Արյան ճնշում: Սրտի յուրաքանչյուր կծկման ժամանակ զարկերակներում բարձրանում է արյան ճնշումը: Արյան ամենամեծ ճնշումը դիտվում է աորտայում, իսկ ամենափոքրը՝ խոշոր երակներում:

Արյան ճնշման մեծությունը կախված է երկու կարևոր գործոններից, որոնցից մեկը սրտի փորոքների կծկման ուժն է, մյուսը` անոթների առաձգականությունը (պատերի ելակետային վիճակին վերադառնալու ունակությունը):

Արյան ամենամեծ ճնշումը դիտվում է փորոքների կծկման ժամանակ, որն անվանում են առավելագույն ճնշում:

Նվազագույն ճնշումը դիտվում է սրտամկանի թուլացման ընթացքում: Արյունատար անոթներով արյան շարժման ժամանակ ճնշումն աստիճանաբար փոքրանում է: Սրտին մոտեցող երակներում այն ավելի է փոքրանում:

Զարկերակներում և երակներում ճնշման տարբերության հետևանքով է, որ արյունն անընդհատ շարժվում է անոթներով: Արյան ճնշման մեծությունը կարևոր ցուցանիշ է մարդու առողջության գնահատման համար: Առողջ մարդու նախաբազկի զարկերակներում արյան ամենամեծ ճնշումը կազմում է 110−120 մմ սնդիկի սյուն: Դա տեղի է ունենում սրտի փորոքների կծկման պահին: Փորոքների թուլացման ժամանակ արյան ճնշման մեծությունն ընկնում է մինչև 70−80 մմ սնդիկի սյուն:

Որոշ գործոններից արյան ճնշումը կարող է բարձրանալ, որը կոչվում է գերճնշում (հիպերտոնիա), իսկ նրա իջեցումը` թերճնշում (հիպոտոնիա): Սովորաբար արյան ճնշումը որոշում են հատուկ սարքի միջոցով, որն անվանում են ճնշաչափ (տոնոմետր):

Արյան վերաբաշխում: Այն օրգանները, որոնք ավելի շատ աշխատանք են կատարում, ստանում են ավելի մեծ քանակի արյուն: Քանի որ տարբեր պայմաններում օրգանների գործունեությունը փոխվում է, ուստի տեղի է ունենում արյան վերաբաշխում: Ընդ որում` աշխատող օրգանն ուժգնորեն մատակարարվում է արյամբ՝ ի հաշիվ մարմնի մյուս մասերում արյան մատակարարման քչացման:

Անոթներն օժտված են նեղանալու և լայնանալու հատկությամբ, որով իրականացվում է արյան վերաբաշխումը: Արյան ընդհանուր կայուն քանակի դեպքում աշխատող օրգանն ավելի լավ է մատակարարվում արյամբ: Այսպես` աշխատող մկանում արյան մատակարարումը 50 անգամ ավելանում է չաշխատող մկանի համեմատությամբ: Անոթների լայնացումը և նեղացումը կատարվում է նրանց պատերի հարթ մկանների միջոցով, որոնք նյարդավորվում են անոթալայնիչ և անոթասեղմիչ նյարդաթելերով:

Անոթազարկ (պուլս): Ձախ փորոքի յուրաքանչյուր կծկման պահին արյունը մեծ ճնշման տակ մղվում է աորտա, որի հետևանքով նրա առաձգական պատերը լայնանում են: Փորոքի թուլացման փուլում աորտայի պատերը վերադառնում են իրենց նախկին վիճակին: Աորտայի պատերի ալիքաձև տատանումները փոխանցվում են զարկերակներին: Անոթների պատերի ռիթմիկ տատանումները կոչվում են անոթազարկ (պուլս):

Յուրաքանչյուր անոթազարկ համապատասխանում է սրտի մեկ կծկման: Դրա միջոցով որոշում են սրտի կծկումների քանակը մեկ րոպեում, սրտի գործունեության ռիթմը, կծկումների միջև ընկած ժամանակահատվածը, ինչպես նաև կծկումների ուժը: Անոթազարկը կարելի է որոշել մարմնի այն տեղամասերում, որտեղ խոշոր զարկերակները մարմնի մակերեսին մոտ են գտնվում, ունեն ոսկրային հենարան և հարմար են շոշափման համար: Այդ առումով հարմար է անոթազարկը որոշել նախաբազկի ճաճանչային զարկերակի վրա:

Ուշադրություն

Հանգիստ պայմաններում չափահաս մարդու անոթազարկի հաճախականությունը մեկ րոպեում հավասար է 60−80 հարվածի:

Եթե սրտամկանը մարզված է և ուժեղ, ապա անոթազարկի հաճախականությունը կարող է ցածր լինել` 50−55 հարված մեկ րոպեում: Դա բացատրվում է նրանով, որ մարզված մարդու սրտամկանը յուրաքանչյուր մեկ կծկման պահին ավելի շատ արյուն է մղում հյուսվածքներ, քան չմարզվածինը: Ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ անոթազարկի հաճախականության չափից ավելի մեծացումը կարող է վկայել հիվանդագին վիճակի մասին:

1. Ինչո՞վ է պայմանավորված անոթներում արյան շարժման արագությունը:
Անոթներում արյան շարժումը պայմանավորված է ճնշման տարբերությամբ , որնել տարբերվում է սրտի ձախ փորոքի կծկման տարածմամբ։

2. Ո՞ր անոթներում է դիտվում արյան հոսքի ﬔծ արագություն:
Այրան հոսքի մեծ արագություն դիտվում է արյան աորտայում ,որովհետև աորտայում սրտի ձախ փորոքի կծքման շնորհիվ գործադրվում է բարձր ճնշում , արյան աորտայի ի շնորհիվ աորտայի մկանների ,երակները նեղանում են իսկ նրանց մեջ բարձր ճնշման շնորհիվ արյունը սկսում է ավելի արագ հոսել։

3. Որո՞նք են արյան հոսքի արագության նվազման պատճառները մազանոթներում:
Արյան հոսքի արագության այդպիսի նվազումը պայմանավորված է նաև նրանով, որ մազանոթների լուսանցքների ընդհանուր մակերեսի գումարը 500−600 անգամ գերազանցում է աորտայի լուսանցքի մակերեսը:
Մազանոթներում արյան դանդաղ հոսքը նպաստում է նրանց պատերից սննդանյութերի և թթվածնի տեղափոխությանը դեպի բջիջներ և հակառակը՝ ածխաթթու գազի ու նյութափոխանակության արգասիքների անցմանը հյուսվածքային հեղուկից մազանոթների մեջ:

4. Ինչո՞ւ են դեպի թոքեր գնացող անոթները կոչվում երակային անոթներ:
Զարկերակներով սովորաբար շարժվում է թթվածնով հարուստ արյուն, բացառությամբ թոքային զարկերակների, որոնցով սրտի աջ փորոքից երակային արյունը շարժվում է դեպի թոքեր:

5. Սրտի ո՞ր բաժնից է սկսվում արյան ﬔծ շրջանառությունը և որտե՞ղ է ավարտվում:
Արյան շրջանառությունը սկսվում է աջ փորոքից՝ թոքային ցողունով և ավարտվում ձախ նախասրտում։

1․ Նախադասության բառերը փոխարինի՛ր հարցում արտահայտող համապատասխան բառերով:

Օրիանկ՝ Արան հոգնած վերադարձավ դաշտից: — Ո՞վ ինչպե՞ս ի՞նչ արեց որտեղի՞ց:

Գնացքն անցավ: Եկեղեցու զանգերը ղողանջում են: Մարդը դաշտում բահով փորում էր: Մարդու ոտքը քարին կպավ: Լուսացավ: Ձին ախոռում անհանգիստ վրնջում էր: Աղջիկները ձորն իջան ջրի: Ինքնաթիռը թռչում էր արծաթե ամպերի վրայով:

Գնացքն անցավ-Ի՞նչը, ի՞նչ արեց։
Եկեղեցու զանգերը ղողանջում են-Ինչի՞, ինչե՞րը, ի՞նչ են անում։
Մարդը դաշտում բահով փորում էր-Ո՞վ, որտե՞ղ, ինչո՞վ, ի՞նչ էր անում։
Մարդու ոտքը քարին կպավ-Ո՞ւմ, ի՞նչը, ինչի՞ն, ի՞նչ եղավ։
Լուսաղաց-Ի՞նչ եղավ։
Ձին ախոռում անհանգիստ վրնջում էր-Ի՞նչը, որտե՞ղ, ինչպե՞ս, ի՞նչ էր անում։
Աղջիկները ձորն իջան ջրի-Ովքե՞ր, որտե՞ղ, ինչի՞
Ինքնաթիռը թռչում էր արծաթե ամպերի վրայով-Ի՞նչը, ի՞նչ էր անում, ինչի՞ վրայով։

2․Նախադասությունից հանի՛ր ընդգծված բառը (ենթական): Ո՞ր բառերն ու բառակապակցությունները նրա հետ դուրս եկան:

Քամու ուժը երբեմն ապշեցնում է: Թունավոր շունչը կործանում է կենդանի ամեն բան: Կատաղի պտուտահողմը ճանապարհին ամեն ինչ կործանում է: Մրրիկի սյունը կարծես երկնային վիշապ լինի: Կործանարար մրրիկը մի անգամ ամբողջովին ավերել էր տունը՝ բացի ապակե սպասքների պահարանից (մի գավաթ անգամ չէր ջարդվել):

Ուժը ապշեցնում է։
Շունչը կործանում է։
Պտուտահողմը կործանում է։
Սյունը երկնային վիշապ է։
Մրրիկը ավերել էր։
Գավաթը ջարդվել էր։

3․ . Նախադասությունն ընդարձակիր՝ ինչպիսի՞ կամ ո՞ր հարցերին պատասխանող բառեր կամ բառակապակցություններ ավելացնելով:

Օրինակ՝ Կինը հարցրեց: — Երիտասարդ կինը հարցրեց: Լայնեզր գլխարկով կինը հարցրեց:

Շունը մտավ: Սիրտը քար է: Հայրն ընկեր է: Երկիրը պտտվում է:
Շունը մտավ-Գազազած շունը մտավ։
Սիրտը քար է-Կնոջ սիրտը քար է։
Հայրն ընկեր է-Հասկացող հայրն ընկեր է։
Երկիրը պտտվում է-Հարուստ երկիրը պտտվում է։

4․ Ինչպիսի՞ նախադասություններ են տրվածները: Դրանք ընդարձակի՛ր, դարձրո՛ւ յոթ-ութ բառանի:

Երկիրը պտտվում է: Հասկանում ենք: Ընկերները հեռանում են: Մոռացել ես: Գտա։
Հարուստ բնությամբ երկիրը պտտվում է։
մենք հասկանում ենք նրանց խնդիրները։
Ընկերները հեռանում են ինձանից, իմ պատճառով։
Մոռացել ես ինձ, քանի-որ հաճախ չենք հանդիպում։
Գտա գանձը կղզիի կենտրունում։

Շնչառության նշանակությունը: Շնչառական օրգանների կառուցվածքը և գործառույթները

Շնչառության նշանակությունը:Բոլոր կենդանի օրգանիզմները, նաև մարդը, նյութափոխանակության իրականացման համար մշտապես թթվածնի կարիք են զգում: Թթվածինը օրգանիզմ է մտնում շնչառության միջոցով:

Շնչառությունը գործընթացների համալիր է, որն ապահովում է օրգանիզմի կողմից թթվածնի յուրացումը, նրա օգտագործումը օրգանական նյութերի օքսիդացման համար և նյութափոխանակության արգասիք ածխաթթու գազի հեռացումը:

Արդեն գիտեք, որ բջիջներին թթվածնի մատակարարումը և նրանցից ածխաթթու գազի հեռացումն իրականացնում է արյունը: Գազափոխանակությունն արյան և մթնոլորտային օդի միջև իրականացնում են շնչառության օրգանները: Շնչառությունը կարևորագույն կենսական գործընթաց է, որի դադարը կործանարար է օրգանիզմի համար:

Շնչառական օրգանների կառուցվածքը և գործառույթները:

Շնչառական համակարգը կազմված է օդատար ուղիներից (քթի խոռոչ, քթըմպան, կոկորդ, շնչափող և բրոնխներ) և գազափոխանակության օրգաններից` թոքերից:

Օդատար ուղիներից առաջինը, որը շփվում է մթնոլորտային օդի հետ, քթի խոռոչն է:

Քթի խոռոչը ոսկրաաճառային միջնորմով բաժանվում է երկու խոռոչների: Յուրաքանչյուր խոռոչ ունի ոլորապտույտ անցուղիներ, որոնք մեծացնում են նրա ներքին մակերեսը: Այդ ամբողջ մակերեսը պատված է լորձաթաղանթով, որը կազմված է թարթիչավոր էպիթելային հյուսվածքից: Թարթիչների թարթման, շարժման օգնությամբ քթի խոռոչից հեռացվում է լորձը՝ նրան կպած մանրէների և փոշու հետ միասին: Քթի խոռոչում ներշնչված օդը, շփվելով լորձաթաղանթի արյունատար անոթների հետ, տաքանում է՝ հասնելով մարմնի ջերմաստիճանին, իսկ լորձի միջոցով խոնավանում է (մինչև 95% խոնավություն):

Քթի խոռոչը և քթըմպանը

Այսպիսով` քթի խոռոչով անցնելիս օդը փոշեզերծվում, մանրէազերծվում, տաքանում և խոնավանում է:

Բերանի խոռոչի մակերեսը անհամեմատ փոքր է: Այդ պատճառով բերանով շնչելիս օդը չի ենթարկվում վերոհիշյալ փոփոխություններին, որի հետևանքով հաճախ առաջանում են օդատար ուղիների բորբոքումներ:

Քթի խոռոչի վերին մասում գտնվում են հոտառական ընկալիչներ, որի շնորհիվ քիթը համարվում է նաև հոտառական օրգան: Քթի խոռոչից օդը անցնում է քթըմպան, որն ըմպանի վերին մասն է, ապա մտնում է կոկորդ: 

Կոկորդ

Կոկորդը գտնվում է պարանոցի վերին մասում: Այն մի քանի աճառներով, կապաններով, ջլերով և մկաններով միմյանց միացած խոռոչ է: Աճառներից ամենամեծը՝ վահանաճառը, շոշափվում է պարանոցի վրա առջևից: Այն արտաքինից պաշտպանում է կոկորդը: Կոկորդի մուտքը վերևից փակվում է մակկոկորդի աճառով, որը կլլման պահին խոչընդոտում է սննդագնդիկի թափանցումը շնչափող: Հակառակ դեպքում սննդանյութի անցումը շնչափող շնչահեղձության և մահվան պատճառ կարող է դառնալ:

Կոկորդի խոռոչը պատված է լորձաթաղանթով, որը վնասազերծում է օդի հետ այստեղ հասած մանրէները, փոշին և շարունակում է տաքացնել ու խոնավացնել օդը:

Կոկորդը նաև ձայնային օրգան է: Այդ խոռոչի ամենանեղ տեղում ձգվում են ձայնալարերը, որոնց միջև գտնվում է ձայնախորշը: Ձայնախորշը եռանկյունաձև է: Այն խոսելու պահին նեղանում է, և ձայնալարերը միմյանց են մոտենում: Ձայնը ձևավորվում է արտաշնչվող օդի միջոցով ձայնալարերի տատանման արդյունքում: Որքան մեծ է ձայնալարերի տատանման հաճախականությունը, այնքան բարձր է ձայնը:

Ձայնի և հոդաբաշխ խոսքի ձևավորման վրա ազդում է նաև լեզվի, շրթունքների, ստորին ծնոտի դիրքը, քթի և բերանի խոռոչների ձևը և այլն: Այդ է պատճառը, որ շնչառական ուղիների հիվանդությունների ժամանակ (անգինա և այլն) փոխվում է ձայնի որակը:

Ձայնախորշ

Շնչափողը անմիջապես կոկորդի շարունակությունն է: Այն 10−15սմ երկարությամբ խողովակավոր օրգան է: Կազմված է 16−20 աճառային կիսաօղակներից, որոնց շնորհիվ պարանոցի շարժումների դեպքում շնչափողի լուսածերպը մնում է բաց վիճակում, և օդն անարգել անցնում է շնչառական ուղիներ: Շնչափողի հետին պատը հպվում է կերակրափողին, և աճառի բացակայության շնորհիվ չի խանգարվում սննդագնդիկի տեղաշարժը: Շնչափողը ստորին մասում վեր է ածվում երկու գլխավոր՝ աջ և ձախ բրոնխների:

Բրոնխները կառուցվածքով նման են շնչափողին: Նրանք երկու խոշոր խողովակներ են, որոնք մտնում են թոքեր և այնտեղ ճյուղավորվելով առաջացնում են բրոնխածառ: Խոշոր բրոնխները վեր են ածվում մանր բրոնխների, սրանք էլ` մանրագույն բրոնխների, որոնք ավարտվում են օդով լցված թոքաբշտերով: Թոքաբշտերի պատերը կազմված են միաշերտ հարթ էպիթելից, բարակ առաձգական թելերից և պատված են արյան մազանոթների խիտ ցանցով:

Յուրաքանչյուր թոքում հաշվվում է մինչև 400 մլն թոքաբուշտ, որոնց ընդհանուր մակերեսը 100−150 մ² է:

Փաստորեն, թոքերի շնչառական մակերեսը 70−100 անգամ մեծ է մարդու մաշկի մակերեսից: Թոքերի այդ հսկայական մակերևույթն ապահովում է գազափոխանակության մեծ արագությունը:

Թոքերը երկուսն են, տեղավորված են կրծքավանդակում, գրավում են համարյա նրա ամբողջ խոռոչը: Թոքերը նման են հատած կոնի, գագաթով ուղղված են վեր, հիմքով՝ ցած և հենվում են ստոծանուն: Թոքերը խոր ակոսներով բաժանվում են բլթերի: Յուրաքանչյուր թոքի մեջ մտնում է մեկ բրոնխ, բազմակի ճյուղավորվելով վերածվում մանրագույն բրոնխների, որոնք ավարտվում են մանրադիտակային մեծություն և կառուցվածք ունեցող թոքաբշտիկներով և նմանվում խաղողի ողկույզի:

Թոքաբշտիկների պատը կազմված է միաշերտ բջիջներից, որոնք արտաքուստ ծածկված են արյունատար մազանոթների խիտ ցանցով: Թոքաբշտերի և մազանոթների պատերի միջև կատարվում է գազափոխանակություն:

Արտաքինից թոքը պատված է շարակցահյուսվածքային թաղանթով՝ թոքամզով (թոքային պլևրայով): Այն կազմված է երկու թաղանթներից, որոնցից մեկը պատում է թոքերի մակերեսը (թոքամզային թաղանթ), մյուսը՝ կրծքավանդակի պատը ներսից (մերձպատային թոքամզային թաղանթ):

Թոքային և մերձպատային թոքամզային թաղանթների միջև առաջանում է ճեղքանման ազատ տարածություն, որը կոչվում է թոքամզային խոռոչ:

Թոքամզային թաղանթներից այդ խոռոչ է արտադրվում քիչ քանակությամբ հեղուկ, որը թուլացնում է շնչառության ժամանակ թոքերի և կրծքավանդակի պատերի միջև առաջացող շփման ուժը:

Изменение личных местоимений по падежам.

1.  

• Местоимения ОН, ОНА, ОНО употребляются с н после предлогов, например:
  горжусь им, ей, НО вместе с ним, с ней.
• В словах ЕГО/НЕГО пишется «г», а произносится «в».
• идти к (ты) нему
  приглашать (вы) вас
  говорить обо (я) мне
  слушать (она) её
  управлять (вы) вами
  любить (она) её
  думает о (мы) нас
  пойти к (они) ним
  ругать (они) их
  помочь (мы) им
  учить (мы) нас
  
• Поставить местоимения в нужном падеже. Горжусь ( она) ………., посмотрел на ( они)………, подошёл к ( он ) ………, позвонил ( она ) ………., помогал ( они) ………., спросил про ( он )……….., люблю ( он )…………, поздоровался с ( он ) …………….. хвалил ( она )……! второе задание. Ответить на вопросы местоимениями. Перенесли к кому? ……….., Беспокоились о ком?……….Вставьте нужные формы местоимений в эти предложения:
  1. Что ты знаешь о (он)?
  2. Зачем ты едешь к (она)?
  3. Он не любит (я).
  4. Кто это с (вы)?
  5. Какие отношения между (ты) и (она)?
  6. Я не хочу с (они) говорить.
  7. Она постоянно думает о (он).
  8. Кто пойдёт в кино с (мы)?
  9. Давайте позвоним (она).
  10. Она уже забыла обо (я).Дополнительное задание.Прочитайте ТекстС новыми словами из словаря составьте предложения.  Выполните задания к тексту.

Работа с текстом. 

Задания к тексту:

1. Почему в ответе артистки” Я хотела танцевать”особо выделено слово “хотела”?
   Потому что главное-желание.
   
2. О чем она вспоминала?
   Он вспоминает, что, когда он был маленьким, ему называли Зойку, и он очень хотел танцевать, но его никуда не прерывали. Он шел куда-то танцевать и хорошо танцевал, но потом они проверили его ноги, он начал плакать от боли. Ее не приняли в балет, потому что для этого нужны были крепкие ноги, а девушка плакала. Но так она становится танцовщицей, она добивается своей цели.
   
3. Почему артистку, когда она была еще девочкой, не приняли в хореографический кружок?
   Ее не встретили хореограф-кружок, потому что ее ноги были крепкими, и оно плакал от боли.
   
4. Как она смогла преодолеть эту жизненную трудность?

3.Как вы понимаете смысл финала текста : “ Это было невозможное счастье”?

Грамматические задания:

Упражнение 1.

1. Он сидел за столом и . . . . (дремал — задремал)
2. Она разговаривала со мной и . . .на компьютере. (печатала — напечатала)
3 . Она разговаривала со мной и . . . на компьютере текст. (печатала — напечатала)
4. Пока она разговаривала со мной, она . . . на компьютере какой-то текст. (печатала — напечатала) 5. Извини, я вчера . . . и . . . тебя! (горячился- погорячился) (обижал — обидел)
6. Ты не знаешь, где моя тетрадь? Я её . . . сюда.(клал — положил)
7. Спасибо, что ты меня . . . , уже давно пора вставать! (будил — разбудил)
8. Он вчера нас здорово . . . ! (веселил — развеселил)
9. Вчера ты очень . . . на меня? ( сердилась — рассердилась)
10. Ты со мной . . . ? (здоровался — поздоровался)
1 1. Он . . . в снег и лежит. (падал — упал)
12. Он . . . ручку на пол и не заметил. (ронял — уронил)
13. Вечером он . . . деньги. (считал — сосчитал)
14. Свеча . . . на столе. (горела — сгорела)
Упражнение 2.  Выберите правильный вариант.

1. Вчера вечером он . . . падежи. (повторял — повторил)
2. Он не . . . от темы выступления. (отклонялся — отклонился)
3. Она . . . меня в аэропорту. (встречала — встретила)
4. Её слова меня просто . . . . (изумляли — изумили)
5. Он . . . к новому сотруднику. (присматривался— присмотрелся)
6. Он легко . . . к новым условиям. (приспосабливался приспособился)
7. Зачем он . . . перед ней? (унижался — унизился)
8. Вы . . . участие в конференции? (подтверждали — подтвердили)
9. Этого я тебе не . . . . (разрешал — разрешил)
10. Отец . . . сына к порядку. (приучал — приучил)
1 1 . Он . . . план действий. (обдумывал— обдумал)
12. Он . . . ей в любви. (признавался — признался)
13. Вчера мы . . . об этом.(договаривались — договорились)

297.
ա) 0,345
բ) 0,765
գ) 0,023
դ) -0,343

298.
ա) 1,24
բ) 3,57
գ) 2,58
դ) 2,56

299.
ա) 1,25
բ) 1,24
գ) -7,02
դ) 0,13

308.
ա) a+b=3,4 a-b=3,2
բ) a+b=1,3 a-b=-3,9
գ) a+b=0,2 a-b=-0,8

310.
ա) ab=-4,68 a:b = 1,27
բ) ab = 1,69 a:b = 2,73
գ) ab=0,0198 a:b=229

329.
ա) 2,35
բ) 3,21
գ) -3,149
դ) -5,22

330. Այո

334.
ա) 3,(27)
բ) 52,(12)
գ) 0

336.
ա) 0,222
բ) 1,23
գ) 12,0

337.
ա) -0,333
բ) -1,27
գ) -12,0

338.
ա) 127,02
բ) 0,13
գ) -1,35

339.
ա) 3,4
բ) 1,4

342.
ա) 7,9
բ) -11

345.
ա) 7,2 < a+b < 7,4
բ) 7,23 < a+b < 7,25

էջ 117

ՓԱՐՎԱՆԱ I Բարձրագահ Աբուլն ու Մըթին սարեր Մեջք մեջքի տըված կանգնել վեհափառ, Իրենց ուսերին, Ջավախքից էլ վեր՝ Բռնած պահում են մի ուրիշ աշխարհ: Ասում են՝ էնտեղ արծըվի նըման, Ծիծղուն, կապուտակ երկընքի ծոցում, Նըստում էր էն սեգ սարերի արքան Իրեն Փարվանա ճերմակ ամրոցում: Փարվանա արքան մի աղջիկ ուներ. Ու ոչ մի որսկան դեռ իրեն օրում Էնքան գեղեցիկ եղնիկ չէր տեսել` Իր որսն անելիս Մըթին սարերում: Աշխույժ մանկությամբ զարդարում էր նա Ծերության օրերն ու սարերն իր հոր, Ու ապրում էր ծեր արքան Փարվանա Իրեն էն քընքուշ ծաղկով բախտավոր: Մեծ բախտը սակայն առաջևն էր դեռ. Եկավ էն օրն էլ հասավ երջանիկ, Ու ղըրկեց արքան ուրախ դեսպաններ Ամեն մի ամրոց, ամեն արքունիք: — Ո՜րտեղ է, ասավ, էն քաջը, թե կա, Իմ չընաշխարհիկ դստերն արժանի, Թող առնի իր ձին, իր զենքն ու զըրահը, Գա՜, ցույց տա իրեն, իր բախտը տանի… II Հագած, կապած զենք ու զըրահ, Ձիանք հեծած ամեհի, Ահա եկել հավաքվել են Կըտրիճները Կովկասի, Ծեր Փարվանա թագավորի Ապարանքի հանդիման Կազմ ու պատրաստ սպասում են Մոտիկ ժամին մըրցության: Ըսպասում է ողջ աշխարհքը՝ Եկած, կիտված Փարվանա, Թե ո՞ր կըտրիճն արդյոք պիտի Էն սիրունին տիրանա: Հընչեց փողը: Ահա փունջ-փունջ Դըրանիկներ, նաժիշտներ, Ահա աղջիկն իր նազելի Ու թագավորն ալեհեր: Հայրը ինչպես մըռայլ մի ամպ, Աղջիկն անուշ մի լուսին, Ամպ ու լուսին իրար փարված՝ Դուրս են գալի միասին: Հառաչում է ողջ աշխարհքը. Կըտրիճները, քարացած, Երազների մեջ են ընկնում՝ Էս աշխարհքից վերացած: — Նայի՛ր, դստրի՛կ, իշխանազուն Էս քաջերին լայնալանջ, Այժմ պիտի հանդես դուրս գան, Պայքար մըտնեն քո առաջ. Մեկը իրեն ուժը ցույց տա, Մյուսը՝ շընորհքն իր բազկի, Ո՛րը՝ ճարպիկ ձիարշավը, Ո՛րն էլ՝ թափը իր վազքի: Իսկ երբ կըռիվն առնի դադար, Հայտնի լինին քաջն ու վատ, Ու երբ անցնեն մեր առջևից Կըտրիճները պայազատ, Ընտրի՛ր, զարկի՛ր ձեռքիդ խնձորն Անհաղթներից անհաղթին, Որ ողջ աշխարհ մայիլ մընա Անզուգական քո բախտին: Ասավ արքան, ձեռքը ձըգեց, Նըշան տըվավ պայքարին, Այնինչ՝ աղջիկն առաջ եկավ՝ Կարմիր խնձորն իր ձեռին: — Գուցե, հայրի՛կ, տըկար լավին Հաղթի մի վես տըմարդի, Բայց չի կարող լինել երբեք Նա սիրելին իմ սըրտի… — Է՜յ, Փարվանա չըքնաղ փերի, Ի՞նչն է հավան քո սըրտին,— Խըռնըվում են կըտրիճները, Խընդրում կըրկին ու կըրկին: — Գա՞նձ ես ուզում, ոսկի՞, արծա՞թ, Անգին քարեր ու գոհա՞ր, Ա՞ստղ ես ուզում, մենք երկընքից Վար կըբերենք քեզ համար: — Ինչի՞ս են պետք ոսկին, արծաթ Եվ կամ աստղը երկընքի, Ոչ էլ գոհար եմ պահանջում Սեր-ընկերից իմ կյանքի: Ես նըրանից հուր եմ ուզում, Անշեջ հուրը սըրբազան, Ով կըբերի անշեջ հուրը, Նա է ընտրած իմ փեսան… Ասավ աղջիկն, իրար անցան Կըտրիճները քաջարի, Ձիանք հեծած թըռան հապճեպ Դեպի չորս կողմն աշխարհի: Թըռա՜ն, շուտով գըտնեն, բերեն Անշեջ հուրը աղջըկան. Բայց… տարիք են գալի՜ս, գընո՜ւմ, Նըրանք չըկան ու չըկան… III — Հայրի՛կ, ինչո՞ւ ետ չըդարձան Էն քաջերը սիրատենչ. Մի՞թե, հայրի՛կ, ինձ մոռացան, Էլ չեն բերիլ հուրն անշեջ: — Ո՜չ, իմ դըստրիկ, կըգան անշուշտ Ու կըբերեն էս տարի. Կըռիվներով արյունըռուշտ Լիքն է ճամփեն քաջերի: Ո՜վ իմանա, պետք է անցնեն Մութ աշխարհքից, սև ջըրից. Ո՜վ իմանա, պետք է փախցնեն Յոթգըլխանի դևերից: Անց է կենում դարձյալ տարին: Նայում է կույսն ամեն օր. — Ո՜ւր է, հայրի՛կ, ե՞րբ կըգա նա՝ Սարից թըռած ձիավոր: Միշտ երազում ես տեսնում եմ Էն հերոսին ապագա. Հուր կարոտով թըռած իմ դեմ, Լուսանում է… ու չըկա: — Կըգա, դըստրի՛կ, իմ թանկագին, Հեշտ չի բերվում հուրն անշեջ. Շատ-շատ անգամ բերող հոգին Ինքն է այրվում նըրա մեջ… Անց է կենում դարձյալ տարին: Նայում է կույսն ամեն օր. Ոչ մի սարից, ոչ մի ճամփում Չի երևում ձիավոր: — Հայրի՛կ, հայրի՛կ, մի՞թե չըկա Էս աշխարհքում անշեջ հուր. Թառամում է սիրտըս ահա, Պաղ է էս կյանքն ու տըխուր… Էլ չի խոսում. մռայլ, տըրտում, Լուռ է արքան ալևոր, Սև-սև ցավերն իրեն սըրտում՝ Միտք է անում գըլխակոր: IVԷսպես անցան շատ տարիներ. Տըխուր աղջիկն արքայի Նայե՜ց, նայե՜ց սարերն ի վեր Ճամփաներին ամայի, Հույսը հատավ… ու լաց եղավ. Էնքա՜ն արավ լաց ու կոծ, Որ լիճ կըտրեց արտասուքը, Ծածկեց քաղաքն ու ամրոց. Ծածկե՜ց, կորա՜ն, ինքն էլ հետը… Այժըմ էնտեղ տըրտմաշուք Խոր Փարվանա լիճն է ծըփում, Հըստա՜կ, ինչպես արտասուք: Ու էն վըճիտ ջըրերի տակ Ցույց են տալի մինչ էսօր Ծեր արքայի ճերմակ ամրոցն Ու շենքերը փառավոր: * * *Ասում են, էն թիթեռները, Որ գիշերվա խավարում, Որտեղ ճըրագ, որտեղ կըրակ, Որտեղ լույս է հենց վառվում, Հավաքվում են, շուրջը պատում, Մեջն են ընկնում խելագար, Ասում են, թե էն Փարվանա Ջահիլներն են սիրավառ: Ըշտապելուց թև են առել, Դարձել թեթև թիթեռներ, Ու տակավին հուր տեսնելիս՝ Մեջն են ընկնում անհամբեր. Ջանք է անում ամեն մինը, Շուտով տանի, տիրանա… Ու այրվում են, այրվո՜ւմ անվերջ Կըտրիճները Փարվանա: 1902

Թմկաբերդի առումը

(նախերգանք)

Հե՜յ, պարոննե՜ր, ականջ արեք
Թափառական աշուղին,
Սիրո՜ւն տիկնայք, ջահե՜լ տըղերք,
Լա՜վ ուշ դըրեք իմ խաղին:

Մենք ամենքըս հյուր ենք կյանքում
Մեր ծնընդյան փուչ օրից,
Հերթով գալիս, անց ենք կենամ
Էս անցավոր աշխարհից:

Անց են կենում սեր ու խընդում,
Գեղեցկություն, գանձ ու գահ,
Մահը մերն է, մենք մահինը,
Մարդու գործն է միշտ անմահ:

Գործն է անմահ, լա՜վ իմացեք,
Որ խոսվում է դարեդար,
Երնե՛կ նըրան, որ իր գործով
Կապրի անվերջ, անդադար:

Չարն էլ է միշտ ապրում անմ՜եռ,
Անե՛ծք նըրա չար գործքին,
Որդիդ լինի, թե հերն ու մեր,
Թե մուրազով սիրած կին:

ԵՍ լավության խոսքն եմ ասում,
Որ ժըպտում է մեր սըրտին.
Ո՞վ չի սիրում, թեկուզ դուշման.
Լավ արարքը, լավ մարդին:

Է՛յ, լա՜վ կենաք, ակա՜նջ արեք,
Մի բան պատմեմ հիմի ձեզ,
Խոսքըս, տեսեք, ո՞ւր է գընում,
Քաջ որսկանի գյուլլի պես:

Հովհաննես Թումանյան

Բանաստեղծ, արձակագիր, գրական, ազգային և հասարակական գործիչ Հովհաննես Թումանյանը ծնվել է 1869թ. փետրվարի 19-ին: Թումանյանի ստեղծագործություններում մարմնավորված են հայ ժողովրդի հավաքական իմաստնությունն ու հանճարը, նրա տենչերն ու երազանքները:

Հովհաննես Թումանյանն սկզբնական կրթությունն ստացել է հայրենի գյուղում, ապա Ջալալօղլիում (այժմ՝ Ստեփանավան): 1883թ.-ից բնակվել է Թիֆլիսում: 1883-1887թթ. սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում: 1893թ.-ից աշխատակցել է «Աղբյուր», «Մուրճ», «Հասկեր», «Հորիզոն» պարբերականներին, զբաղվել գրական և հասարակական գործունեությամբ:

Նա գրել է բանաստեղծություններ, պոեմներ, քառյակներ, բալլադներ, պատմվածքներ ու հեքիաթներ, ակնարկներ, քննադատական ու հրապարակախոսական հոդվածներ: Գրողի լեզուն և մտածողությունը պարզ են, ժողովրդական: Նա խորությամբ է արտացոլել հայ ժողովրդի հոգեբանությունը, մտքերն ու ձգտումները: Թումանյանն իր քնարերգության մեջ արծարծել է հայրենասիրական, սոցիալական, քաղաքական, փիլիսոփայական, սիրային թեմաներ: 

Թումանյանը գրականության զարգացման հիմնական աղբյուր է համարել բանահյուսությունը: Այս սկզբունքով են ստեղծված «Սասունցի Դավիթ» (անավարտ), «Թմկաբերդի առումը» պոեմները, «Ախթամար», «Փարվանա» բալլադները: «Հառաչանք» (անավարտ), «Լոռեցի Սաքոն», «Մարոն» և «Անուշ» պոեմներում պատկերել է հայ նահապետական գյուղը՝ իր բարքերով, սովորույթներով, սոցիալ-կենցաղային հակասություններով:

«Անուշ» պոեմում հավերժական ու անմահ սիրո հուզիչ պատմություն է: Հերոսուհին՝ Անուշը, կորցնելով իր սերը, կորցնում է նաև հոգեկան հավասարակշռությունը, չի կարողանում ապրել «պաղ ու տխուր» աշխարհում և իրեն նետում է գետը՝ վիշտը խառնելով Դեբեդի ալիքներին: Պոեմում Թումանյանը քննադատել է գյուղի հնացած, քարացած սովորույթները և նեղմիտ պատվախնդրությունը: 

Թումանյանը ծավալել է նաև հասարակական և գրական լայն գործունեություն: 1905-1906թթ. հաշտարար դեր է կատարել ցարական կառավարության հրահրած հայ-թաթարական կռիվների ժամանակ, որի պատճառով 2 անգամ ձերբակալվել է: 1918թ. հայ-վրացական պատերազմի ժամանակ խստագույնս քննադատել է 2 հավատակից ժողովուրդների թշնամությունը հրահրողներին:

1899թ. նրա նախաձեռնությամբ Թիֆլիսում ստեղծվել է «Վերնատուն» գրական խմբակը, որի անդամներն էին Ավետիք Իսահակյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Լևոն Շանթը, Ղազարոս Աղայանը, Պերճ Պռոշյանը, Նիկոլ Աղբալյանը և ուրիշներ: Թումանյանի բազմաթիվ երկեր թարգմանվել են ռուսերեն, վրացերեն, տաջիկերեն, ուզբեկերեն, լիտվերեն, անգլերեն, պարսկերեն, իտալերեն, իսպաներեն, արաբերեն, ճապոներեն, շվեդերեն, չինարեն և այլ լեզուներով:

Երևանում գործում է Թումանյանի թանգարանը, Դսեղում՝ տուն-թանգարանը: Նրա անունով են կոչվել Վանաձորի պետական մանկավարժական ինստիտուտը, հրապարակ Մոսկվայում, Երևանի տիկնիկային թատրոնը, փողոցներ, դպրոցներ, գրադարաններ Երևանում և Այսրկովկասի տարբեր վայրերում:

1980թ. սահմանվել է Հայաստանի գրողների միության՝  Թումանյանի անվան ամենամյա մրցանակը: 1957թ. օպերայի և բալետի թատրոնի շենքի առջև կանգնեցվել է նրա հուշարձանը: ՀՀ թղթադրամներից մեկի վրա պատկերված է Թումանյանի դիմանկարը: Մահացել է 1923թ.-ի մարտի 23-ին:

Թումանյանի 10 իրերը՝
1. Օլգայի երգարանը

Ժամանակի բոլոր աղջիկների նման երգարան էր պահում նաեւ Օլգան՝ Հովհաննես Թումանյանի կինը: Երգարանում մի բանաստեղծություն կա, որը երկու տարբեր ձեռագրերով է գրված: Օլգան իր հուշերում պատմում է, որ երբ իրենք դեռ նշանված էին, Թումանյանը մի երեկո գալիս է իրենց տուն եւ տեսնում երգարանը: Երբ Թումանյանը ներս է մտնում, այդ պահին Օլգան գրի էր առնում Ռաֆայել Պատկանյանի «Անվերջ գանգատներ» բանաստեղծությունը: Թումանյանն Օլգայից վերցնում է գրիչն ու բանաստեղծության մի քանի տունը ինքն է գրում, այնուհետեւ ստորագրում է: Օլգա Թումանյանի երգարանում երիտասարդ Հովհաննեսի ամենավաղ ստորագրություններից մեկն է:

2. Ամերիկյան արտադրության կոշիկները

Թումանյանի՝ ամերիկյան արտադրության տնային կոշիկները հաճախ էին հայտնվում Թիֆլիսի հայկական թատրոնի դերասանների ոտքերին: Իսկ կոշիկները հայ դերասանները Թումանյանից փոխարինաբար վերցնում էին Համլետի դերը խաղալու համար: Ներկայացման ժամանակ այս կոշիկներն էր կրում նաեւ բանաստեղծի մտերիմ ընկեր եւ Պոլսից Թիֆլիս տեղափոխված երիտասարդ դերասան Կարապետ Գալֆայանը, ով Շեքսպիրի Համլետի դերը փայլուն էր կատարում:

Реклама

3. Ճապոնական ջեռակները

Ցուրտ եղանակին գրողին միշտ ձեռքերը գրպանում էին տեսնում: Հովհաննես Թումանյանը շատ «մրսկան» էր, բայց միայն հագուստի կտորը չէր, որ ծածկում էր նրա ձեռքերն ու տաք պահում դրանք: Գրպանի ջեռակները, կարծես, հենց իր համար արտադրված լինեին: Ճապոնական արտադրության ջեռակները գործում էին ներսում այրվող ածուխի մեխանիզմով: Դրանք միշտ Թումանյանի վերարկուի գրպանում էին՝ բանաստեղծի ձեռքերը տաք պահելու համար:

4. Հայուհու գլուխը

Վրացի նկարիչ Լադո Գուդիաշվիլին Հովհաննես Թումանյանի հետ ծանոթացավ 1917 թվականին՝ իր եւ Սաշա Բաժբեուկ-Մելիքյանի նկարների ցուցահանդեսի առաջին օրը: Շիրվանզադեի մուտքն արդեն նկատել էին, բայց նրանց հատկապես գրավեց բանաստեղծի քայլքը, որն ուղղվում էր դեպի սրահ: Երբ Թումանյանը փնտրում էր նկարների հեղինակներին, Լադոն եւ Սաշան, առանց երկար ձգելու, մոտենում են նրան: Լադո Գուդիաշվիլին իր հուշերում պատմում է, որ այդ օրը ցուցահանդեսի ամենասպասված հյուրը գնեց Բաժբեուկ-Մելիքյանի «Հայուհու գլուխը» կտավը: Այդ հանդիպման եւ ծանոթության վկան էլ մինչ օրս փակցված է Թումանյանի երեւանյան թանգարանի պատին:

5. «Իլյա Մուրոմեց» պահարանը

Մի անգամ դստեր՝ Աշխենի հետ փողոցով անցնելիս, Թումանյանը նկատում է վաճառքի հանված պահարան, որը շատ է հավանում: 80 ռուբլի. ահա, թե որքան էր պահանջվում միանգամից բանաստեղծի «սիրտը գրաված» պահարանը ձեռք բերելու համար: Թումանյանը պահանջված 80 ռուբլին չուներ: Վերադառնում է տուն ու շատ արագ թարգմանում Իլյա Մուրոմեցի մասին ռուսական բիլինան: Հոնորարով էլ գնում է պահարանը, որը տանն հենց այդպես էլ անվանում էին՝ «Իլյա Մուրոմեց»:

6. Քառյակների տուփն ու թախտը

Ընդամենը մի քանի տողում կյանքի ողջ փիլիսոփայությունն արտահայտած գրողն իր քառյակները ստեղծում էր թախտին պառկած: Թումանյանի «հոգու կենսագրությունները» ծնվեցին բանաստեղծի կյանքի վերջին տարիներին: Հիվանդ էր, թույլ էր զգում իրեն, ինչի համար էլ գրում էր պառկած: Կողքին միշտ թուղթ ու մատիտ կար, որպեսզի մուսան «կողքով չանցներ»: Ողջ գիշերը գրում էր, իսկ պատին հատուկ քառյակների համար տուփն էր փակցված, ուր հայտնվում էին «նորածինները»:

7. Արծաթյա նոթատետրը

Թումանյանի 50-ամյակը տանն առանձնապես չնշեցին: Հենց սկզբից էր հրաժարվել: Ուրախությունների տրամադրություն չուներ՝ ընտանեկան կորուստների պատճառով: Թումանյանի տանը չնշվեց հոբելյանը, սակայն ժողովուրդը չէր մոռացել ամենայն հայոց բանաստեղծի ծննդյան օրը. տոնական միջոցառումներ եղան տարբեր վայրերում: Այդ օրերին Թումանյանին իրենց մոտ են հրավիրում նաեւ Լոռեցիների հայրենակցական միության անդամները: «Գնում եմ լոռեցիների քեֆին, շաշերը հավաքվել են»,- ասում է Թումանյանը: Բանաստեղծի կրտսեր դուստրը՝ Թամարը, արձագանքում է. «Ամենամեծ լոռեցին ես, ուրեմն ամենամեծ շաշն ես»: Այդ օրվանից, բացի դստեր հուշերից, կա եւս մեկ վկա: Միության անդամները Թումանյանին էին նվիրել արծաթյա նոթատետր՝ վրան փորագրված «Հայրենի Լոռու անզուգական երգիչ, սիրելի Հովհաննես Թումանյանին»:

8. Ցուլի արձանը

Թումանյանը այնքան չէր սիրում իր ծննդյան տոնը, որքան անվանակոչությանը: 1917 թվականի հունվարի 14-ը ձյունառատ օր էր: Երկու տասնյակից ավելի երիտասարդ գրողներ հավաքվել էին իրենց ընկերոջ տանն ու որոշել նվեր մատուցել մեծն բանաստեղծին: Գնել էին ցուլի սեւ արձան՝ վրան բրոնզե աղջիկ: Որոշում են նվերը փոխանցել երեք կին գրողի միջոցով: Թումանյանի մոտ նրանց գնալուց շատ չանցած ներս է մտնում բանաստեղծի պատվիրակն ու փոխանցում նրա գրությունը. «Եթե բոլորդ չգաք՝ նվերը ետ կուղարկեմ»: Երիտասարդ գրողներն ամաչելով բարձրանում են Թումանյանի տան մարմարե աստիճանները, որտեղ մեծ դահլիճում նրանց ընդառաջ է գալիս նա: Քիչ անց արդեն պարում էին՝ թեւ-թեւի տված Զորավար Անդրանիկը, Շիրվանզադեն, ինչպես նաեւ նրանց միացած երիտասարդները:

9. 13 պահարաններում պահվող գրքերը

«Խնդրում եմ չծխել եւ գիրք չխնդրել»: Թումանյանն այս գրությունը փակցրել էր իր գրադարանի պատին: Բանաստեղծը կանոնավոր կրթություն չէր ստացել, բայց ամենախորը գիտելիքներ ունեցող գրողներից մեկն էր: Այդ գիտելիքները նա ստացել էր ինքնակրթությամբ: Իր կարճատեւ ու դժվար կյանքի ընթացքում նա 10 հազար գիրք էր հավաքել: Թումանյանի 10 հազար գրքից 8150-ն է պահպանվել: 2000 գիրք վերցրել ու չէին վերադարձրել: Որպեսզի այլեւս չտեսնեն ու գիրք չխնդրեն, նա 13 պահարանների ապակիները ծածկել էր նկարներով: Իսկ գրքերը չէր սիրում տալ միայն դառը փորձի պատճառով:

10. Պատի դեղատուփն ու Թումանյանի սիրտը

Թումանյանի թիֆլիսյան տան պատին դեղերի փոքրիկ պահարան կար: Գրողի մահից հետո, սակայն, դեղատուփում դեղեր չէին պահվում: Դրանում մինչեւ անցյալ դարի 40-ականները պահվում էր բանաստեղծի սիրտը: Թումանյանը մահացավ Մոսկվայում՝ հիվանդանոցում: Նրա հետ էին 10 երեխաներից երեքը: Թումանյանի մահից հետո նրա որդին դիահերձարանից վերցնում է հոր սիրտը: Արեգը եղբորը նամակ է գրում. «Ես չուզեցի՝ հայրիկի բարի սիրտը թափեն: Թաքուն վերցրեցի»: Թիֆլիսում գրողին հուղարկավորում են, իսկ սիրտը՝ ավելի քան 20 տարի պահում տանը:

Այն սենյակում, որտեղ դեղատուփն էր, Թումանյանի մահից հետո մի գիշեր է անցկացնում գրող Ավետիք Իսահակյանը: Թումանյանն ու Իսահակյանն այդ տանը չէին հանդիպել: Թիֆլիս այցելած Իսահակյանը գալիս է Թումանյանի ընտանիքին հյուր, զրույցի են բռնվում, եւ ուշ ժամի պատճառով նա որոշում է մնալ: Պառկում է թախտին ու ամբողջ գիշեր չի կարողանում քնել: Առավոտյան վեր է կենում հոգնած, Թումանյանի տղան ներս է մտնում եւ ասում, որ դեղատուփում Թումանյանի սիրտն է պահվում: Իսահակյանը հասկանում է անքնության պատճառը. «Ամբողջ գիշեր Օհաննեսի սրտի հետ էի, դրա համար էլ չքնեցի»: Շատ հուզված դուրս է գալիս սենյակից եւ խորհուրդ է տալիս տանը չպահել սիրտը:

Թումանյանի սիրտը հասնում է Երեւանի Բժշկական ինստիտուտ, ուր բանաստեղծի կինը համաձայնում է ուղարկել՝ հիշելով Իսահակյանի խորհուրդը: Բանաստեղծի սիրտը հուղարկավորվում է 1994 թվականին՝ Դսեղի հայրական տան բակում:

Թթվածինը սովորական պայմաններում անգույն, անհոտ, անհամ գազ է:

Ջրում քիչ է լուծվում, սովորական պայմաններում մեկ լիտր ջրում 30 մլ թթվածին է լուծվում ( 100 ծավալ ջրում՝ 3 ծավալ թթվածին): Ջերմաստիճանը իջեցնելիս լուծելիությունը մեծանում է: Օրինակ՝ 100ծավալ սառցաջրում (0°𝐶) 5 ծավալ թթվածին է լուծվում:

Թթվածնի խտությունը 0°𝐶-ում և 101 կՊա ճնշման պայմաններում 1,43 գ/լ է, օդից ծանր է 1,11 անգամ: Թթվածինը  եռում է −183°𝐶-ում, իսկ պնդանում է  −219°𝐶-ում՝ առաջացնելով բաց երկնագույն բյուրեղներ:

Թթվածնի ստացումը

Առաջին անգամ թթվածին  ստացել են սնդիկի օքսիդի (𝐻𝑔𝑂) քայքայումից:

2𝐻𝑔𝑂=𝑡°2𝐻𝑔+Օ2

Արդյունաբերության մեջ թթվածին ստանում են՝

1. Հեղուկ օդից

2. Ջրի էլեկտրոլիզից

2𝐻2Օ=2𝐻2+𝑂2

Լաբորատորիայում հնարավոր է ստանալ թթվածին՝ այդ տարրը պարունակող բարդ նյութերը քայքայելով:

1. Կալիումի պերմանգանատի քայքայումից՝

2𝐾𝑀𝑛𝑂4=𝑡°𝐾2𝑀𝑛𝑂2+𝑀𝑛𝑂4+𝑂2

2.Կալիումի քլորատի քայքայումից՝

2𝐾𝐶𝑙𝑂3=𝑡°,𝑀𝑛𝑂22𝐾𝐶𝑙+3𝑂2

3. Ջրածնի պերօքսիդի քայքայումից՝

2𝐻2𝑂2=2𝐻2𝑂+𝑂2

4. Կալիումի նիտրատի քայքայումից՝

2𝐾𝑁𝑂3=𝑡°2𝐾𝑁𝑂2+𝑂2

Անջատվող թթվածինը հայտնաբերում են առկայծող մարխով՝ այն թթվածնով փորձանոթի մեջ մտցնելիս բռնկվում է: