Դեկտեմբերի 4-8
Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 9․Հաշմանդամների իրավունքներ։Հաշմանդամներին առնչվող փաստաթղթերի ուսումնասիրություն /էլ․ դասագիրք, էջ 139-142/․
-«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» կոնվենցիա
-ՀՀ Օրենքը Հայաստանի հանրապետությունում հաշմանդամների սոցիալական պաշտպանության մասին

Հաշմանդամների իրավունքները մարդու իրավունքների կարևորագույն մաս են կազմում, և դրանց պաշտպանության համար գոյություն ունեն բազմաթիվ միջազգային փաստաթղթեր և կազմակերպություններ:
Միավորված Ազգերի Գործունեության Հաշմանդամների իրավունքների կոնվենցիա
ՄԱԿ-ի կողմից ընդունված 2006 թվականի Հաշմանդամների իրավունքների կոնվենցիան կարևորագույն միջազգային փաստաթուղթ է, որը նախատեսում է հաշմանդամների իրավունքների և ազատությունների ապահովման վերաբերյալ ամրապնդող դրույթներ: Այն փաստաթուղթը պաշտպանում է հաշմանդամների իրավունքները կյանքի բոլոր ոլորտներում՝ կրթություն, առողջություն, աշխատանք, սոցիալական պաշտպանություն և այլն: ՄԱԿ-ի 1948 թվականի ընդունած Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը երաշխավորում է այնպիսի իրավունքներ, որոնք վերաբերում են բոլոր մարդկանց՝ անկախ նրանց հաշմանդամությունից:
Եվրոպայի Խորհրդի կողմից ընդունված այս կոնվենցիան պաշտպանում է մարդու իրավունքները Եվրոպայում և կոչված է պաշտպանելու հաշմանդամներին խտրականությունից, ինչպես նաև ապահովելու նրանց հասանելիությունը հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներին: Հաշմանդամների իրավունքի պաշտպանության համաշխարհային օր (ՄԱԿ) ՄԱԿ-ի որոշմամբ, 3 դեկտեմբերին նշվում է Հաշմանդամների միջազգային օրը: Սա հնարավորություն է տալիս բարձրացնել հասարակության իրազեկությունը հաշմանդամների իրավունքների պաշտպանության մասին: Հաշմանդամները ճանաչվում են որպես լիիրավ քաղաքացիներ՝ հավասար իրավունքներով, և նրանց իրավունքներն իրացվում են այնպիսի սկզբունքներով, ինչպիսիք են՝ խտրականության բացակայությունը, հասանելիություն ու անկախություն: ՄԱԿ-ի կոնվենցիաները պնդում են, որ հաշմանդամները պետք է ունենան նույն հնարավորությունները կրթության և աշխատանքի ոլորտում, ինչը ենթադրում է համապատասխան ենթակառուցվածքների և ուսումնական ծրագրերի հասանելիություն:

https://www.youtube.com/watch?v=kHSU3MxRuYc
https://www.youtube.com/watch?v=CcbcD7G1WqQ
Միտոզը բջջի կորիզի բաժանումն է` քրոմոսոմնների թվի պահմանմամբ: Միտոզը բջջային ցիկլի մի հատվածն է, սակայն այն բավականին բարդ է և իր մեջ ներառում է հինգ փուլեր`պրոֆազ, պրոմետաֆազ, մետաֆազ, անաֆազ, տելոֆազ: Քրոմոսոմների կրկնորինակների ստեղծումը կատարվում է ինտերֆազի ժամանակ և միտոզի փուլում քրոմոսոմները արդեն կրկնապատկված են: Մարդու և կենդանիների բջիջներում սկվում է ցենտրիոլների հեռացումը, ձևավորվում են բաժանման բևեռները: Պրոֆազի ժամանակ քրոմոսոմները պարուրվում են կարճանում և հաստանում: Դադարում է ՌՆԹ-ի սինթեզը: Պրոֆազի վերջում կորիզաթաղանթն անհետանում է, և քրոմոսոմները հայտնվում են ցիտոպլազմայում: Մետաֆազի ընթացքում քրոմոսոմների շարժումը դադարում է, նրանք տեղավորվում են բջջի այսպես կոչված հասարակածի վրա` բևեռներց հավասարաչափ հեռավորության վրա, մի հարթության մեջ` առաջացնելով մետաֆազային թիթեղիկ: Կարևոր է նշել, որ այս դիրքում նրանք մնում են բավականին երկար ժամանակ, որի ընթացքում բջջի մեջ կատարվում են նշանակալից վերփոխումներ, որից հետո միայն կարող է տեղի ունենալ քրոմոսոմների իրարից հեռացումը: Այս է պատճառը, որ մետաֆազը ամենահարմար պահն է քրոմոսոմնների քանակի հաշվարկման: Անաֆազի ընթացքում քրոմոսոմները հեռանում են իրարից դեպի հանդիպակած բևեռներ. վեջինները նույնպես շարունակում են իրարից հեռանալ: Տելոֆազում արդեն առանձնացված քրոմոսոմների խմբերի շուրջ ձևավորվում են բջջի կորիզների թաղանթներ, որոնք ապակոնդենսացվում են և առաջացնում են երկու դուստր կորիզներ:

Քրոմոսոմի կառուցվածքը

Քրոմոսոմը կորիզի գլխավոր բաղադրիչն է, որը լավ է երևում բջջի բաժանման ժամանակ, և որի հիմնական ֆունկցիան ԴՆԹ-ի պահպանումն է և փոխանցումը սերնդեսերունդ։
Քրոմոսոմները երևում են միայն բաժանվող բջիջներում. ունեն բարակ՝ 14 նմ տրամագծով թելերի ձև։ Քրոմոսոմներն ունեն բարդ կառուցվածք։ Բջջի բաժանման սկզբնական և միջին փուլերում նրանք կազմված են երկու իրար կցված թելանման կամ ձողաձև մարմնիկներից՝ քրոմատիդներից։ Վերջիններս ոլորված են գալարաձև և կախված գալարվածության աստիճանից, քրոմոսոմները փոխում են իրենց չափերը՝ երկարանում կամ կարճանում։ Քրոմատիդները իրենց հերթին կազմված են մեկ կամ մի քանի զույգ թելիկներից՝ քրոմանեմաներից, որոնք լուսային մանրադիտակով տեսանելի ամենափոքր կառուցվածքներն են։

Միթոզի կենսաբանական նշանակությունները՝

Բջիջները ստանում են նույն ժառանգությունը և քրոմոսոմները, քրոմոսոմները բաշխվում են հավասարաչափ, անսեռ բազմացումը տեղի է ունենում միթոզի միջոցով, նա ապահովում է քրոմոսոմների հստակ թիվ, միտոզը ազդում է օրգանիզմի աճին, բազմացմանը և զարգացմանը։

Սեռական բջիջների հիմնական նշանակությունն այն է որ ժառանգություն տան, սոմատիկը դա մեր օրգանների բջիջներն են։

Упражнение 4: Определите степень сравнения прилагательных

Определите, какая степень сравнения у каждого прилагательного.

1. Этот фильм интереснее всех.
   Степень сравнения: сравнительная (интереснее).
2. Она самая умная в группе.
   Степень сравнения: превосходная (самая умная).
3. Моя собака большая, а кошка меньше.
   Степень сравнения: положительная (большая) и сравнительная (меньше).
4. У него красивее волосы, чем у его брата.
   Степень сравнения: сравнительная (красивее).
5. Погода холоднее, чем вчера.
   Степень сравнения: сравнительная (холоднее).

Упражнение 5: Подчеркните правильную форму прилагательного

Выберите правильную форму прилагательного.

1. Этот фильм был (интересный / интереснее / интересней) всех.
2. Моя мама самая (красивая / красивейшая) в мире.
3. Вчера была (холоднее / холодней) погода, чем сегодня.
4. Этот дом (старый / старее / старей) всех в деревне.
5. Он (умный / умнейший / умнее) всех своих одноклассников.

Упражнение 6: Составьте прилагательное из существительного

Измените существительные в прилагательные.

1. Лес — лесной
2. Река —речной
3. Друзья — дружеский
4. Звезды — звездный
5. Город — городской

Упражнение 7: Напиши правильно окончания прилагательных.

1. В этом красивом (красивый) парке растут цветы.
2. Она купила новое (новый) платье.
3. Высокий (высокий) дом стоит на углу.
4. У него интересный (интересный) рассказ.
5. Мы видели зеленое (зеленый) дерево.
6. Мой маленький (маленький) брат очень любит играть.
7. Смешной (смешной) фильм мне очень понравился.
8. Он держал в руках красный (красный) мяч.
9. Это старая (старый) книга о путешествиях.
10. Я люблю чистый (чистый) воздух в горах.

Աշխատանքի ներկայացման վերջնաժամկետ՝ դեկտեմբերի 13

• Գտի՛ր «ձմեռ» բառի ծագումնաբանությունը, ստուգաբանորեն ներկայացրու։
  ՁՍԵՌՆ (հգն. ձմերունք, սեռ. ձմերայ- նոյ), ուշ` -րան «ձմեռ, փոթորիկ, ալեկո- ծություն»:
  Բաղադրություններ՝ ձմեռնասուն, ձմե- րային, ձմերական, ձմեռային, ձմերա- նոց, ձմերատուն, ձմերել, այլեւ ձմերուկ:
  
• Գտի՛ր դարձվածքներ, ասացվածքներ ձմեռ բառով։
  Ամառը որ պառկես հովեր, ձմեռը կսատկեն կովեր։
  Ձմառվա փուշը, ձմեռվա նուշը։
  Աստված սարը տեսնում է, ձյունը դնում։
  Ձմռանը ձյուն ուզես չի տա։
  Խելքիդ ձյուն գա։
  Անձյուն ձմեռ
  Ամառվա օրը, ձմեռվա մի շաբաթ արժե
  Ձմեռը չեկավ, գարուն չի լինի
  Ձմեռվա ցուրտը կրակի կարոտ է
  Ամառվա վախճանն է ձմեռը ցույց տալիս
  
• Կատարի՛ր ուսումնասիրություն՝ «Ձմեռը գարկանության մեջ» վերնագրով։
  «Ձմեռը գարկանության մեջ» վերնագրով կարելի է բացահայտել, թե ինչպես ձմեռը էապես անդրադառնում է մարդու կյանքին, սովորույթներին, և տրամադրություններին: Ձմեռը գրականության մեջ ստեղծում է իր հանգիստը, որը հարուստ է տարբեր դրսևորումներով՝ ցրտի մեջ առաջանում է գարկանության կատարյալ ներդաշնակություն: Այդ պատճառով գրողների մեծ մասի ասելիքը իրենց ստեղծագործություններում, ձմռան հանգստությունը անդորրն արտահայտելն է։ Գարկանության մեջ գրական անդրադարձները տարբեր տեսանկյուններից կարդալիս վերլուծվում են հեղինակի կողմից, որպես ձմռան գեղեցկությունը։ Գրականության մեջ ձմեռը հաճախ օգտագործվում է որպես մթություն։ Գրողները շատ հաճախ առանձին դրվագներում զուգորդում են ձմռան ցուրտը մարդու ներաշխարհի հետ:
  
• Կատարի՛ր ուսումնասիրություն՝ «Ձմեռը արվեստի մեջ» վերնագրով։
  Ձմեռը նաև իրականության հետ սերտ կապված է, երբ արվեստը երբեմն մթագնում է ձմռան տրամադրությունները՝ պատկերը փոխելով, ստեղծելով ալգորիթմներ։ Ձմեռը մշտապես եղել է արվեստի առարկա: Պոեզիայում, գրականության մեջ, նկարչության մեջ ձմեռը հաճախ հանդիպում է որպես զարդարված կամ խորհրդանշական պատկեր։ Ձմռան հանդեպ սեր ու համառություն հաճախ արտահայտվում են վառ կերպարներով: Ձմեռը նկարագրվում է որպես տարվա այն եղանակը, երբ բնության մեջ տիրում է լռություն, լույսի պակաս և ցրտություն, բայց միաժամանակ այն նաև բերում է բնության ու միջավայրի յուրահատուկ գեղեցկություն: Նկարիչները հաճախ օգտագործում են ձմեռը որպես մի ձևի նկարագրություն, որտեղ մթնշաղի ու սառույցի ներդաշնակությունը ներկայացնում է մարդկանց ապրումների ու ներաշխարհի խորհրդանշականության: Երաժշտության մեջ շատ ձմեռային մելոդիաներ պարունակում են դառնություն, վիշտ, բայց նաև ազատություն՝ մարդու հոգևոր դրությունը զուգորդելով ձմռան առանձնահատուկ մթնոլորտի հետ:
  
• Ստեղծագործական աշխատանք` ձմեռային տրամադրությամբ։
  Ձմեռը միշտ մի փոքր այլ է, երբ լսում ես նրա ընկճված երաժշտությունը՝ քամու ու ձյան տակ: Այս պահին ես կանգնած էի պատուհանի մոտ, նայելով այդ սառն ու հանգիստ աշխարհին, որը կարծես մի պահ կանգ է առել։ Անտառի լռությունը ընդհատում են միայն ձյան փաթիլների մեղմ վայրենությունները։
  Իմ շուրջը ամեն ինչ վերածվել է ձմռան փաթիլի։ Այս պահին զգում եմ, թե ինչպես է ձյունը լցվում աշխարհում՝ առանց շտապելու, հանգիստ։ Շրջապատի բոլոր տարածքները նույն փաթիլների տակ են։
  
• Գտի՛ր որևէ բանաստեղծություն ձմռան մասին և փորձիր թարգմանել՝ պահպանելով հեղինակի լեզուն։
  Stopping by Woods on a Snowy Evening
  Robert Frost
  Whose woods these are I think I know.
  His house is in the village though;
  He will not see me stopping here
  To watch his woods fill up with snow.
  My little horse must think it queer
  To stop without a farmhouse near
  Between the woods and frozen lake
  The darkest evening of the year.
  He gives his harness bells a shake
  To ask if there is some mistake.
  The only other sound’s the sweep
  Of easy wind and downy flake.
  The woods are lovely, dark and deep,
  But I have promises to keep,
  And miles to go before I sleep,
  And miles to go before I sleep.
  
  Կանգառ Վուդսի մոտ ձնառատ երեկոյին
  Ռոբերտ Ֆրոստ
  Ով է այս անտառները, կարծում եմ, գիտեմ։
  Նրա տունը գյուղում է, բայց
  Նա չի տեսնի, որ ես կանգնում եմ այստեղ
  Լսելու համար, թե ինչպես է նրա անտառը լցվում ձյունով։
  Մեր փոքրիկ ձիու համար սա հավանաբար տարօրինակ է,
  Կանգնել առանց գյուղի մոտակայքում
  Անտառի և սառած լճի միջև
  Տարվա մութ երեկոյին։
  Նա նրա զարդարանքի զանգերը թրթռեցնում է,
  Որպեսզի հարցնի՝ սխալ կա՞։
  Մնացած միակ ձայնը քամու մեղմ հոսքն է
  Եվ փափուկ փաթիլները։
  Անտառները հրապուրիչ, մութ ու խորը են,
  Բայց ես ունեմ խոստումներ, որոնք պետք է կատարեմ,
  Ուղիներ կան, որոնք պիտի անցնեմ առաջ,
  Ուղիներ կան, որոնք պիտի անցնեմ առաջ։
  
• Գտի՛ր ձմռանը նվիրված ստեղծագործություններ՝ կազվելով փաթեթ։
  Сергей Есенин Что это такое?
  Александр Пушкин Зимнее утро
  Dust of snow By Robert Frost
  Dragon Smoke By Lilian Moore
  
  Հովհաննես Թումանյան-ԾԱՂԻԿՆԵՐԸ
• – Ո՞ւր գնացին ծաղիկները:
• – Սո՛ւս, քնած են հողի տակ,
• Տաք ծածկըված ողջ ձմեռը
• Ձյուն-ծածկոցով սպիտակ:
• Կըգա գարնան արևն էլ ետ
• Իր շողերով կենդանի,
• Ձմռան սաստիկ ցրտերի հետ
• Ձյան-ծածկոցը կըտանի:
• «Ելե՜ք, կասի, իմ մանուկնե՛ր».
• Ու հենց նրանք իմանան,
• Դուրս կըհանեն գլխիկները,
• Աչիկները կըբանան:
  
  ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ-ՁՄԵՌՆԱՄՈՒՏ
• Արագած սարն է ամպի մեջ լռել,
• Եվ թևերն ամպոտ հողմերը նրա
• Մի բեկոր ձմեռ դաշտերից բերել
• Շաղ է տվել թաց մայթերի վրա:
• Ցուրտ քամիներն են սուրում սարերից,
• Բայց իր գարնան մեջ սիրտս այնքան է տաք,
• Որ չի տարբերում ձյուն է ոտքիս տակ,
• Թե ծաղիկներ են թափվել ծառերից:
  
  ԿՈՄԻՏԱՍ-ՁՄԵՌՆԱՄՈՒՏ
• Երբ երկիրը պատեց
• Վերմակ-վերմակ ու թեթևիկ-թեթևիկ,
• Ճերմակ-ճերմակ ու թիթեռնիկ-թիթեռնիկ,
• Ձյունիկն իջավ արծաթ երկնքով,
• Եվ երկիրը պատեց
• Վերմակ-վերմակ ու թեթևիկ-թեթևիկ,
• Հողիկը շիջավ ոսկի երկունքով,և աչուկները փակեց:
• Արգանդ-արգանդ ու դարավանդ-դարավանդ,
• Ջրիկը պառկեց հողի գրկին
• Եվ ըստինքը սառեց:
• Մարմանդ-մարմանդ ու ադամանդ-ադամանդ
• Արևը զարկեց պաղի սրտին,
• Եվ աստղուկները շարեց: