Առաջադրանքներ

64,65,66, 67- ե,զ,է,ը 68- գ, դ, ե, զ, է, 69, 70։


64.

Նման միանդամների գումարի փոխարինումը նրանց գումար հանդիսացող միանդամով անվանում են նման անդամների միացում:


65.

ա)  2abca, -3bca²
բ) -aba²,7a²ba


66.

ա) 2a³b, 4a³b, a³b, -5a³b
3a⁴b², 80a⁴b², -a⁴b², 6a⁴b²,
a, -c
6p²x, -4p²x,
0a²b³, 0ab
-3a³b², 2a³b²
բ) 0a²b³, 0ab
-3a³b², 12a³b²

67.

ե) 12a
զ) 17ab
է) 41a²
ը) 36a²b

68.

-8a

-6b

-14bc

mk

11a²


69.

ա) 0
բ) 7a³b
գ) 0


70.

ա) -4abc
բ) 0
գ) -a
դ) 6a

Պտերներ, դրանց կառուցվածքը

2․ Ներկայացնել սպորավորնների դասը։

Սպորավոր բույսեր, գլխավորապես սպորներով բազմացող և տարածվող բույսեր։ Սպորավոր բույսերի մեծամասնությունը սպորի վիճակում է դիմանում արտաքին անբարենպաստ պայմաններին ( սպորները ծառայում են միայն այդ նպատակին)։ Որոշ սպորավոր բույսեր (օրինակ բազմաթիվ քարաքոսեր) հազվադեպ են սպոր առաջացնում և բազմանում են հիմնականում մարմնի առանձին հատվածների անջատման միջոցով։

Երբեմն սպորավոր բույսերը բաժանում են ստորակարգերի (ջրիմուռներ, բակտերիաներ, սնկեր, քարաքոսեր) և բարձրակարգերի (պտերներ, ձիաձետներ, գետնամուշկեր, որոշ բրածո բույսեր ևն)։Սպորավոր բույսերի հակադրում են սերմնավոր բույսերին, որոնք բազմանում և տարածվում են սերմերով։ Սակայն սերմնավոր բույսերի փոշեհատիկները (առէջքներում) և սաղմնային պարկերը (սերմնաբողբոջներում)հոմոլոգ են բարձրակարգ սպորավոր բույսերի սպորներին, չնայած կատարում են այլ ֆունկցիաներ և անմիջականորեն չեն ծառայում բազմացման ու տարածման համար։

3․Պտերների բազմացում։

Պտերները բազմանում են սպորերով: Ամռանը, հասուն պտերի՝ սպրորոֆիտի, ներքևի մասում առաջանում են բուրգիկիներ՝ սպորանգիումներ, որոնց մեջ առաջանում են սպորերը: Հասուն սպորերը ընկնում են սպորանգիումների միջից: Բարենպաստ պայմաններում սպորերի վրա առաջանում է կանաչ թիթեղիկ: Դա կոչվում է նախածիլ: Նրա արմատները ռեզոիդներ են: Նա ունակ է կատարել ֆոտոսինթեզ և աճում է ինքնուրույն: Նրա վրա առաջանում են իգական և արական սեռական  բջիջներ: Սպերմատոզիտները միաձուլվում են ձվաբջջի հետ, որի արդյունքում առաջանում է զիգոտ: Զիգոտից առաջանում է սաղմը, որը սնվում  սրտաձև թիթեղիկի օրգանական նյութերով և աճում է: Աճում է այնքան,  մինչև առաջանում է փոքրիկ կանաչ տերև: Այդ ընթացքը կատարվում է շատ դանդաղ և անցնում են շատ տարիներ մինչև առաջանում է պտերի արդեն հասուն տերևները:

4․Համացանցում կատարել ուսումնասիրություններ և դուրս բերել հետաքրքիր փաստեր պտերնների մասին։

1. Պտերն ավելի բարձր սպորային բույսեր են, որոնց կյանքի ցիկլում գերակշռում է դիպլոիդ սպորոֆիտը։ Նրանց սեռական փուլը գամետոֆիտ է, որը փոքր օրգանիզմ է՝ սպորների բողբոջումից հետո առաջացող գոյացություն, որի վրա հասունանում են կա՛մ արական, կա՛մ իգական սեռական բջիջները։
2. Այս բույսերի մարմնում պայմանականորեն առանձնանում են տերևները (կեղևները), ցողունները և կոճղարմատները։ Վայը իրականում ընձյուղների համակարգ է, որոնք կարող են լինել տարբեր ձևերի՝ նման են փետուրներին, թեւերին, զգեստի եղջյուրներին, եղջերուների եղջյուրներին, թռչնի պոչին: Պտերների գեղեցկության մրցույթում, որն անցկացվել է անցյալ դարում, հաղթեց Ֆրինգեդ Շչիտովը։
3. Սրանք շատ հին բույսեր են, նրանք շատ ավելի հին են, քան ծաղկող բույսերը։ Նրանք հայտնվել են Երկրի վրա պալեոզոյան դարաշրջանի կեսերին Դևոնյան ժամանակաշրջանում, մոտավորապես 365 միլիոն տարի առաջ: Հինավուրց հսկա մամուռների և ձիու պոչերի հետ միասին նրանք ձևավորեցին ածխածնի շրջանի անտառները: Այն ժամանակ Երկրի վրա գտնվող մայրցամաքները գտնվում էին այլ կերպ, քան այժմ: Այնտեղ, որտեղ այս բույսերից առաջացան տորֆի, իսկ հետո՝ ածուխի հանքավայրերը, գերակշռում էր արևադարձային խոնավ կլիման, և այս տարածքը գտնվում էր հասարակածին մոտ:
4. Պտերի սպորները հասունանում են սորիում (սպորանգիա), որը գտնվում է սպորակիր տերևների ստորին մասում։ Սպորները մանրադիտակային բջիջներ են, որոնք տեղափոխվում են քամու կողմից, հաճախ մեծ հեռավորությունների վրա, բողբոջում են, դրանք առաջացնում են պտերների սեռական փուլը` աճը: Բայց նրանք անպայման պետք է խոնավ հողի մեջ կամ ջրի մեջ մտնեն, նրանց սեռական վերարտադրությունն անհնար է առանց խոնավության:
5. Սա բարձրագույն սպորների գերակշռող խումբն է, նրանք աճում են աշխարհի բոլոր մասերում և նույնիսկ Արկտիկայի կղզիներում: Այնուամենայնիվ, նրանց տեսակների մեծ մասը հանդիպում է անընդհատ խոնավ անտառներում, բայց որոշ տեսակներ ապրում են ժայռերի վրա, բարձր լեռներում և նույնիսկ անապատներում: Ընդհանուր առմամբ մոլորակի վրա կա այս բույսերի 10000 տեսակ։
6. Նրանց խիտ տերևները լավ պաշտպանված են չորանալուց։ Կպչուն եղջյուրը, որն աճում է Կոլորադոյի անապատում, կարողանում է կպչուն նյութ արտազատել, որը պաշտպանում է ընձյուղների մակերեսը չորանալուց։
7. «Fern» բառը ծագել է հին սլավոնականից՝ «սավառնել»:
8. Այս օրգանիզմները արտազատում են հատուկ նյութեր, որոնք արգելակում են այլ օրգանիզմների, այդ թվում՝ բույսերի կենսագործունեությունը։
9. Որոշ պտերներ ապրում են ջրի մեջ՝ Մարսիլիա, Սալվինիա լողացող: Azolla տեսակները նման են բադերի: Նրանք արագորեն աճում են արևադարձային ջրային մարմինների մակերեսին:
10. Արևադարձային պտերների շատ տեսակներ հարմարվել են կյանքին ծառերի բների և ճյուղերի վրա: Բնադրելով Կոստենեցում, տերևների վարդազարդը կազմում է մինչև 2 մետր տրամագծով կարասի նման մի բան։ Այն կուտակում է վերևից ընկած տերևների մասեր, թռչունների փետուրներ, բույսերի ճյուղեր և թեփուկներ, որդեր և այլ օրգանիզմներ։ Փտելով՝ նրանք կազմում են հանքային նյութեր, որոնց մեջ պտերը թողնում է իր կոճղարմատները։
11. Ամենամեծ տերևները աճում են Շիզեևների ընտանիքի ներկայացուցիչների մոտ: Նրանց երկարությունը 30 մետր է։
12. Ծառանման ներկայացուցիչներ աճում են արևադարձային գոտիներում, որոնց բները մարդիկ օգտագործում են որպես շինանյութ։ Հավայան կղզիներում աճող սև ծառի պտերն ունի ամենահաստ բունը՝ իրեն մոտ գտնվող բոլոր տեսակներից: Նրա շրջագիծը 50 սանտիմետր է, իսկ բարձրությունը՝ 20 մետր։
13. Պտերն ունակ է հեռացնել ճառագայթումը, դա ապացուցել են ճապոնացի հետազոտողները։ Ուստի այս բույսը շատ հաճախ առկա է Արևելքի երկրների բնակիչների սննդակարգում։
14. Այս բույսերից մի քանիսը թունավոր են։ Վահանաձև գեղձից պատրաստվում են հակահելմինտիկ դեղագործական պատրաստուկներ։

1․Հետևյալ թվերից ո՞րն ունի ավելի շատ բաժանարար` 6 , 9, 12, 16:

1) 6  2) 9  3) 12  4) 16

2. Քանի՞ հատ երկնիշ թիվ կա, որոնց գրառման մեջ առկա է 1 թվանշանը:

1) 10   2) 18   3) 19   4) այլ արժեք

3. Արշակը գործուղման մեկնեց ուրբաթ օրը և վերադարձավ այդ օրվանից հաշված 39-

րդ օրը: Ո՞ր օրը գործուղումից վերադարձավ Արշակը:

1) երկուշաբթի  2) չորեքշաբթի  3) շաբաթ  4) հինգշաբթի

4. Դպրոցի աշակերտական խորհրդի ընտրությունների ժամանակ Խաչիկը ստացավ

ձայների 30%-ը, Վաչիկը՝ 45%-ը, իսկ Հրաչիկը՝ 25%-ը: Քանի՞ հոգի մասնակցեց

ընտրություններին, եթե հայտնի է, որ Վաչիկը բոլո րձայների կեսից 6 ձայն պակաս է

ստացել:

1)120  2) 80  3) 60  4) այլ արժեք

5. 1,2,3,4,…,98,99,100 թվերից քանի՞ հատն են 7-ով մեծ այդ ցուցակի որևէ թվից և 11-ով

փոքր այդ ցուցակի մեկ այլ թվից:

1)77  2) 82  3) 90  4) 92

6. Այժմ ժամը 10:42 է: Ժամը քանի՞սը կլինի 1521 րոպեանց:

1) 07:11  2) 10:43  3) 12:03  4) այլ պատասխան

7. Եթե ապրիլ ամսվա օրերից 12-ն անձրևոտ էին, ապա ապրիլյան օրերի քանի՞տոկոսն

է եղել ոչ անձրևային:

1) 18%  2) 60%  3) 40%  4) այլ պատասխան

8. 6 հաջորդական բնական թվերի գումարը, որոնցից ամենամեծը հավասար է 30

հավասար է 10 հաջորդական բնական թվերի գումարին, որոնցից ամենամեծը հավաար է

1) 2) 3) 4) այլ արժեք

9. Չինգաչունգ խաղալիս Կարենը ցույց տվեց հավասար քանակությամբ քար և մկրատ,

իսկ թուղթ ցույց տվեց ընդհանուրի 46%-ի չափով: Ընդհանուրի քանի՞ տոկոսի դեպքում

Կարենը չի ցուցադրել մկրատ:

1) 73%  2) 54%  3) 27%  4) այլ պատասխան

10. A, B, C և D կետերը ուղիղ գծի վրա նշված են ինչ-որ հերթականությամբ այնպես , որ

AB=6սմ, BC=3սմ, CD=12սմ, DA=15սմ: Որքա՞ն է իրարից ամենահեռու երկու կետերի

հեռավորությունը:

1) 6սմ  2) 15սմ  3) 18սմ  4) 21սմ

Պարբերական համակարգում ո՞ր տարրն է նշանակվում Zr-ով.

Կապար ։Ցիրկոնիում։ Ֆրանսիում ։ Ցինկ

Այս տարրը իր անվանումը ստացել է «Ճառագայթավոր» բառից.

Հելիում։ Քսենոն։ Ռադիում։ Նեոն

Ամենաթեթև գազը.

Ջրածին։ Մեթան։ Ազոտ։ Թթվածին

Մետաղ, առանց որի չի կարող առաջանալ քլորոֆիլը.

Կալիում։ Կալցիում։ Նատրիում։ Մագնեզիում

Բյուրեղահիդրատները՝ պիինդ նյութեր են, որոնք…

Ռեակցիայի մեջ են մտնում ջրի հետ ։Չեն լուծվում ջրում ։Լուծվում են ջրում Պարունակում են կապված ջուր

Որքա՞ն է երկաթի (Fe) վալենտականությունը.

III, VIII, IV, VIII, III

Տիեզերքի ամենատարածված քիմիական տարրը.

Ածխածին։ Ջրածին, ։թթվածին

Ո՞ր գազն է սովորական պայմաններում օդից ծանր.

Ջրածին։ Շմոլ։ Ածխաթթու

Ո՞րն է աշխարհի ամենամեծ մոլեկուլը: Այն պարունակում է տասը միլիարդ ատոմ.

NO₂։ Մարդու ԴՆԹ։ Սպիրտ

Ո՞րն է կերակրի աղի բանաձևը.

H₂O։ NaCl։ CaCO₃

Տարրի ատոմների այլ ատոմների հետ միավորվելու ունակության թվային բնութագիրը…

Վալենտականություն։ Ինդեքս։ Ավոգադրոյի թիվ

Ջուրը, որը չի պարունակում լուծված աղեր, կոչվում է…

Թորած։ Ծորակի ջուր։ Հանքային

Մետաղ, որն այրվում է սառը ջրում.

Կալցիում։ Ռենիում։ Կալիում։ Մագնեզիում

Հոկտեմբերի 30-ից Նոյեմբերի 4

Սովորել `էջ 63-65

Չնայած քիմիական տարրերի ատոմները չափազանց փոքր են, դրանց զանգվածներն, այնուամենայնիվ, չափելի են: Ֆիզիկոսներին հաջողվել է որոշել ատոմների զանգվածները:  

Օրինակ, ածխածին տարրի ատոմի իրական զանգվածը 0,000000000000000000000002 գ է (2⋅10−23 գ կամ 2⋅10−26 կգ):  Դա շատ փոքր թիվ է, որով հաշվումներ կատարելը հարմար չէ:  Նման փոքր թվերով են արտահայտվում նաև մնացած բոլոր քիմիական տարրերի ատոմների զանգվածները, որոնք որոշվում են հետազոտման ժամանակակից եղանակներով:

Այդպիսի փոքր թվերից ու դրանց հետ հաշվարկներ կատարելու անհրաժեշտությունից ձերբազատվելու նպատակով ատոմների զանգվածների որոշման համար կիրառվում է զանգվածի ատոմային միավորը (զ.ա.մ.):

Զանգվածի ատոմային միավորը ածխածնի ատոմի զանգվածի 1/12  մասն է՝ m(C)/12=1զ.ա.մ.,

զ.ա.մ.=1,66⋅10−27կգ, կամ 1,66⋅10−24գ, որը մոտավորապես հավասար է ջրածնային միավորին:

Հաճախ օգտվում են հարաբերական ատոմային զանգված հասկացությունից: Հարաբերական ատոմային զանգվածը նշանակվում է  Ar -ով, որտեղ r-ը լատիներեն relative (հարաբերական) բառի սկզբնատառն է:

Հարաբերական ատոմային զանգվածը չափողականություն չունի, այն հարաբերական մեծություն է:

Տարրի հարաբերական ատոմային զանգվածը ցույց է տալիս, թե այդ տարրի մեկ ատոմի զանգվածը (m0)  քանի՞ անգամ է գերազանցում զանգվածի ատոմային միավորը:

Օրինակ՝ Ar (կալցիում) =40: Սա նշանակում է, որ կալցիումի մեկ ատոմի զանգվածը  40անգամ մեծ է զանգվածի ատոմային միավորից:

Ատոմի զանգվածը` զանգվածի ատոմային միավորներով արտահայտված, և ատոմի հարաբերական ատոմային զանգվածը թվային արժեքներով միմյանց հավասար են:

m0(Zn)=65 զ.ա.մ.  m0(Li)=7  զ.ա.մ. m0(Cu)=64   զ.ա.մ.    
Ar(Zn)=65 Ar(Li)=7 Ar(Cu)=64

Քիմիական տարրի հարաբերական ատոմային զանգվածն իմանալով՝ կարող ենք որոշել տարրի մեկ ատոմի իրական զանգվածը: Այդ նպատակով տարրի հարաբերական ատոմային զանգվածը բազմապատկում ենք զանգվածի ատոմային միավորով.

Օրինակ

Օրինակ`

m0(կալցիումը)=Ar(կալցիում)⋅1,66⋅IO−27=40⋅1,66⋅IO−27 կգ=6,64⋅IO−26 կգ,այսինքն՝m0(Ca) =6,64⋅IO−26 կգկամ6,64⋅IO−23գ:

Բոլոր տարրերի հարաբերական ատոմային զանգվածները ներկայացված են Դ.Ի.Մենդելեևի քիմիական տարրերի պարբերական համակարգում:

Յուրաքանչյուր քիմիական տարր ունի հարաբերական ատոմային զանգվածի որոշակի արժեք:

Դուք ծանոթացաք ատոմի քանակական բնութագրին` ատոմի զանգվածին և հարաբերական ատոմային զանգվածին: Այժմ կարելի է ասել, որ տարրի քիմիական նշանը ցույց է տալիս նաև նրա հարաբերական ատոմային զանգվածը:

Հարաբերական ատոմային զանգվածը(Ar) տարրի մեկ ատոմի զանգվածի հարաբերությունն է զանգվածի ատոմային միավորին (զ.ա.մ.):

Գործնական քերականություն

Գործնական քերականության հղումը (հոկտեմբերի 3)

Գործնական քերականության հղումը (հոկտեմբերի 10)

Գործնական քերականության հղումը (հոկտեմբերի 17)

Ստեղծագործական-թարգմանչական աշխատանքներ

Ստեղծագործական աշխատանքի հղումը (հոկտեմբերի 3, լրացուցիչ աշխատանք)

«Վերև֊ներքև» վերնագրով ստեղծագործական աշխատանքի հղումը

Թարգմանության հղումը  Թարգմանչության հղումը (հոկտեմբերի 12)

Ընթերցանություն, նախագծեր

«Ես և նա» պատմվածքի «Ես» մասի առաջադրանքների հղումը

«Ես և նա» պատմվածքի «Նա» մասի   առաջադրանքների հղումը

«Գրաբարյան օրեր․ Թարգմանչաց տոն» նախագիծ․ փոխադրության հղումը

«Գրաբարյան օրեր․ Թարգմանչաց տոն» նախագիծ․ ձայնագրության հղումը

Ուսումնական աշուն նախագիծ

«Լռություն պատմվածքի» առաջադրանքների հղումը

Աշնանային հանգստի մասին պատմող նյութի (պատումի, տեսագրության, ձայնագրության) հղումը

Անահատական նախագծի հղումը

Մասնակցություն մայրենիի ֆլեշմոբին (նշի’ր տարբերակը)

• Այո
• Ոչ