Պատրաստվե՛ք ներկայացնելու՝
Թեմա 7. Հայաստանի առաջին հանրապետության միջազգային դրությունը և Հայկական հարցը
ա/ Հարաբերությունները հարևան երկրների հետ
բ/ Հայկական հարցը Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում։ Սևրի պայմանագիրը /բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 26-33/
Լրացուցիչ նյութեր՝

• ՀՀ հարաբերությունները հարևան պետությունների հետ /1918-20 թթ․/
• Հայկական հարցը Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում
• Սևր․Հայկական չիրականացված երազանքը․տեքստ
• Սևր․Հայկական չիրականացված երազանքը․տեսանյութ
• Սևրի պայմանագիրը շարունակում է գոյություն ունենալ որպես պատմական փաստ. ՀՀ վարչապետ
• Ինչու ՞ Սևրի պայմանագիրը մնաց թղթի վրա․Լ․ Շիրինյան

Առաջադրանք.
Նկարագրե՛ք ՀՀ հարաբերությունները 1918-1920 թթ․ և այսօր՝
ա/ Հայ-վրացական հարաբերությունները 1918-1920թթ․ և այսօր
1918-1920 թվականներ
1918 թվականին, Առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո, Հայաստանը և Վրաստանը ձեռք բերեցին անկախություն։ Երկու երկրները նաև փորձում էին կայացնել իրենց ազգային ինքնությունը և համակարգերը։ Այդ ժամանակաշրջանում երկու երկրների միջև ձևավորվեցին քաղաքական ու ռազմական հարաբերություններ, հատկապես ընդդեմ թուրքական և խորհրդային վտանգների։ 1920 թվականին, երբ երկու երկրներն էլ սկսեցին մուտք գործել խորհրդային միության կառուցվածքում, տեղի ունեցան փոփոխություններ, որոնք ազդեցություն ունեցան նրանց միջև հարաբերությունների վրա։

Այսօր, ներկայիս դրությամբ
Դրանք շարունակվում են, հատկապես տնտեսական ու մշակութային ոլորտներում։ Երկու երկրների միջև ստորագրվել են մի շարք համաձայնագրեր, որոնք նպատակ ունեն բարելավելու հարաբերությունները։ Հարավային Կովկասում անվտանգության հարցերը շարունակում են մնալ կարևոր, և երկու երկրները համագործակցում են անվտանգություն ապահովելու ուղղությամբ։ Վրաստանը ու Հայաստանը միմյանց աջակցում են միջազգային կառույցներում, և դա դրական ազդեցություն ունի հարաբերությունների վրա։ Հավաքական միջոցառումներ, մշակութային փոխանակումներ և կրթական ծրագրեր նպաստում են ժողովուրդների միջև կապերի ամրապնդմանը։

բ/ Հայ-ադրբեջանական տարածքային խնդիրները 1918-1920թթ․ և այսօր
1918-1920 թվականներ
Երկու երկրների միջև սահմանային հարցերը, հատկապես Ղարաբաղի շուրջ, սկսեցին սրվել։ Ադրբեջանական կառավարությունը ցանկանում էր վերահսկել Ղարաբաղը, որն այն ժամանակ մզկիթների համատեքստում հիմնականում հայկական բնակչություն ուներ։ Այդ ժամանակահատվածում տեղի ունեցան մի շարք մարտեր և քաղհասարակական շարժումներ, որոնք ապացուցեցին ազգերի միջև հակասությունները, ուկրաինական ռազմական ներկայությունը ևս բարդացրեց իրավիճակը։

Այսօր, ներկայիս դրությամբ
1991 թվականին Խորհրդային միության փլուզումից հետո, Հայաստանը ու Ադրբեջանը կրկին առաջ են քաշել իրենց տարածքային պահանջները, ինչը հանգեցրեց 1992-1994 թվականներին տեղի ունեցած առաջին Ղարաբաղյան պատերազմին։ 2020 թվականի աշնանը տեղի ունեցավ 44-օրյա պատերազմ, որը արդյունք ունեցավ տարածքային կորուստներով և նոր սահմանային խնդիրներով։ Այնուամենայնիվ, պատերազմից հետո ձեռք բերված փաստաթուղթերը մի շարք նոր իրավիճակներ ստեղծեցին։

գ/ Հայ-թուրքական հարաբերություններում առկա խնդիրները 1918-1920թթ․ և այսօր
1918-1920 թվականներ
1918 թվականին, երբ Հայաստանը հայտարարեց իր անկախությունը, Թուրքիան փորձում էր վերականգնել իր նախկին ազդեցությունը Կովկասում։ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանային խնդիրներ սկսեցին ակնառու դառնալ, հատկապես Արարատի և Ալաշկերտի շրջաններում։ Սկզբնական շրջանում Հայաստանի Հանրապետության ղեկավարությունը փորձեց բարելավել հարաբերությունները Թուրքիայի հետ, բայց թուրքական կառավարության կողմից հայերի նկատմամբ իրականացվող քաղաքականությունը՝ ներառյալ սպանությունները, ստեղծեց լուրջ խնդիրներ։ 1915-1917 թվականներին տեղի ունեցած հայոց ցեղասպանությունը ողջ հայ ժողովրդի համար խորը վերք էր, որն այդ ժամանակահատվածում ազդեցության մեծ չափով թուլացրեց հայ-թուրքական հարաբերությունները։ Թուրքիան չէր ճանաչում իր պատմական պատասխանատվությունը, ինչը սահմանափակում էր ցանկացած հաշտեցման հնարավորությունները։

Ներկա ժամանակ
Հայ-թուրքական հարաբերություններում առկա հիմնախնդիրը հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցն է։ Թուրքիան շարունակում է հրաժարվել ընդունել պատմական այս իրողությունը, ինչը մեծ ազդեցություն է ունենում երկու երկրների միջև հարաբերությունների վրա։ Հայկական հարցը, միջազգային մակարդակում, շարունակաբար քննարկվում է, և Թուրքիայի կողմից դրա անտեսումը հանգեցնում է նոր լարվածության։ Հայաստանը փորձում է միջազգային հանրության աջակցությունը ստանալ ցեղասպանության ճանաչման հարցում։ Թուրքիան շարունակում է ակտիվ քաղաքականություն վարել Հարավային Կովկասում, իսկ Հայաստանը, իր հերթին, փորձում է զարգացնել տնտեսական և մշակութային կապեր, ինչպիսիք են Եվրոպայի և Ռուսաստանից։ Հայ-թուրքական պաշտոնական հարաբերությունները բացակայում են։ 2009 թվականին ստորագրված պրոտոկոլները, որոնք նախատեսում էին հարաբերությունների կարգավորում, չեղյալ էին հայտարարվել, ինչը ավելի մեծ խնդիրներ ստեղծեց։

դ/ Հայ-իրանական հարաբերությունները 1918-1920 թթ․ և այսօր /բլոգային աշխատանք/․
1918-1920 թվականներ
1918 թվականին, երբ Հայաստանը հայտարարեց իր անկախությունը, Իրանը, որն այդ ժամանակ գտնվում էր ներքին ընդհարման մեջ, առաջարկեց աջակցություն։ Հայկական կառավարության անդամները փորձում էին կառուցել հարաբերություններ Իրանի հետ, հաշվի առնելով թուրքական սպառնալիքը։ Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում Իրանի կողմից հայերին ցուցաբերած աջակցությունը (որն, այնուամենայնիվ, երբեմն վերածվում էր հակասությունների) դարձավ կարևոր քայլ, հատկապես թուրքական ոտնձգությունների ֆոնին։ Այդ ժամանակաշրջանում սկսեցին ձևավորվել սահմանային հարցեր, քանի որ թե՛ Հայաստանը, թե՛ Իրանը ցանկանում էին վերահսկել իրենց սահմանները։ Սակայն ընդհանուր հումանիտար և ռազմական աջակցությունը պահպանվեց։ 1920 թվականին, երբ Հայաստանը սկսեց մտնել խորհրդային ազդեցության գոտի, Իրանի կառավարությունը, որը վտանգի տակ էր գտնվում արտաքին ուժերի կողմից, փորձեց պահպանել իր ազդեցությունը Կովկասում։

Ներկա ժամանակ
Այսօր Հայաստան-Իրան հարաբերությունները զգալիորեն կայուն են, և երկու երկրները համագործակցում են տնտեսական, մշակութային և քաղաքական ոլորտներում։ Իրանն Հայաստանի կարևոր առևտրային գործընկերներից մեկն է։ Հարավային Կովկասում թուրքական և ադրբեջանական ազդեցությունը աճելու ֆոնին, Հայաստանը և Իրանը փորձում են պահպանել իրենց ռազմավարական կապերը։ Իրանը աջակցում է Հայաստանի անվտանգությանը՝ որպես ռազմական ու տնտեսական լծակ։ Երկու երկրների միջև տնտեսական կապերը զարգանում են, հատկապես էներգետիկայի, առևտրի և ենթակառուցվածքների ոլորտներում։ Իրանը և Հայաստանը համատեղ ծրագրեր ունեն, օրինակ՝ էլեկտրաէներգիայի արտահանում։ Հայ-իրանական հարաբերություններն առկա են նաև մշակութային մակարդակում, որտեղ պատմական կապերը, արվեստն ու լեզուները պահպանում են ժողովուրդների միջև բարեկամական հարաբերությունները։

In Hollywood, everybody wants to be rich, famous, and beautiful. Nobody wants to be old, unknown,
and poor. For Hollywood kids, life can be difficult because they grow up in such an unreal atmosphere. Their parents are ambitious, and the children are part of the parents’ ambitions. Parents pay for extravagant parties, expensive cars, and designer clothes. When every dream can come true, kids learn the value of nothing because they have everything. A 13-year-old boy, Trent Maguire, has a driver, credit cards, and unlimited cash to do what he wants when he wants. ‘One day, I’ll earn more than my Dad,’ he boasts. Parents buy care and attention for their children because they have no time to give it themselves. Amanda’s mother employs a personal trainer, a nutritionist, a bodyguard/chauffeur, a singing coach, and a counsellor to look after all her 15-year-old daughter’s needs. Often there is no parent at home most days, so children I decide whether to make their own meals or go out to restaurants, when to watch television or do homework. They organize their own social lives. They play no childhood games. They become adults before they’re ready. Hollywood has always been the city of dreams. The kids in \L.A. live unreal lives where money, beauty, and pleasure are I the only gods. Will children around the world soon start to think the same? Or do they already?

» Looks are very important in Hollywood. If you’re good-looking, you’ll go far. I want to be a beautician. You grow up really fast in L.A. Everyone is in a rush to be an adult, to be going to clubs. It’s not cool to be a kid. »

» I live in a hotel and when I come home from school, there are maybe 80 people who say ‘Good day’ to me. It’s their job to say that. In the bathroom there are mirrors everywhere. I love looking at myself. I can spend five hours doing my hair and posing. I’m going to be a model. «

» I’ve wanted to get my nose done since I was 12. My friends started having plastic surgery and liposuction during my freshman year of high school. My nose cost $10,000. But it was worth it. It changed my life. I’m gonna get into the movies.»

» Everyone thinks Hollywood is so glamorous, tout I have news for you. It is really dangerous growing up in L.A. People have guns. Sometimes I think I’m going crazy. I’m going to get out of here just as soon as I Can. «

1 In pairs, find one mistake in each sentence.
1 He’s postman, so he has breakfast at 4 a.m.-He’s a postman, so he has breakfast at 4 a.m.
2 The love is more important than money.-Love is more important than money.
3 I come to the school by bus.-I come to school by bus.
4 I’m reading one good book at the moment.-I’m reading a good book at the moment.
5 ‘Where’s Jack?’ ‘In a kitchen.’-‘Where’s Jack?’ ‘In the kitchen.’
6 I live in centre of town, near the hospital.-I live in the centre of town, near the hospital.
7 My parents bought the lovely house in the country.—My parents bought a lovely house in the country.
8 I don’t eat the bread because I don’t like it.-I don’t eat bread because I don’t like it.

2. Complete the sentences with a/an, the, or nothing.
1)I have two children, a boy and a girl. The boy is twenty-two and the girl is nineteen.
2)Mike is a soldier in the Army, and Chloë is at a university.
3)My wife goes to work by train. She’s an accountant. I don’t have a job. I stay at home and look after the children.
4)What a lovely day! Why don’t we go for a picnic in the park?
5)”What did you have for lunch?” “Just a sandwich.”

Ալյումին, քիմիական նշանը՝ Al, ատոմային համարը՝ 13, ատոմային զանգվածը՝ 26.98154։ Ալյումինը p–տարր է։ Բնական ալյումինը բաղկացած է ²⁷Al մեկ նուկլիդից։ Վալենտային էլեկտրոնները երեքն են։ Արտաքին էլեկտրական շերտի դասավորվածությունն է 3s²p¹։ Գործնականում բոլոր միացություններում օքսիդացման աստիճանը +3 է (եռավալենտ) և 3 վալենտականություն։ Ալյումինի նեյտրալ ատոմի շառավիղը 0.143 նմ է, իսկ Al³⁺ իոնինը՝ 0.057 նմ։ Ալյումին պարզ նյութը փափուկ, թեթև արծաթասպիտակավուն երանգով մետաղ է, օժտված է մեծ էլեկտրա– և ջերմահաղորդականությամբ։ Ալյումինի խտությունը 2,7 գ/սմ³ է։ Մոտ 3 անգամ թեթև է երկաթից և պղնձից, սակայն բավական ամուր է։ Ալյումինը հալվում է 600 °C ջերմաստիճանում։ Տարածվածությամբ ալյումինը մետաղների մեջ գրավում է առաջին տեղը և կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 7 %–ը։

ա)քիմիական  տարրի  նշանը Al

բ)կարգաթիվը, միջուկի  լիցքը՝ Z =13 (Այլումինը ունի 3 պրոտոն)

գ)ատոմի  բաղադրությունը (պրոտոնների, նեյտրոնների, էլեկտրոնների  թիվը)
Պրոտոններ՝ 13
Նեյտրոններ՝ 14 (բնական տարրային զանգվածը մոտ 27, հետևաբար 27 — 13 = 14)
Էլեկտրոնների թիվը՝ 13 (չեզոք ատոմ)

դ)պարբերության  համարը, լրիվ լրացված էներգիական մակարդակների  թիվը….
Պարբերության համարը՝ 3
լրացված էներգիական մակարդակների թիվ՝ 2 (1s² 2s² 2p⁶)

ե)խմբի  համարը, ենթախումբը (գլխավո՞ր  է, թե՞ երկրորդական), արտաքին
էներգիական  մակարդակում  էլեկտրոնների  թիվը 13, 3 (3s² 3p¹)

զ)էլեկտրոնների  բաշխումն  ըստ էներգիական  մակարդակների
1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p¹

է)էլեկտրոնային  բանաձևը (էլեկտրոնների  բաշխումն ըստ էներգիական
մակարդակների  և ենթամակարդակների)
1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p¹

Բովանդակությունը.  Կենսական տարրերը` մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրեր: Կենդանի և անկենդան աշխարհների  նմանությունները  և  տարբերությունները: Բջջի  բաղադրությունը՝ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութերը  կյանքի  միավորում` բջջում:  Սպիտակուցների, Ճարպերի,ածխաջրերի, նուկլեինաթթուների  և  վիտամինների դերը  կենդանի  օրգանիզմում:

Հարցադրումներ.

• Որո՞նք են  կենդանի  օրգանիզմի  հիմնական  տարրերը (մակրո-, միկրո-, ուլտրատարրերը
  Մակրոտարրերը վեց հատ են, դրանք են ածխածին (C), ջրածին (H), թթվածին (O), ազոտ (N), ֆոսֆոր (P) և ծծումբ (S), նրանք կազմում են մեր օրգանիզմի մոտավորապես 97%-ը։
  Միկրոտարրերը սննդանյութերի հիմնական խմբերից են, որոնք անհրաժեշտ են ձեր մարմնին: Դրանք ներառում են վիտամիններ և հանքանյութեր: Վիտամիններն անհրաժեշտ են էներգիայի արտադրության, իմունային ֆունկցիայի, արյան մակարդման և այլ գործառույթների համար։ Միևնույն ժամանակ, հանքանյութերը կարևոր դեր են խաղում աճի, ոսկորների առողջության, հեղուկի հավասարակշռության և մի շարք այլ գործընթացների մեջ:
  Կան տարբեր տեսակների վիտամիններ, օրինակ՝ ջրում լուծվող վիտամիններ (B1/թիամին, B2/ռիբոֆլավին և այլն), ինչպես նաև ճարպում լուծվող վիտամիններ (A, D և այլն)։ Իսկ հանքանյութերն են կալցիումը, քլորիդը և այլն։
  Ուլտրատարրերը լինում են շատ քիչ քանակությամբ։ Դրանք են ոսկի (Au), արծաթ (Ag), թալիում (Ti):
  
• Կենդանի  աշխարհը  քանի՞ <<թագավորության>>  է  բաժանվում
  Կենդանի աշխարհը բաժանվում են չորս թագավորության՝ կենդանիներ, բույսեր, սնկեր և մանրէներ։
  
• Ո՞րն է  կենդանի  օրգանիզմի  կառուցվածքային  միավորը,  ինչպիսի՞ կենսաբանորեն  ակտիվ  նյութեր  կան  նրա  բաղադրության  մեջ
  Բջիջը կենդանի օրգանիզմի կառուցվածքային միավորն է։ Բջջի բաղադրությունն է՝ 70-80% ջուր (անօրգանական), 10-20%։
  
• Ինչպիսի՞  օրգանական  և  անօրգանական  նյութեր  կան  կենդանի  օրգանիզմում
  Անօրգանական — ֆոսֆոր, կալցիում, երկաթ, ջուր, սնդիկ…
  օրգանական — ճարպեր, ածխաջրեր, սպիտակուցներ,
  
• Ինչու՞  են  գիտնականներն  ասում. «Կյանքը սպիտակուցների  գոյության  ձևն  է…»
  Գիտնականներն այդպես են ասում, որովհետև սպիտակուցները մեծ դեր ունեն մեր կյանքում, մենք ապրում և շնչում ենք դրանց շնորհիվ:
  
• Որո՞նք  են  սպիտակուցների, ածխաջրերի, ճարպերի, նուկլեինաթթուների, վիտամինների  գործառույթները  կենդանի  օրգանիզմում:
  Սպիտակուցները կարևոր դեր են խաղում նյութափոխանակության մեջ։ Սպիտակուցները նաև առաջացնում են բջջային կմախքը։
  Ածխաջրերը կարևոր դեր են խաղում կենդանիների օրգանիզմներում ընթացող նյութերի ու էներգիայի փոխանակության շարժընթացում։
  Ճարպերը նպաստում են սննդի մեջ օգտագործվող այլ մթերքների ավելի լավ ու լիարժեք յուրացմանը, հաճելի համ ու բուրմունք են տալիս մթերքներին։
  Նուկլեինաթթուները կարևորագույն դեր ունեն ժառանգական ինֆորմացիայի պահպանման, փոխանցման և իրականացման մեջ։

Դերանուն

Դերանուն կոչվում են այն բառերը, որոնք մատնացույց են անում առարկա, հատկանիշ, քանակ` առանց դրանք անվանելու:Դերանունները ութ տեսակի են` անձնական, ցուցական, փոխադարձ, հարցական, հարաբերական, որոշյալ, անորոշ, ժխտական:

Անձնական դերանունները մատնացույց են անում խոսող, խոսակից կամ մի երրորդ անձ` առանց դրանց անվանելու: Անձնական դերանուններն են՝ ես, ինքս, մենք, ինքներս, դու, ինքդ, դուք, ինքներդ, նա, ինքը, նրանք, իրենք:

Ցուցական դերանունները մատնացույց են անում առարկա, հատկություն, քանակ, տեղ և ձև՝ առանց դրանք անվանելու: Ցուցական դերանուններն են` սա, դա, նա, այս, այդ, այն, սույն, նույն, միևնույն, մյուս, այսպես, այդպես, այնպես, այսպիսի, այդպիսի, այնպիսի, նույնպիսի, այսքան, այդքան, այնքան, նույնքան, այսչափ, այդչափ, այնչափ, նույնչափ, այստեղ, այդտեղ, այնտեղ:

Փոխադարձ դերանունները ցույց են տալիս փոխադարձ հարաբերությամբ միմյանց հետ կապված առարկաներ կամ անձեր՝ առանց դրանք անվանելու: Փոխադարձ դերանուններն են` իրար, միմյանց, մեկմեկու կամ մեկմեկի: 

Հարցական դերանունները արտահայտում են հարցում խոսողին ծանոթ անձի կամ առարկայի, սրանց հատկության, թվի, գործողության տեղի, ժամանակի, ձևի և այլնի մասին՝ առանց դրանք անվանելու: Հարցական դերանուններն են` ո՞վ, ի՞նչ, ինչպիսի՞, ինչքա՞ն, ինչպե՞ս, ինչու՞, ո՞ր, ո՞րը, որքա՞ն, որչա՞փ, որպիսի՞, ո՞րերորդ, որտե՞ղ, ե՞րբ, ու՞ր, քանի՞, քանի՞սը, քանի՞երորդ:

Հարաբերական դերանունները նույն հարցական դերանուններն են, որոնք, սակայն, արտահայտում են ոչ թե հարցում, այլ մի նախադասություն կապում են մյուսին:

Որոշյալ դերանունները մատնացույց են անում առարկաների կամ անձերի հայտնի, որոշյալ ամբողջություն` միասնաբար կամ առանձին-առանձին վերցրած, առանց դրանք անվանելու:
Որոշյալ դերանուններն են՝ ամբողջ, ամեն, ամեն մի, բոլոր, յուրաքանչյուր, ողջ, համայն, ամենայն, ամբողջը, ամենը, ամեն ինչ, ամեն մեկը, ամեն ոք, ամենքը, բոլորը, յուրաքանչյուրը, յուրաքանչյուր ոք, ողջը:

Անորոշ դերանունները մատնացույց են անում անորոշ անձ, առարկա և կամ անձի ու առարկայի անորոշ հատկություն, քանակ` առանց դրանք անվանելու: Անորոշ դերանուններն են` ինչ-որ, ինչ-ինչ, ոմն, մեկը, մեկնումեկը, մի, մի քանի, մի քանիսը, ուրիշ, այլ, այսինչ, այնինչ, որոշ, որևէ, ովևէ, երբևէ, երբևիցե, որևիցե:

Ժխտական դերանունները մատնացույց են անում ամբողջությամբ ժխտվող առարկաներ կամ անձեր, առանց դրանք անվանելու: Ժխտական դերանուններն են` ոչ ոք, ոչինչ, ոչ մի, ոչ մեկը:

1․ Ի՞նչ է դերանունը։
Դերանուն կոչվում են այն բառերը, որոնք մատնացույց են անում առարկա, հատկանիշ, քանակ` առանց դրանք անվանելու:

2․ Քանի՞ տեսակի են լինում դերանունները, թվի’ր դրանք։
Լինում են՝ անձնական, ցուցական, փոխադարձ, հարցական, հարաբերական, որոշյալ, անորոշ, ժխտական։

3․Թվի’ր անձնական, ցուցական, փոխադարձ, հարցական, հարաբերական, որոշյալ, անորոշ, ժխտական դերանունները։
Անձնական դերանունները ցույց է տալիս խոսող, խոսակից և երրորդ անձ, առանց դրանք անվանելու։ Անձնական դերանուններն են՝ ես, ինքս, դու, ինքդ, նա, ինքը, մենք, ինքներս, դուք, ինքներդ, նրանք, իրենք։

Ցուցական դերանունները ցույց է տալիս առարկա, հատկություն, քանակ, տեղ և ձև, առանց դրանք անվանելու։ Ցուցական դերանուններն են՝ սա, սրանք, դա, դրանք, նա, նրանք։

Փոխադարձ դերանունները ցույց է տալիս փոխադարձ հարաբերությամբ միմյանց հետ կապված առարկաներ կամ անձեր, առանց դրանք անվանելու: Փոխադարձ դերանուններն են՝ իրար, միմյանց, մեկմեկու, մեկմեկի։

Հարցական դերանունները ցույց է տալիս հարցում խոսողին ծանոթ անձի կամ առարկայի, սրանց հատկության, թվի, գործողության տեղի, ժամանակի, ձևի, առանց դրանք անվանելու: Հարցական դերանուններն են՝ ո՞վ, ի՞նչ, ինչպիսի՞, ինչքա՞ն, ինչպե՞ս, ինչու՞, ո՞ր, ո՞րը, որքա՞ն, որչա՞փ, որպիսի՞, ո՞րերորդ, որտե՞ղ, ե՞րբ, ու՞ր, քանի՞, քանի՞սը, քանի՞երորդ:

Հարաբերական դերանունները նույն հարցական դերանուններն են, ուղղակի ցույց են տալիս ոչ թե հարցում, այլ նախադասությունը կապում է մյուսին։

Որոշյալ դերանունները ցույց է տալիս առարկաների կամ անձերի հայտնի, որոշյալ ամբողջություն, միասնաբար կամ առանձին-առանձին վերցրած, առանց դրանք անվանելու:
Որոշյալ դերանուններն են՝ ամեն մի, համայն, ամենայն, ամբողջը, ամենը, ամեն ինչ, ամեն մեկը, ամեն ոք, ամենքը, բոլորը, յուրաքանչյուրը, յուրաքանչյուր ոք, ողջը:

Անորոշ դերանունները ցույց է տալիս անորոշ անձ, առարկա և կամ անձի ու առարկայի անորոշ հատկություն, քանակ առանց դրանք անվանելու: Անորոշ դերանուններն են՝ ինչ-որ, ինչ-ինչ, ոմն, մեկը, մեկնումեկը, մի, մի քանի, մի քանիսը, ուրիշ, այլ, այսինչ, այնինչ, որոշ, որևէ, ովևէ, երբևէ, երբևիցե, որևիցե:

4․Գրի’ր պատում՝ օգտագործեկով հնարավորինս շատ դերանուններ։

Մի օր նա, իր ընկերների հետ, որոշեց գնալ լեռներ։ Նա և իր ընկերները խոսում էին, ծիծաղում և զվարճանում էին ճանապարհին։ Երբ նրանք հասան լեռների գագաթին։ Նա միանգամից իր տեսախցիկով սկսեց լուսանկարներ անել։ Այնուհետև նրանք իրար պատմեցին հետաքրքիր պատմություններ իրենց կյանքի մասին։ Տուն վերադառնալու ճանապարհին նրանք, շարունակեցին զրուցել, պատմել, հրճվել, և պլանավորել իրենց հետագա ճամփորդությունները։