Ա,

835

Բ,

4

Գ,

975

Դ,

12

Ե,

47

Զ,

1426

Է,

114289

Ը,

406945

Թ,

27

Ժ,

4036/2259

Ա,

756

Բ,

795

Գ,

17800

Դ,

53000

Ա,

6800

Բ,

5900

Գ,

8700

Դ,

170

Ե,

38200

Զ,

756000

Է,

704

Ը,

1496

Թ,

378

Ժ,

344

Ա,

2⁴

Բ,

2⁵

Գ,

3⁴

Դ,

2¹⁰

Ա, 10¹

Բ, 10²

Գ, 10³

Դ, 10⁶

Ե,10¹²

Զ, 10³⁰

Ա,

2⁶, 2⁷, 2³*5²

Դեկտեմբերի 16-20
Պատրաստվե՛ք ներկայացնելու․
Թեմա 15․ Հայաստանի հանրապետությունը 1991 թվականից մինչև մեր օրերը․
ա/ ՀՀ ամրապնդման գործընթացը /էջ 144-147/
բ/ ՀՀ հասարակական-քաղաքական և մշակութային կյանքը /էջ 155-161/
գ/ Հանրապետության միջազգային դրությունը /էջ 162-166/-բանավոր, էլ․ դասագիրք, նաև այլ աղբյուրներ/․
Թեմա 16․ Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետությունը
ա/ Հանրապետությունը անկախության և պատերազմի տարիներին
բ/ Հանրապետության ներքին դրությունը
գ/ 2020-ի Արցախյան պատերազմը /բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 168-177, նաև այլ աղբյուրներ/․
Լրացուցիչ նյութ՝
Երրորդ հանրապետության հիմնարար դասերը․Ռուբեն Կարապետյան
պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ արտակարգ եւ լիազոր դեսպան

Առաջադրանք․
1․ Միջազգային ի՞նչ կառույցների անդամ է ՀՀ-ը։ Թվարկե՛ք։
Հայաստանի Հանրապետությունը ՄԱԿ-ի անդամ է 1992 թվականից։ Եվրասիական տնտեսական միություն, ՀՀ-ը անդամակցում է այս կառույցին 2015 թվականից։ Եվրոպայի խորհուրդ Հայաստանը անդամ է 2001 թվականից։ Խորհրդարանական վեհաժողովի Եվրոպայի խորհուրդ Հայաստանը մասնակցում է դրան 1996 թվականից։

2․ Հակիրճ նկարագրե՛ք ՀՀ-ի հարաբերությունները հարևան երկրների հետ։
Թուրքիա
Հայաստանը չունի դիվանագիտական հարաբերություններ Թուրքիայի հետ, քանի որ Թուրքիան չի ճանաչում Հայոց ցեղասպանությունը։ Հայ-թուրքական սահմանը փակ է, իսկ երկու երկրների հարաբերությունները որոշում են հիմնականում պատմական խնդիրները և տարածաշրջանային անվտանգությունը։

Ադրբեջան
Հայաստանի հարաբերությունները Ադրբեջանի հետ գլխավորապես սահմանափակվում են Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության պատճառով։ 2020 թվականի սեպտեմբերի պատերազմից հետո հարաբերությունները ավելի բարդացել են։ Սահմանային լարվածությունները պահպանվում են, իսկ հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները միայն ոլորտային թեմաներով ու առանձին բանակցություններում են զարգանում։

Իրան
Հայաստանի և Իրանի հարաբերությունները կայուն են՝ հիմնականում տնտեսական, էներգետիկ և ռազմավարական համագործակցության հիման վրա։ Երկու երկրներն ունեն ամուր դիվանագիտական հարաբերություններ, իսկ Հայաստան-Իրան սահմանը բաց է։ Իրանը մշտապես կարևոր գործընկեր է հայ-իրանական հարաբերությունների շրջանակում։

Վրաստան
Հայաստանը և Վրաստանը ունեն բարեկամական հարաբերություններ, համագործակցելով մի շարք ոլորտներում՝ անվտանգության, էներգետիկայի, տրանսպորտի և մշակույթի ոլորտներում։ Վրաստանը կարևոր միջնորդ է՝ մի շարք տարածաշրջանային հարցերի լուծման մեջ։ Երկու երկրների միջև սահմանը բաց է, և առևտրային կապերը զարգանում են։

3․ Ձեր կարծիքով, որո՞նք են 2020-ի Արցախյան պատերազմի պարտության և 2023-ին Արցախը կորցնելու հիմնական պատճառները /բլոգային աշխատանք/․
Հայաստանի և Արցախի բանակները չէին կարողանում համարժեք պատասխան տալ Ադրբեջանի և Թուրքիայի առաջադեմ զինտեխնիկային ու անօդաչու թռչող սարքերին։ Հայաստանը չստացավ բավարար ռազմական և դիվանագիտական աջակցություն իր դաշնակիցներից, հատկապես Ռուսաստանից, մինչդեռ Ադրբեջանը օգտվեց Թուրքիայի և Իսրայելի աջակցությունից։ Հայաստանի իշխանությունները չօգտագործեցին բավարար դիվանագիտական ճանապարհներ՝ հակամարտությունը խաղաղ ճանապարհով լուծելու համար։ Արցախը և Հայաստանը չունեին բավարար ֆինանսական և նյութական ռեսուրսներ՝ երկարատև պատերազմ վարելու համար։ Պատերազմի ժամանակ հայ հասարակությունը չէր պատրաստ համազգային դիմադրություն ցուցաբերել, ինչը թույլ տվեց հակառակորդին անցկացնել արագ ռազմական գործողություններ։

Things go better with Coca-Cola
Coca-Cola is enjoyed all over the world.
1.6 billion gallons are sold every year, in over one hundred and sixty countries. The drink was invented by Dr John Pemberton in Atlanta as a health drink on 8 May 1886, but it was given the name Coca-Cola by his partner, Frank Robinson, because it was originally made from the coca (cocaine) plant. In the first year, only nine drinks a day were sold.
The business was bought by a man called Asa Candler in 1888, and the first factory was opened in Dallas, Texas, in 1895. Coca-Cola is still made there. Billions of bottles and cans have been produced since 1895, but the recipe is still kept secret!
Diet Coke has been made since 1982, and over the years many clever advertisements have been used to sell the product. It is certain that Coca-Cola will be drunk far into the twenty-first century.

Դոնալդ Բիսեթ «Ցանկությունների ծառը»

Մի ծառ կանգնած էր այգում: Արևի շողերն ընկնում էին  նրա վրա, քամին թեթև  վազվզում էր ճյուղերի միջով, իսկ տերևները շշնջում էին. «Ցանկություն,ցանկություն, ցանկությու՜ն պահիր»:

Ծառը սովորական չէր, կախարդական էր: Ով կանգներ ծառի տակ ու ցանկություն պահեր, նրա ցանկությունը կկատարվեր:

Ծառի կողքին մի տնակ կար: Տնակում մի գիրուկ ծերուկ էր ապրում: Նրա անունը Ուիլիամ Քեդոգան Սմիթ էր: Նա օճառ էր վաճառում  գյուղի խանութում և չէր սիրում փոքրիկ տղաներին ու աղջիկներին:

Մի օր նա կանգնեց կախարդականծառի տակ ու ասաց.
_Ուզում եմ, որ  մեր թաղում ապրող բոլոր  աղջիկներն ու տղաները հայտնվեն Լուսնի վրա:

Հենց  նա այս բառերն ասում է, բոլոր տղաներն ու աղջիկները հայտնվում են Լուսնի վրա:

Այնտեղ ցուրտ էր ու տխուր,  փոքրիկները սկսում են լաց լինել: Բայց նրանք այնքան հեռու էին, որ մայրիկները չէին կարող լսել նրանց ձայները:

Հենց որ երեխաները հայտնվում են Լուսնի վրա, ծառի վրայի բոլոր թռչունները էլ չեն երգում:

Իսկ մի կեռնեխ նայում է պարոն Սմիթին ու ասում.
_Ես ուզում եմ, որ բոլոր երեխաները նորից վերադառնան:

Պարոն Քեդոգան Սմիթն ասում է.

_Ուզում եմ, որ Լուսնի վրա հայտնվեն: Իսկ կեռնեխը` «Ուզում եմ, որ վերադառնան»:

Երեխաները գնալով ավելի ու ավելի են շփոթվում, չեն հասկանում, թե որտեղ են` Երկրի՞, թե՞ Լուսնի վրա:

Պարոն Սմիթը ոտքը խփեց գետնին ու ասաց. «Ուզում եմ… », բայց չհասցրեց շարունակել, որովհետև կեռնեխը շատ արագ ասաց. «Ուզում եմ, որ պարոն Սմիթը բարի դառնա»:

Եվ պարոն Սմիթը, ով հենց նոր պատրաստվում էր ասել. «Ուզում եմ, որ բոլոր երեխաները հայտնվեն Լուսնի վրա», հանկարծ միտքը փոխեց, քորեց գլուխն ու ասաց.
_Ուզում եմ, որ բոլոր երեխաները կեսօրին գան ինձ հյուր` թեյ խմելու, մենք թխվածք կուտենք ու նարնջի հյութ ու լիմոնադ կխմենք: Իսկ ես այլևս օճառ չեմ վաճառի, փոխարենը հրուշակեղենի խանութ կբացեմ,  թող բոլորն ինձ  Ուիլիամ Քեդոգան Սմիթի  փոխարեն պարզապես Բիլ Սմիթ ասեն: Հեյ-հո՜, հեյ-հո՜:

Նա երեք անգամ գլուխկոնծի տվեց, իսկ ծառի վրայի թռչունները նորից սկսեցին երգել:

Արևը շողում էր, քամին կամացուկ վազվզում էր ծառի ճյուղերի մեջ, իսկ տերևները շշնջում էին. «Ցանկություն,ցանկություն, ցանկությու՜ն պահիր»:

1․ Անհասկանալի բառերը բառարանի օգնությամբ բացատրե՛ք:
Կեռնեխ-Սև փետուրներով ու ոսկեգույն կտուցով երգող թռչուն, որ ճնճղազգիների կարգի մի ընտանիքին Է կազմում, ճարեկ:

2․Վերլուծե՛ք պատմվածքը: Ո՞րն է արտահայտված գաղափարը:
«Ցանկությունների ծառը» պատմվածքը արտահայտում է այն գաղափարը, որ ցանկությունները կարող են իրականանալ, բայց առանց մտածելու դրանց հետևանքների մասին, դրանք կարող են հանգեցնել բացասական հետևանքների: Պարոն Սմիթը իր առաջին ցանկությամբ (որ երեխաները հայտնվեն Լուսնի վրա) առաջացնում է տառապանքներ երեխանեին և երեխաների ծնողների համար, սակայն, ի վերջո, նա փոխում է իր ցանկությունը դառնալով բարի: Պատմությունը շեշտում է, որ իսկական երջանկությունը գալիս է բարությունից և պատասխանատվությունից, ոչ թե միայն ցանկությունների կատարումից:

3. Համացանցից ձեռք բերել տեղեկություններ հեղինակի մասին:
Ծնվել է 1910 թվականի օգոստոսի 3-ին Անգլիայի Բրենտֆորդ քաղաքում։ Որպես դերասան Բիսեթը նկարահանվել է 57 ֆիլմում։ Առաջին դերը խաղացել է 1949 թվականին «Go-round» ֆիլմում։ Նա աշխատել է նաև թատրոնում՝ որպես բեմադրիչ՝ բեմադրելով մանուկների համար իր իսկ գրած հեքիաթները։ Շատ հաճախ նա նաև խաղացել է այդ ներկայացումներում։ 1954 թվականին նա հրատարակում է իր հեքիաթների առաջին գիրքը՝ «Կարդա՛ ինքդ» վերնագրով, որին հաջորդում են «Զրույց վագրի հետ», «Միրանդա բադիկի արկածները», «Մոռացված ծննդյան օրը» հեքիաթների շարքը։ Բոլոր հեքիաթների նկարազարդումները կատարել է հենց ինքը՝ Դոնալդ Բիսեթը։ Բիսեթը մահացել է 1995 թվականի օգոստոսի 18-ին Լոնդոնում։

4. Ցանկություն,ցանկություն, ցանկությու՜ն պահի’ր:

Դեկտեմբերի 11-15
Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեման՝ «Դեկտեմբերի 10-ը՝ Մարդու իրավունքների միջազգային օր»․
Անհրաժեշտ իրավական փաստաթղթեր՝

• Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր
• Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա
• Մարդու իրավունքների վիճակը Հայաստանում՝ ՄԱԿ-ի Համընդհանուր պարբերական դիտարկմանն ընդառաջ /2020/
• Մարդու իրավունքների հետ կապված վիճակը Հայաստանում՝ ըստ ԱՄՆ պետքարտուղարության զեկույցի /2022/
• Amnesty International-ի զեկույցը՝ Հայաստանում մարդու իրավունքների վիճակի մասին /2022-2023/

Առաջադրանք
Դաս-քննարկման արդյունքները լուսաբանել բլոգներում /բլոգային աշխատանք/․

մեյոզ  1

Մեյոզ կամ բջջի ռեդուկցիոն բաժանում,  էուկարիոտ  բջիջների՝ կենդանիների  բույսերի  և սնկերի  սեռական բազմացում  ժամանակ իրականացող բաժանման հատուկ եղանակ։ Մեյոզով կիսվող բջիջներում քրոմոսոմային հավաքակազմ  քանակը կրճատվում է երկու անգամ՝ մեկ դիպլոիդ բջջից առաջանում են չորս հապլոիդ բջիջներ։ Մեյոզի արդյունքում առաջացած բջիջները, կամ գամետներ  են (կենդանիների դեպքում), կամ սպորներ (բույսեր)։ Կենդանիների արական գամետներն անվանում են սպերմատոզոիդներ իսկ իգականը՝ ձվաբջիջներ Մեյոզի ընթացքում երկու անգամ կրճատված քրոմսոմային հավաքակազմ ունեցող գամետները միաձուլվում են բեղնավորման ընթացքում․ առաջացած զիգոըեւմ քրոմոսոմների սկզբնական քանակը վերականգնվում է։

Մեյոտիկ բաժանումն ընթանում է երկու փուլերով՝ մեյոզ I (ռեդուկցիոն) և II (էկվացիոն)։ Յուրաքանչյուր փուլում բջիջները բաժանվում են մեկ անգամ։ Մինչ մեյոզի սկիզբը բջջային ցիկլ   ընթացքում, յուրաքանչյուր քրոմոսոմի ԴՆԹ-ն կրկնապատկվում է և յուրաքանչյուր քրոմոսոմ ունենում է 2 քույր քրոմատիդ։ Մեյոզի առաջին փուլն սկսվում է այն բջիջների մոտ, որոնց յուրաքանչյուր քրոմոսոմն ունի երկու միանման զույգեր՝ հոմոլոգ քրոմոսոմ կազմված երկու քույր քրոմատիդներից։ Մեյոզի սկզբում հոմոլոգ քրոմոսոմները մոտենում են միմյանց հազվադեպ փոխանակում գենետիկական տեղեկատվություն կրոսինգովեր։ Կրոսինգովերից հետո, յուրաքանչյուր զույգը բաժանվում է՝ գոյացնելով 2 առանձին հապլոիդ բջիջներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի մեկ քրոմոսոմ (երկու քրոմատիդ)։ Սա տեղի է ունենում մեյոզի առաջին փուլի ընթացքում առաջացած երկու բջիջների մոտ։ Մեյոզ առաջին և երկրորդ բաժանումների միջև ընկած կարճ ինտերվազ  ընթացքում գենետիկական նյութի կրկնապատկում տեղի չի ունենում, որի հետևանքով մեյոզ երկրորդ բաժանման վերջում առաջանում են 4 բջիջներ (գամետներ) քրոմոսոմների հապլոիդ հավաքակազմով։

Սեռական բազմացման հիմքում ընկած է մայրական և հայրական սեռական բջիջների միաձուլման գործընթացը։ Արդյունքում սերունդն ունենում է մայրական և հայրական օրգանիզմների գեների զուգակցում։ Սեռական բջիջները լինում է երկու տեսակի ՝ ձվաբջիջ և սպերմատոզոիդ։ Ձվաբջիջները կանանց սեռական բջիջներն են, իսկ սպերմատոզոիդները ՝ տղամարդկանց սեռական բջիջներն են։ Ձվաբջիջների և սպերմատոզոիդների հավաքակազմը ձեռք բերելու գործընթացը կոչվում է ՝ գամետոգենեզ, որն ընթանում է համապատասխան ձվարաններում և սերմնարաններում։ Գամետոգենեզը սեռական բջիջների ՝ գամետների առաջացումն է, որը տեղի է ունենում բաժանման յուրահատուկ գործընթացով ՝ մեյոզով։

Մեյոզի փուլերը

Մեյոզը բաղկացած է 2 հաջորդական բաժանումներից, որոնց միջև կա կարճ ինտերֆազ:

• I պրոֆազ,, առաջին պրոֆազը շատ բարդ է և կազմված է 5 փուլերից:

• Լիպտոտենա կամ լիպտոնեմա, քրոմոսոմների փաթեթավորում, ԴՆԹ-ի կոնդենսացիա քրոմոսոմների ձևավորումով՝ բարակ թելերի տեսքով (քրոմոսոները կարճանում են):
• Զիգետգենա կամ զիգոնեմա, ընթանում է կոնյուգացիա՝ հոմոլոգ քրոմոսոմների ձևավորված կազմությունների հետ միացումով, որը կազմված է երկու միացած քրոմոսոմներից, որոնք նաև կոչվում են բիվալենտեներ և ընթանում է նրանց հետագա խտացումը:
• Պահիտենա կամ պահինեմա, (ամենաերկար փուլը), մի քանի մասերում հոմոլոգ քրոմոսոմները իրար են միացվում, ձևավորելով խիազմաներ: Այնտեղ տեղի է ունենում տրամախաչում՝ հոմոլոգիական քրոմոսոմների միջև մասերի փոխանակում:
• Դիպլոտենա կամ դիպլոնեմա, տեղի է ունենում քրոմոսոմների մասնակի ապապարուրում, այդ ժամանակ կարող է նաև աշխատել գենոմի մասը, տեղի է ունենում տրանսկրիպցիաների գործընթացներ (ՌՆԹ-ի ձևավորում), տրանսլիացիա (սպիտակուցի սինթեզ); հոմոլոգ քրոմոսոմները դեռևս մնում են միացված: Որոշ կենդանիների մոտ ձվաբջիջիների քրոմոսոմները մեյոզի այս փուլում ձեռք են բերում լամպաձև խոզանակի նման քրոմոսոմների բնորոշ ձև:
• Դիակենես, ԴՆԹ-ն մաքսիմալ կերպով կոնդեսացվում է, սինթեզման գործընթացները ավարտվում են, միջուկային թաղանքը լուծվում է; ցենտրիոլները հեռանում են դեպի տարբեր բևեռներ; հոմոլոգիական քրոմոսոմները մնում են միացված:

I պրոֆազից հետո ցենտրիոլները հեռանում են դեպի բջջի բևեռները, ձևավորվում են բաժանման իլիկի թելիկները, միջուկային մեմբրանը և միջուկները քանդվում են:

• I մետաֆազ, բիվալենտային քրոմոսոմները ձևավորվում են բջջի հասարակածի երկայնությամբ:
• I անաֆազ, միկրոխողովակները կրճատվում են, բիվալենտները բաժանվում են և քրոմոսոմները հեռանում են դեպի բևեռները: Կարևոր է նշել, որ քրոմոսոմների կոնյուգացիայից զիտոգենում դեպի բրեռներ են շարժվում ամբողջական քրոմոսոմներ, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած են երկու քրոմատիդներից, այլ ոչ թե առանձին քրոմատիդներից, ինչպես միտոզում:
• I թելոֆազ, քրոմոսոմները ապապարուրվում են և հայտնվում է միջուկային թաղանք:

Մեյոզի երկրորդ բաժանումը տեղի է ունենում առաջինից անմիջապես հետո, առանց ինտերֆազի արտահայտման. S շրջանը բացակայում է, քանի որ երկրորդից առաջ տեղի չի ունենում ԴՆԹ-ի կրկնապատկում:

• II պրոֆազ, տեղի է ունենում քրոմոսոմների կոնդեսացիա, բջջակենտրոնը բաժանվում է և բաժանման մասերը շարժվում են դեպի բևեռներ, քանդվում է միջուկային թաղանթը, ձևավորվում է իլիկի թելիկներ, որն ուղղահայաց է առաջին բաժանմանը:
• II մետաֆազ, ունիվալենտային քրոմոսոմները (որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է երկու քրոմատիդներից) մակերևույթներից վրա տեղավորվում են «էկվատորում», ձևավորելով այսպես կոչված մետաֆազային շերտ:
• II անաֆազ, ունիվալենտները բաժանվում են և քրոմատիդները շարժվում են դեպի բևեռներ:
• II թելոֆազ, քրոմոսոմները ապապարուրվում են և հայտնվում է միջուկային շերտ:

Մեկ դիպլոիդ բջջից ձևավորվում է չորս հապլոիդ բջիջներ: Այդ դեպքերում, երբ մեյոզը կապված է գամետոգենեզի հետ (օրինակ բազմաբջիջ կենդանիների մոտ), ձվաբջիջների զարգացման ժամանակ առաջին և երկրորդ մեյոզի բաժանումը դառնում են անահավասարաչափ: Արդյունքում ձևավորվում է մեկ հապլոիդ ձվաբջիջ և երեք այսպես կոչված ռեդուկցիոն մարմիններ:

Մեյոզը բաժանման բարդ գործընթաց է, որի արդյունքում կրկնակի հավաք ունեցող առաջնային սեռական բջիջը հասունանում է և վերածվում հապլոիդ հավաք ունեցող ձվաբջջի և սպերմատոզոիդի։ Մեյոզով կիսվող բջիջներում քրոմոսոմային քանակը կրճատվում է երկու անգամ և մեկ դիպլոիդ բջջից առաջանում են հապլոիդ բջիջներ։ Մեյոզը բաղկացած է չորս փուլերից ՝ պրոֆազ, մետաֆազ, անաֆազ և թելոֆազ։ Մեյոզի առաջին բաժանման պրոֆազը սկսվում է քրոմոսոմների պարուրմամբ, որոնք հաստանում են և տեսանելի են դառնում մանրադիտակով։ Հոմոլոգ քրոմոսոմները, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի երկու քրոմատիդ, իրար են մոտենում և դիրքավորվում այնպես, որ ցանկացած հոմոլոգ քրոմոսոմի յուրաքանչյուր քրոմատիդի յուրաքանչյուր կետ համընկնում է մյուս հոմոլոգ քրոմոսոմի համապատասխան քրոմատիդի համապատասխան կետին։ Այդ գործընթացը կոչվում է կոնյուգացիա։ Կոնյուգացված վիճակում քրոմոսոմները մնում են համեմատաբար երկար ժամանակ։ Այդ ընթացքում նրանց մեջ կարող է տեղի ունենալ հոմոլոգ հատվածների փոխանակում ՝ տրամախաչում կամ կոնսիգովեր։

Առաջին բաժանման մետաֆազում կոնյուգացված քրոմոսոմները դասավորվում են բջջի հասարակածային հարթության վրա, այնպես որ նրանց ցենտրոմերներն ուղղված են լինում դեպի բջջի բևեռը։ Անաֆազում քրոմոսոմները տարամիտվում են դեպի բջջի հակադիր բևեռներ, այսինքն քրոմոսոմների ցանկացած զույգից դուստր բջիջներ են ընկնում մեկական քրոմոսոմներ, այսինքն ապագա ՝ ձվաբջիջների և սպերմատոզոիդների քրոմոսոմային հավաքակազմը երկու անգամ փոքրանում է։ Մեյոզի առաջին բաժանման արդյունքում քրոմոսոմների թվաքանակը երկու անգամ փոքրանում է, սակայն յուրաքանչյուր քրոմոսոմ դեռևս բաղկացած է լինում քրոմատիդների զույգից, այսինքն ԴՆԹ-ի կրկնակի քանակ է պարունակում։ Մեյոզի երկրորդ բաժանումը ընթանում է շատ կարճ ինտերֆազից հետո, սովորական միտոզի նման։ Երկրորդ բաժանման անաֆազում դեպի հակադիր բևեռներ են տարամիտվում քրոմոսոմների ցանկացած քրոմատիդները, այսինքն հասունացած սեռական բջիջներ ունենում են քրոմոսոմների հապլոիդ հավաքակազմը և ԴՆԹ-ի միակի քանակը։ Գամետոգենեզի արդյունքում առաջացած սպերմատոզոիդները և ձվաբջիջները պարունակում են քրոմոսոմներ։

Նրանք տարբերվում են մի շարք հատկանիշներով։ Սպերմատոզոիդները բավական մանր են, չափազանց շարժուն ՝ ի տարբերություն ձվաբջիջների։ Ձվաբջիջների մեծ չափերը պայմանավորված են դեղնուցի մեծ կուտակմամբ։ Եթե սպերմատոզոիդների հիմնական գործառույթը ձվաբջջի մեջ ժառանգական տեղեկատվության ներմուծումն է և ձվաբջջի զարգացման խթանումը, ապա ձվաբջիջն ունի ապագա օրգանիզմի զարգացման համար անհրաժեշտ բոլոր նյութական հնարավորությունները։

Գոյություն ունի նաև բեղմնավորում։ Բեղմնավորումը ՝ սպերմատոզոիդների և ձվաբջիջների միաձուլման գործընթաց է, որի արդյունքում ձևավորվում է ՝ զիգոտը։ Զիգոտը բեղմնավորված ձվաբջիջն է։ Շարժուն սպերմատոզոիդները մոտենալով ձվաբջջին, անցնում են նրա թաղանթը և ներթափանցվում են ձվաբջջի մեջ։ Սպերմատոզոիդի կորիզը ձվաբջջում սկսում է մեծանալ և երբ նրա չափսերը դառնում են գրեթե հավասար ձվաբջջի կորիզի չափսերին, տեղի է ունենում երկու կորիզների բեղմնավորում։

Որոշ նախակենդանիների մեյոզը տարբերվում է բազմաբջիջներինից: Օրինակ, կարող է ընթանալ մեկ, ոչ թե երկու բաժանումներ, իսկ տրամախաչումը ընթանում է մեյոզի այլ փուլում: Ենթադրվում է, որ մեկ բաժանումով մեյոզը պարզ է և դրա զարգացումից առաջացել է երկու բաժանումով մեյոզը, որն ապահովում է գենոմենի ռեկոնբինացիան:

Քիթը։ Լուիս Ֆերնանդու Վերիսիմու

Նա շատ հարգված ատամնաբույժ էրքառասուն քանի տարեկան, աղջիկը համարյա ուսանող: Լուրջ, զուսպ, առանց զարմացնող տեսակետների, բայց որպես մասնագետ ու քաղաքացիմեծ համբավ վայելող մարդ: Մի օր տուն եկավ մի դնովի քթով: Վախն անցնելուց հետո, կինն ու աղջիկը ծիծաղեցին կեղծ հանդուրժողականությամբ: Ակնոցի սև շրջանակներով, հարբեցողի քթերից էր ունքերով ու բեղերով, որ մարդուն նմանեցնում է Գրաուչո Մարկսին : Բայց մեր ատամնաբույժը չէր փորձում նմանակել Գրաուչո Մարկսին: Նստեց ճաշի սեղանի շուրջ (միշտ տանն էր ճաշում), իր սովորական ձգվածությամբ, հանգիստ ու մի թեթև ցրված: Բայց դնովի քթով:
– Սա ի՞նչ է,- պակաս ծիծաղելով հարցրեց կինն աղցանից հետո:
– Սա՞, ի՞նչը:
– Այդ քիթը:
– Ա՜խ, սա: Մի ցուցափեղկում տեսա, մտա ու առա:
– Հայրի՜կ:
Ճաշից հետո, ամեն օրվա պես, նա թիկնեց հյուրասենյակի բազմոցին: Կնոջ համբերությունը հատեց:
– Հենց հիմա դա հանի:
– Ինչո՞ւ:
– Կատակն էլ իր ժամանակն ունի:
– Բայց սա կատակ չէ:
Ննջեց հարբեցողի քիթը դրած: Կես ժամ անց արթնացավ ու շարժվեց դեպի դուռը: Կինը նրան հարցրեց. – Ո՞ւր ես գնում: – Ինչպե՞ս թե ուր եմ գնում. վերադառնում եմ աշխատանքի: – Բայց այդ քթո՞վ: – Ես քեզ չեմ հասկանում, – ասաց նաառանց ապակիների շրջանակների միջից դժգոհ նայելով կնոջը:- Եթե նոր փողկապ լիներ, դու ոչինչ չէիր ասի: Միայն այն պատճառով, որ քիթ է:
– Հարևանների մասին մտածիր: Հաճախորդների մասին մտածիր:
Հաճախորդներն, իրականում, չհասկացան հարբեցողի քթի խորհուրդը: Ժպտացին, հարցեր տվեցին, բայց այցելությունն ավարտեցին հետաքրքրված՝ ատամնաբուժարանից դուրս գալով կասկածների մեջ:
– Գժվե՞լ է:
– Չգիտեմ,- պատասխանում էր քարտուղարուհին, որն արդեն տասնհինգ տարի նրա հետ էր աշխատում:- Երբեք նրան այսպիսին չեմ տեսել:
Այդ գիշեր, ինչպես միշտքնելուց առաջ, նա լոգանք ընդունեց: Հետո պիժաման հագավ, դրեց կեղծ քիթը և գնաց պառկելու: – Դու այդ քիթը անկողնում դնելո՞ւ ես,- հարցրեց կինը: – Այո: Բացի այդ, այլևս չեմ հանելու այս քիթը: – Բայց ինչո՞ւ: – Իսկ ինչո՞ւ ոչ: Քնեց անմիջապես: Կինը գիշերվա կեսն անցկացրեց քթին նայելով: Նա խելագարվել է: Հաստատ: Ամեն ինչ վերջացած է՝ փայլուն կարիերան, համբավը, անունը, հոյակապ ընտանիքը. ամեն ինչը փոխել է մի դնովի քթով: – Հայրի՛կ: – Այո, աղջիկս: – Կարո՞ղ ենք զրուցել: – Իհարկե կարող ենք: – Այդ քո քթի մասին: – Իմ քթի մասին, նորի՞ց: Լսեք, դուք միայն դրա մասի՞ն եք մտածում: – Պա՜պ, բա ինչպե՞ս չմտածենք: Մի ժամվա մեջ քեզ պես մարդը որոշում է դնովի քթով ման գալ ու չի ուզում, որ դա ոչ ոք չնկատի՞: – Քիթն իմն է ու շարունակելու եմ այն կրել: – Բայց ինչո՞ւ, հայրի՛կ: Դու չե՞ս գիտակցում, որ շենքի ծաղրածուն ես դարձել: Ես այլևս չեմ կարողանում հարևանների դեմքին նայել ամոթից: Մայրիկն այլևս հասարակական կյանք չունի: – Չունի, որովհետև չի ուզում: – Բայց ինչպե՞ս դուրս գա փողոց դնովի քթով մի մարդու հետ: – Բայց ես «մի մարդ» չեմ: Ես՝ ես եմ: Իր ամուսինը: Քո հայրը: Նույն մարդն եմ, ինչ կայի: Հարբեցողի քիթը չի նշանակում, որ մի բան փոխվել է: – Եթե դա փոփոխություն չի նշանակում, այդ դեպքում ի՞նչ իմաստ ունի այն օգտագործելը: – Իսկ եթե դա փոփոխություն չի նշանակում, ինչո՞ւ չօգտագործել: – Բայց, բայց… – Աղջիկս… – Հերի՛ք է: Այլևս չեմ ուզում զրուցել: Դու այլևս իմ հայրը չես: Կինն ու աղջիկը տնից գնացին: Նա կորցրեց իր բոլոր հաճախորդներին: Քարտուղարուհին, որ տասնհինգ տարի աշխատում էր իր հետ, դուրս եկավ աշխատանքից. չգիտեր, ինչ սպասել մի մարդուց, ով դնովի քիթ է օգտագործում: Խուսափում էր նրան մոտենալուց: Հրաժարականը փոստով ուղարկեց: Մտերիմ ընկերները վերջին փորձն արեցին՝ նրա համբավը փրկելու, համոզեցին հոգեբույժի դիմել: – Դուք կհամաձայնեք,- ասաց հոգեբույժը գալով այն եզրակացության, որ նրա հետ ամեն ինչ նորմալ է,- որ ձեր պահվածքը մի քիչ տարօրինակ է:
– Ուրիշների՛ պահվածքն է տարօրինակ,- ասաց նա:- Ես շարունակելու եմ կրել սա: Իմ մարմնի իննսուներկու տոկոսը շարունակում է մնալ առաջվանը: Չեմ փոխել ո՛չ հագուստիս, ո՛չ մտածելուս, ոչ էլ պահվածքիս ձևը: Նույն հիանալի ատամնաբույժն եմ, լավ ամուսին, լավ հայր, հարկատու, Ֆլումինենսեի աշխատակիցը, ամեն ինչ առաջվա պես: Բայց մարդիկ այս քթի պատճառով հրաժարվում են ամեն ինչից: Մի հասարակ հարբեցողի քթի պատճառով: Այսինքն ես՝ ես չեմ, ես իմ քի՞թն եմ:
– Այո, — ասաց հոգեբույժը:- Թերևս դուք ճիշտ եք:
Ի՞նչ եք կարծում, ընթերցող: Նա ճի՞շտ է: Ինչ ուզում է, լինի, նա չհանձնվեց: Շարունակում է օգտագործել դնովի քիթը: Որորվհետև հիմա դա այլևս քթի հարց չէ: Հիմա՝ սկզբունքի հարց է:

Առաջադրանքներ

Ա) Ձեր կարծիքով, ո՞ր կետերն են համապատասխանում պատմվածքին, որոնք՝ ոչ: Ձեր պատասխանները հիմնավորե՛ք:

«Լուրջ, զուսպ, առանց զարմացնող տեսակետների» մարդը տարօրինակ բան չի կարող անել:
Պատմվածքում ատամնաբույժը, ով առաջվա մարդն էր լուրջ և զուսպ, որոշում է կրել քիթ, որը իրեն առանձնացնում է մյուսներից և համարվում է տարօրինակ։ Սա ցույց է տալիս, որ, անկախ այն հանգամանքից, թե որքան լուրջ և զուսպ մարդ է եղել նախկինում, նա կարող է անել տարօրինակ ու անսպասելի բաներ։

Հասարակական կարծիքը չի կարող որոշիչ լինել մարդկանց հարաբերություններում:
Հաշվի առնելով այն փաստը, որ պատմվածքում ատամնաբույժը կորցնում է իր ընտանիքը և հաճախորդներին, կարելի է ասել, որ ըստ պատմվածքի հասարակական կարծիքը ունի մեծ ազդեցություն նրա կյանքում։ Նրա հարևանները, ընտանիքի անդամները, և նույնիսկ աշխատակիցները ուշադրություն են դարձնում նրա քթին սկսելով կարծել, որ նա խելագարվել է։ Սա ցույց է տալիս, որ հասարակական կարծիքը, մանավանդ երբ վերաբերում է արտաքին տեսքին, կարող է մեծ ազդեցություն ունենալ հարաբերությունների վրա։

Հասարակությունն ընդունում է անհատին ըստ իր արժանիքների, ոչ ըստ իր արտաքին տեսքի:
Պատմվածքը հերքում է այս պնդումը։ Դնովի քթով մարդը, ով նախկինում շատ լավ ատամնաբույժ էր, հանդիպում է ընտանիքի, ընկերների, հարևանների, ընկերների և բոլոր բոլորի տարօրինակ հայացքներին։ Նրա փոփոխությունը ոչ միայն փոխում է իր մարդկային կերպարն, այլև հասարակությունը չի ընդունում նրան այնպիսին, ինչպիսին նա եղել էր։ Հերոսը պատմվածում պնդում էր, որ նա նույնն է մնացել, նույ հայրը, ամուսինը, հարևանը, ընկերը։

Ընտանիքը սիրում և ընդունում է ընտանիքի անդամին այնպիսին, ինչպիսին նա կա:
Պատմվածքում ընտանիքի անդամները չեն ընդունում ատամնաբույժի դնովի քիթը կրելու որոշումը։ Կինը և դուստրը հոգնում են նրանից և չեն կարողանում աջակցել։ Նրանք նույնիսկ կարծում են, որ նա խելագարվել է։ Այսպիսով, ընտանիքը, փոխարենն ընդունելու նրան, իր կամքը փորձում է պարտադրել։

Ընտանիքի հայրը հանուն իր ընտանիքի դեմ է գնում իր սկզբունքներին:
Պատմվածքում ընտանիքի հայր՝ ատամնաբույժը, չի գնում իր սկզբունքներին դեմ։ Նա հպարտ է իր նոր քթի հանդեպ և շարունակելու է այն կրել, չնայած ընտանիքի և հասարակության հայացքներին։

Բ) Հիմնավորված պատասխանե՛ք պատմվածքի հերոսի հարցին.
«Ի՞նչ եք կարծում, ընթերցող: Նա ճի՞շտ է: Ինչ ուզում է, լինի, նա չհանձնվեց: Շարունակում է օգտագործել դնովի քիթը: Որորվհետև հիմա դա այլևս քթի հարց չէ: Հիմա՝ սկզբունքի հարց է:»:

Սկզբունքի հարց ասելով հերոսը փորձում է ասել, որ նրա համար սա այլևս ոչ թե արտաքին տեսքի փոփոխության հարց է, այլ մի հարց, որը կապված է անձնական ազատության, ինքնորոշման ու հասարակական ընդունելիության հետ։ Նա համոզված է, որ եթե մարդիկ չեն ընդունում իր որոշումը, ապա դա միայն նրանց խնդիրն է։ Հերոսը կարծում եմ ճիշտ է, եթե հաշվի առնենք, որ նա այլևս չի ընդունում արտաքին ազդեցությունները և դեմ չի կանգնում իր սկզբունքին անկախ թե դա որքանով կհանգեցնի շրջապատի հետ շփմանը։

Проверка домашних заданий.

ЗАДАНИЕ 1. Определите род существительных

1. горячий чай-чай (мужской род)
2. картофельное пюре-пюре (средний род)
3. концертный рояль-рояль (мужской род) 
4. голубая мечеть-мечеть (женский род)
5. свободное такси-такси (средний род)
6. городское метро-метро (средний род)
7. трудное время-время (средний род)
8. новая станция-станция (женский род)
9. умная девочка-девочка (женский род)
10. странный юноша-юноша (мужской род)
11. храбрый мальчик-мальчик (мужской род)
12. старый дом-дом (мужской род)

ЗАДАНИЕ 2. Подберите антонимы к следующим словам. Жирным шрифтом указано, к какому точно слову нужно найти антоним:

– вкусный десерт-невкусный десерт
– солëная рыба-пресная рыба
– сладкий сок-кислый сок
–экзотические фрукты–обычные фрукты
– варëное мясо-сырое мясо
– свежий апельсин-подсохший апельсин
– мягкий хлеб-твёрдый хлеб
– убрать мясо в холодильник–достать мясо из холодильника
– жидкий суп-густой суп
– тяжëлый крем-лёгкий крем
– маленькая вилка–большая вилка
– острый нож-тупой нож
– столовая ложка–чайная ложка
– зелëный чай–чёрный чай
– полезная еда-вредная еда
– голодный человек—сытый человек
– накрывать на стол–убирать со стола
– грязная сковорода-чистая сковорода
– натуральные продукты-искусственные продукты
– крупная соль-мелкая соль
– холодный борщ-тёплый борщ
– сырая свëкла-варёная свёкла
– заморозить ягоды-разморозить ягоды
– натуральные ингредиенты–искусственные ингредиенты
– лëгкий завтрак-тяжёлый завтрак

ЗАДАНИЕ 3. Образуйте имена прилагательные. 

Например  бульон из курицы – куриный бульон

1. душ утром – утренний душ
2. билет на автобус – автобусный билет
3. зверь из леса – лесной зверь
4. рыба из моря – морская рыба
5. книга для детей – детская книга
6. шкура тигра – тигровая шкура
7. варенье из абрикосов – абрикосовое варенье
8. шапка из меха – меховая шапка
9. палка из дерева – деревянная палка

ЗАДАНИЕ 4.  Определите род существительных, подберите 3-4 прилагательных к словам: 

Птица (женский род)
маленькая птица
красивая птица
дикая птица
высокая птица

Нос (мужской род)
курносый нос
острый нос
длинный нос
маленький нос

Комната (женский род)
теплая комната
уютная комната
большая комната
светлая комната

Строка (женский род)
последняя строка
длинная строка
красивая строка
пустая строка

Мир (мужской род)
прекрасный мир
большой мир
спокойный мир
широкий мир

Гном (мужской род)
смешной гном
добрый гном
маленький гном
старый гном

Газета (женский род)
утренняя газета
свежая газета
местная газета
интересная газета

Настроение (средний род)
весёлое настроение
хорошее настроение
радостное настроение
плохое настроение

Корова (женский род)
молочная корова
жирная корова
большая корова
ласковая корова

Пастух (мужской род)
молчаливый пастух
добрый пастух
старый пастух
умный пастух

Поле (средний род)
бескрайнее поле
широкое поле
зелёное поле
пустое поле

Время (средний род)
счастливое время
дорогое время
свободное время
тёмное время

Бремя (средний род)
неизбежное бремя
тяжёлое бремя
ненужное бремя
большое бремя

Колесо (средний род)
старое колесо
круглое колесо
большое колесо
деревянное колесо

The wheel, invented thousands of years ago, made it easier to travel and carry heavy things. It’s still used in cars, bikes, and many machines today. The printing press, created by Gutenberg, allowed books to be printed quickly. This helped spread knowledge and education around the world. The discovery of electricity changed the way we live, powering homes, lights, and machines. It makes things like phones and computers work. Alexander Graham Bell invented the telephone, which allowed people to talk to each other over long distances for the first time. Penicillin, discovered by Alexander Fleming, is an antibiotic that helped cure infections and saved millions of lives. The internet connects people all over the world. It lets us learn, shop, talk to others, and do business easily. The steam engine powered machines and trains during the Industrial Revolution, making factories and transportation faster. The airplane, invented by the Wright brothers, made it possible to travel long distances quickly by air. Vaccines, like the smallpox vaccine, protect us from dangerous diseases and have saved many lives. The computer has changed the world by helping us work, communicate, and entertain ourselves in ways we couldn’t before.

Ա,

A=x⁸+x⁴+1

Բ,

A=x¹⁰-x⁸+x⁶-x⁴+x²-1