակապ)+Կարգ (արմատ)+իչ (ածանց)

գնդասեղ-Գունդ (արմատ)+ասեղ (արմատ)

անդադար-ան(նախածանց)+դադար(արմատ)

հնարամիտ-Հնար (արմատ)+ա (հոդակապ)+միտ (արմատ)

հանրահայտ-Հանուր (արմատ)+ա(հոդակապ)+հայտ (արմատ)

դեղձենի-Դեղձ(արմատ)+ենի (ածանց)

2․ Կետերի փոխարեն գրի՛ր յա, իա կամ եա: Բառարանով ստուգի՛ր՝ ճի՞շտ ես գրել:

Միմյանց, քվեարկություն, որդյակ, յասաման, քիմիական, հեքիաթային, ոսկյա, հրեական, դաստիարակություն, սենյակ, կրիա, Անդրեաս, Եղյազարյան, կյանք:

3․ Կետերի փոխարեն գրի՛ր տրված բառերից մեկը:

Շոշափեց ու տեսավ, որ խեղճ կենդանու ողը կոտրվել է: (ող, ոխ)

Ոխը սրտում որ մնա, թույն կդառնա, կքայքայի սիրտը: (ող, ոխ)

Երբ երեկոյան հետ թռան, տեսան, որ իրենց բույնը գրավել է անծանոթ մի թռչուն: (բույն, բուն)

Մի քանի հողի ձեռք ձեռքի էին տվել ու փորձում էին գրկել հինավուրց ծառի վիթխարի բունը: (բույն, բուն)

Մոտակայքում ապրողներն այնքան են վարժվել Վիկտորիա շառաչին, որ դրան էլ ուշադրություն չեն դարձնում: (Վիկտորիա, Վիկտորյա)

Տնեցիներն այնքան են վարժվել Վիկտորյաի անտեղի լացուկոծին, որ դրան էլ ուշադրություն չեն դարձնում: (Վիկտորիա, Վիկտորյա)

4․ Նախադասությունները կետադրի՛ր․

Երկինքը կամաց-կամաց ամպեց, և սկսեց անձրևել:

Հայրը խոժոռվեց, ու տղան հասկացավ, որ պիտի լռի:

Բժիշկը բամբակ է ուզում, որ վերքը մաքրի:

Իսկական կրակ է, երեխա չէ:

Գետափին մի քար կա, որի վրա պառկում էր լողանալուց հետո:

Այդ մարդու սիրտը քար է, երբեք ոչ մեկին չի ներում։

5․ Բաց թողած տեղերում լրացրու Է կամ Ե:

մանրէսպան, միջօրե, լայնէկրան, երբևիցէ, այժմեական, ամենաէական, աներկյուղ, առերևույթ, առէջ, բազկերակ, գետեզր, գոմեշ, դողէրոցք, ելևէջ, եղերերգ, երբևէ, ինչևիցե, մանրէ, հնէաբան, մանրէ, նախօրե, չեն, չէիր, որևէ, չէինք, ստորերկրյա: 

Առաջադրանքներ 236, 238, 240, 241, 245, 247, 248, 252։

236. Համաչա՞փ են արդյոք պատկերները տարված ուղղի նկատմամբ
     (տե՛ս նկ. 13)։ Կարո՞ղ են արդյոք այդ պատկերները համաչափ լինել
     մեկ ուրիշ ուղղի նկատմամբ։
     Ա-ն հավասար է
     բ-ն հավասար չէ
     գ-ն հավասար չէ՛
237. Տետրի մեջ արտագծե՛ք 14-րդ նկարում պատկերված կետերը և
     ուղիղը։ Կառուցե՛ք այն կետերը, որոնք համաչափ են տրվածներին։

236. Պատկերի համաչափության առա՞նցքն է արդյոք տարված ուղիղը
     (տե՛ս նկ. 15):
     Ա-ն համաչափ չէ
     գ-ն համաչափ է
     ե-ն համաչափ է
     բ-ն համաչափ չէ
     դ-ն համաչափ չէ
     զ-ն համաչափ է
237. Կառուցե՛ք տարված ուղղի նկատմամբ տառերին համաչափ պատկերները (տե՛ս նկ. 16)։ Ո՞ր դեպքերում տրված տառին համաչափ
     պատկերը կլինի հայերենի այբուբենի տառ։ Ո՞ր դեպքերում
     տառին համաչափ պատկերը կլինի այդ նույն տառը։

236. Համաչա՞փ է արդյոք այն եռանկյունը, որի երկու կողմերն են իրար
     հավասար։ Եթե այո, ապա արե՛ք գծագիրը և ցո՛ւյց տվեք համաչափության առանցքը։
     Ոչ համաչափ չեն
237. Քանի՞ տոկոսն է.
     ա) 50-ը 100-ի=50%
     գ) 125-ը 25-ի=500%
     ե) 300-ը 30-ի,=1000%
     բ) 15-ը 75-ի=20%
     դ) 40-ը 250-ի=16%
     զ) 900-ը 15-ի=6000%
238. Ապրանքի գինը 5600 դրամ էր։ Այդ գինը նախ բարձրացավ
     10 %-ով, ապա իջավ նույնքան տոկոսով։ Նախնական գնի համեմատ ավելի թա՞նկ, թե՞ ավելի էժան դարձավ ապրանքը։
     5600:100×10=560
     5600+560=6160
     6160:100×10=616
     6160-616=5544

Առաջադրանքներ 206, 208, 209, 210, 212, 213, 215։

206. Պատկերե՛ք 1 ։ 150 մասշտաբով.
ա) 6 մ երկարությամբ հատված,
բ) 4 1/2 մ շառավղով շրջանագիծ,
գ) 9 մ երկարությամբ և 7 1/2 մ լայնությամբ ուղղանկյուն

208. Քարտեզի վրա հատվածն ունի 8 սմ
երկարություն։ Գտե՛ք քարտեզի մասշտաբը, եթե այդ հատվածին տեղանքում համապատասխանում է մի հատված, որի երկարությունը հավասար է`
ա) 8 կմ-ի, 1 : 100000
բ) 2 կմ-ի, 1 : 25000
գ) 120 կմ-ի, 1 : 1500000
դ) 124 կմ-ի, 1 : 1600000
ե) 1840 կմ-ի, 1 : 23000000
զ) 1400 կմ-ի, 1 : 17500000
է) 1600 կմ-ի, 1 : 20000000
ը) 2400 կմ-ի։ 1 : 30000000

209. Արաքս գետի երկարությունը 1072 կմ է։ Ի՞նչ երկարություն կունենա այդ գետի պատկերումը քարտեզի վրա, որի մասշտաբը
1 ։ 5000000 է։
21 11/25

210. Քարտեզի վրա եղած 5 2/5 սմ երկարությամբ հատվածին տեղանքում համապատասխանում է 27 կմ երկարությամբ հատված։
Որքա՞ն է քարտեզի մասշտաբը։
1 : 500000

212. Մայրուղու երկարությունը
660 կմ է։ Ի՞նչ երկարություն կունենա այդ մայրուղու պատկերումը
քարտեզի վրա, որի մասշտաբը 1 ։ 2750000 է։
24 սմ:

213. Ինչի՞ է հավասար գծագրի մասշտաբը, եթե նրանում գծված
պատկերները իրականներից մեծ են 7 անգամ։

215. Տեղանքում 625 մ երկարություն ունեցող հատվածին հատակագծում համապատասխանող հատվածի երկարությունը 5 սմ է։
Որքա՞ն է երկու կետերի հեռավորությունը տեղանքում, եթե հատակագծում համապատասխան կետերի հեռավորությունը 10 սմ է։ 1250 մ:

Վագրերի սահմանին ֆիմում սովորեցնում են, թե ինչպես են Այս պատմությունը գրավել է լեհերի և ամբողջ աշխարհի ուշադրությունը։ «Վագրեր սահմանին» ֆիլմը պատմում է լեհ-բելառուսական սահմանին հանգրվանած մի արտասովոր տրանսպորտային միջոցի մասին, որում 10 վագրեր են եղել։ Ամբողջ երկիրը հետևել է, թե ինչպես է վատթարանում կենդանիների վիճակը՝ փորձելով հասկանալ, թե իրականում նրանք ուր էին ուղևորվում։ Ֆիլմի հեղինակն ուղևորվել է վագրերի հետքերով դեպի Իտալիա, Իսպանիա և Ռուսաստան։ Նա հասել է մինչև իտալական կրկեսային բիզնեսով զբաղվող հայտնի ընտանիքի, Դաղստանի լեռներում հայտնաբերել է կասկածելի կենդանաբանական այգի և պարզել, որ առեղծվածային հովանավորը Մոսկվայից է:

Հրդեհներ ֆիմում սովորեցնում էր, որ 2019 թվականին Բոլիվիայում անտառների միտումնավոր այրման փորձառությունը օրինականացվել է, որը մեկ բառով անվանում են «Չակեո/Chaqueo»։ Մարդիկ այրում են անտառները, որպեսզի այդ տարածքները դարձնեն գյուղատնտեսության համար մշակելի հողեր, սակայն կրակի տարածումը դուրս է եկել վերահսկողությունից և բազմաթիվ խնդիրներ առաջացրել մարդկանց համար։ Ինչպես են կամավոր հրշեջների խմբերի ջանք գործադրում՝ փորձելով փրկել ամենախոցելի վայրերը, ինչպիսիք են՝ մարդկային բնակավայրերը և բնական արգելոցները։

Ես երբ նայեցի վիրուսների աշխարհը: հասկացա, որ կորոնավիրուսը առաջացել է Չինաստանում մի առեվտրի վայրում, որտեղ ծախում էին բանջարեղեններ և մրգեր, իսկ այդ դրանց կողքին վաճառում էին կենդանիներ: Այստեղ սովորեցնում է, որ ամբողջ աշխարհում կորոնավիրուսը տարածումը կանխել դեռևս չի հաջողվում, նոր համաճարակի առաջացման վախը շատ մեծ է և որպեսզի դա տեղի չունենա, հետազոտողները պետք է հասկանան պատճառները: Դրանք հաճախ պայմանավորված են շրջակա միջավայրի ոչնչացմամբ։ Գիտնականները Գանայում, Պանամայում և Գերմանիայում փնտրում են ճշգրիտ պատասխաններ և արդյունքները ձեզ կզարմացնեն։

Առաջադրանքներ 187, 188, 190, 193, 196, 197, 198, 200։

187. Ճանապարհներին վթարների քանակը տարեկան 1500-ից նվազել
է մինչև 1200։ Քանի՞ տոկոսով է նվազել վթարների քանակը։
Լուծում՝ 1500-1200=300, 1500:100=15, 300:15=20
Պատասխան՝ 20 %-ով:

188. 80 թիվը բաժանե՛ք երկու մասի 3 ։ 5 հարաբերությամբ։
Լուծում՝
Պատասխան՝ 30, 50:

190. C կետը բաժանում է AB հատվածը AC և CB հատվածների, որոնց
երկարությունները հարաբերում են այնպես, ինչպես 3 ։ 4։ Գտե՛ք
այդ հատվածների երկարությունները, եթե AB հատվածի երկարությունը 28 սմ է։
Լուծում՝
Պատասխան՝ 12 սմ,

193. Հետևյալ պնդումներից որո՞նք են ճիշտ.
ա) Երկու կանոնավոր կոտորակների գումարը կանոնավոր կոտորակ է։
բ) Անկանոն կոտորակի և կանոնավոր կոտորակի տարբերությունը կանոնավոր կոտորակ է։
գ) Երկու կանոնավոր կոտորակների արտադրյալը կանոնավոր
կոտորակ է։
դ) Կանոնավոր կոտորակի և անկանոն կոտորակի արտադրյալը
կանոնավոր կոտորակ է։

196. 100 մ վազքում հաղթողի ցուցանիշը 10 3/20 վ է։ Ինչպիսի՞ն են վազքի
երկու մյուս մասնակիցների արդյունքները, եթե նրանցից առաջինը վերջնագծին է հասել հաղթողից 3/50 վ ուշ, իսկ երկրորդը՝
առաջինից 3/100 վ շուտ։

197. Թղթի թերթի վրա գծե՛ք
մի ABCD ուղղանկյուն,
որի կողմերի երկարությունները լինեն, օրինակ AD = BC = 12 սմ, Ab = CD = 8 սմ: AD կողմի վրա նշե՛ք որևէ M կետ և այն հատվածներով միացրե՛ք B և C կետերին (տե՛ս նկ. 6): Գործնականորեն (օրինակ մկրատ օգտագործելով) համոզվե՛ք, որ MBC եռանկյան
մակերեսը հավասար է ABCD ուղղանկյան մակերեսի կեսին`
անկախ նրանից, թե AD կողմի վրա որտեղ եք նշել M կետը

198. Ունենք 1 սմ երկարությամբ 42 ձողիկ։ Հնարավո՞ր է արդյոք այդ
ձողիկներով կազմել 11 սմ կողմով քառակուսի կամ 12 սմ և 9 սմ
կողմերով ուղղանկյուն։

200. Գտե՛ք այն թիվը, որը աստղանիշի փոխարեն տեղադրելու դեպքում կստացվի ճիշտ հավասարություն.
ա) +5/38=161/2
բ) + 9 6/7-1 3/14=12 25/28
գ) /4+3/8=7 5/16-5 7/24
դ) 2. -4/5=2 3/25-1 7/15