Առաջադրանք 1․ Կատարե՛ք գործնական աշխատանք 2-ը /էջ 91-92/՝ բերելով քաղաքացիների, իրավաբանական անձանց, համայնքների և պետության սեփականության օրինակներ։ Քաղաքացիների սեփականություն – անշարժ գույք, շարժական գույք Իրավաբանական անձանց սեփականություն-հասարակական նշանակության օբյեկտներ Համայնքների սեփականություն-հող, վարչական շենքեր Պետության սեփականություն-անտառ, հող
2․ Օրինակների միջոցով ներկայացրե՛ք, թե ինչպես է մրցակցությունը օգուտ բերում սպառողին /բլոգային աշխատանք/․ Երբ որևէ ապրանքների արտադրողները մրցակցության մեջ են լինում, դա օգուտ է բերում սպառողին, բայց ինչո՞ւ։ Այդ ամենը նրա շնորհիվ է լինում, երբ մրցակիցները այսինքն՝ արտադրողները մրցակցության շնորհիվ սկսում են իրենց ապրանքը ավելի որակով արտադրեն և համեմատած ավելի էժան, որպեսզի սպառողները այդ բոլոր արտադրողների միջից ընտրեն հենց իրեն։ Եվ դրա համար էլ որքան շատ են մրցակիցներ լինում, այդքան ավելի շատ են արտադրողները լավացնում կամ էժանացնում իրենց ապրանքը։
Գենետիկայի հիմնական հասկացությունները, ժառանգականություն և փոփոխականություն Մենդելի 1-ին օրենք, գենոտիպ և ֆենոտիպ:
Ամփոփիչ հանձնարարություն՝
1․Նկարագրել ին՞չ է գենոտիպը, ֆենոտիպը, դոմինատ և ռեցեսիվ գեները,բերել օրինակներ։ Յուրաքանչյուր օրգանիզմի բոլոր գեների ամբողջությունը կոչվում է գենոտիպ: Սակայն գենոտիպը գեների մեխանիկական գումար չէ, այլ միմյանց հանդեպ փոխներգործող գեների ամբողջություն։ Միևնույն տեսակին պատկանող բոլոր օրգանիզմներում յուրաքանչյուր գեն գտնվում է որոշակի քրոմոսոմի միևնույն տեղում կամ լոկուսում: Օրգանիզմների բոլոր հատկանիշների ամբողջությունը կոչվում է ֆենոտիպ: Այն իր մեջ ներառում է ինչպես արտաքին, տեսանելի հատկանիշների (մաշկի կամ մազերի գույնը, քթի կամ ականջի ձևը, ծաղիկների գույները և այլն), այնպես էլ ներքին` կենսաքիմիական (սպիտակուցների կառուցվածքը, ֆերմենտների ակտիվությունը, արյան մեջ հորմոնների քանակը և այլն), հյուսվածաբանական (բջիջների ձևը և չափերը, հյուսվածքների և օրգանների կազմությունը), կազմաբանական (մարմնի կառուցվածքը, օրգանների փոխադարձ դիրքը) հատկանիշների ամբողջությունը: Դեղին և կանաչ սերմերով ոլոռների խաչասերման արդյունքում ստացված հիբրիդների առաջին սերնդի (F) բոլոր բույսերի սերմերը դեղին էին: Հակադիր հատկանիշը (սերմերի կանաչ գույնը) կարծես անհետանում էր։ Տվյալ փորձում միակերպությունը արտահայտվում է նրանում, որ մեկ հատկանիշը (սերմերի դեղին գույնը) ճնշում է հակադիր հատկանիշի (կանաչ գույնի) դրսևորմանը, և հիբրիդների բոլոր սերմերը դեղին (միակերպ) են ստացվում: Նման արդյունքներ էին ստացվում նաև այլ հատկանիշի` սերմերի մակերևույթի ձևի հակադիր դրսևորումներ (հարթ և կնճռոտ) ունեցող ոլոռի բույսերի խաչասերման արդյունքում, երբ առաջին սերնդում դրսևորվում էր միայն մեկ (հարթ մակերևույթ) հատկանիշը: Այս արդյունքների հիման վրա Գ.Մենդելը սահմանեց իր առաջին օրինաչափությունը, որը կոչվեց Մենդելի առաջին օրենք, և որը կարելի է անվանել նաև հիբրիդների առաջին սերնդի միակերպության կամ դոմինանտության օրենք: Հիբրիդային առանձնյակներում ծնողական ձևերից մեկի հատկանիշի գերակշռման երևույթը Գ.Մենդելն անվանեց դոմինանտություն։ Նա դոմինանտ անվանեց հատկանիշի այն դրսևորումը կամ այն հատկանիշը, (սերմերի դեղին գույնը, հարթ մակերևույթը), որը <<քողարկում էր>> հակադիր հատկանիշի դրսևորումը (սերմերի կանաչ գույնը, կնճռոտ մակերևույթը)։ Արտաքուստ անհետացող հակադիր հատկանիշը կոչվեց ռեցեսիվ: Հատկանիշի դոմինանտ ալելային գենը ընդունված է նշանակել լատինական մեծատառով, իսկ ռեցեսիվը` փոքրատառով։
2․Նկարագրել ժառանգականության և փոփոխականության դերը օրգանիզմների զարգացման պրոցեսում և էվոլյուցիայում։ Ժառանգականություն ասելով հասկանում ենք ծնողական օրգանիզմների` իրենց հատկանիշները և զարգացման առանձնահատկությունները հաջորդ սերնդին փոխանցելու հատկությունը: Այն իրականանում է բազմացման միջոցով: Ընդ որում, սեռական բազմացման դեպքում ժառանգականությունն ապահովվում է հատուկ սեռական բջիջների գամետների միջոցով, իսկ անսեռ բազմացման ժամանակ` մարմնական (սոմատիկ) բջիջների միջոցով։ Թե՛ գամետները և թե՛ սոմատիկ բջիջներն իրենց մեջ կրում են ոչ թե ապագա օրգանիզմի հատկանիշներն ու հատկությունները, այլ միայն դրանց նախադրյալները, որոնք ստացել են գեներ անվանումը: Գենը ԴՆԹ-ի մոլեկուլի կամ քրոմոսոմի որոշակի հատված է, որը որոշում է սպիտակուցային որևէ մոլեկուլի սինթեզը կամ որևէ տարրական հատկանիշի զարգացման հնարավորությունը: Փոփոխականությունն օրգանիզմի` իր անհատական զարգացման ընթացքում նոր հատկանիշներ ձեռք բերելու հատկությունն է: Փոփոխականության շնորհիվ առանձնյակները տեսակի սահմաններում տարբերվում են իրարից։ Այսպիսով, ժառանգականությունը և փոփոխականությունը օրգանիզմների երկու հակադիր, բայց փոխադարձ կապված հատկություններ են։ Ժառանգականության շնորհիվ պահպանվում է տեսակի միակերպությունը, իսկ փոփոխականությունը, հակառակը, տեսակը դարձնում է ոչ միակերպ:
1.Թվարկել պարագաները։ Նպատակի պարագա, չափ ու քանակի պարագա, պայմանի պարագա, տեղի պարագա, ժամանակի պարագա, ձևի պարագա։
2. Յուրաքանչյուր պարագայով կազմել երկուական նախադասություն։ Նպատակի պարագա Աղջիկները վազեցին աղբյուր՝ ջրի։ Տղաները գնացին դասարան գրքի համար։ Չափ ու քանակի պարագա Այս երեկոն այնքան խաղաղ էր։ Լուսինը երեկոյան ավելի շատ էր լույս տալիս։ Պայմանի պարագա Քո համաձայնության դեպքում բոլորս կմասնակցենք։ Մնացի տանը գիրք կարդալու նպատակով։ Տեղի պարագա Փողոցով անցավ մի մեծ և տարօրինակ շուն։ Հեռվում երևաց Աննան։ Ժամանակի պարագա Այսօրվա դասը բարդ էր։ Այսօր կարողացա իրականացնել նախագիծ։ Ձևի պարագա Շունը վազելով հասավ տիրոջը։ Արկղը գլորվելով ընկավ փոսը։
3. Շարոհյուսորեն վերլուծել նախադասությունները։
Կաքավաբերդի (հատկացուցիչ)գլխին (տեղի պարագա)տարին բոլոր(Ժամանակի պարագա)ամպ (ենթակա) է նստում(ստորոգյալ),բերդի (հատկացուցիչ)ատամնաձև (որոշիչ) պարիսպները(ենթակա)կորչում են(ստորոգյալ)սպիտակ (որոշիչ)ամպերիմեջ(տեղի պարագա), միայն սևին են անում(ստորոգյալ)բարձր (որոշիչ)բուրգերը(ենթակա)։ Հեռվից(տեղի պարագա)ավերակներ (ենթակա) չեն երևում(ստորոգյալ) և այնպեսէ թվում (ստորոգյալ), թե բուրգերի (հատկացուցիչ)գլխին(տեղի պարագա)հսկում(ենթակա)կա(ստորոգյալ), գոց են(ստորոգյալ)ապարանքի (հատկացուցիչ)երկաթե(որոշիչ)դռները(ենթակա), աշտարակի (հատկացուցիչ)գլխից(տեղի պարագա)մեկը (ենթակա) ահա(Ժամանակի պարագա)ձայն է տալու(ստորոգյալ)քարափը(տեղի պարագա)բարձրացողին(հանգման անուղղակի խնդիր)։
Հազար ու մի վերք ես տեսել, — էլի՛ կը տեսնես, Հազար խալխի ձեռք ես տեսել, — էլի՛ կը տեսնես։
Աշնան քաղած արտի նման՝ Հազար զոհերի Չհավաքված բերք ես տեսել, — էլի՛ կը տեսնես։
Գլուխդ չոր քամուն տված պանդուխտի նման, Հազար տարվա հերք ես տեսել, — էլի՛ կը տեսնես։
Նարեկացի, Շնորհալի, Նաղաշ Հովնաթան, Ինչքա՜ն հանճար, խելք ես տեսել, — էլի՛ կը տեսնես։
Քո Չարենցին լեզու տվող երկիր Հայաստան, Հազար ու մի երգ ես տեսել, — էլի՛ կը տեսնես։
Այստեղ Եղիշե Չարենցը նկարագրում է Հայաստանը, այն Հայաստանը, որը տեսել է վերքեր, թշնամիներ, պանդուխտներ, սակայն դրա հետ մեկտեղ տեսել է նաև Նարեկացի, Շնորհալի, Նաղաշ Հովնաթան, շատ հանճարներ, խելացի մարդիկ: Չարենցը և իր նման հեղինակները գովերգում են Հայաստանը: Հեղինակը վստահ է, որ էլի են լինելու հայտնի գրողներ, երաժիշտներ, նկարիչներ և Հայաստանը հավերժ լինելու է:
Ինչքան որ հուր կա… Եղիշե Չարենց Ինչքան որ հուր կա իմ սրտում — բոլորը քեզ. Ինչքան կրակ ու վառ խնդում — բոլորը քեզ.— Բոլո՜րը տամ ու նվիրեմ, ինձ ո՛չ մի հուր թող չմնա՝ Դո՜ւ չմրսես ձմռան ցրտում.— բոլո՜րը քեզ…
Չարենցն այս բանաստեղծությունը նվիրել է իր հավերժական սիրուն Արփենիկին։ Եղիշե Չարենցը այս ժողովածուն գրել 1920-1921 թվականներին, երբ արդեն ամուսնացել էր Արփենիկի հետ։ Այն պատմում է Չարենցի սիրո մասին, այն մասին, թե ինչի է պատրաստ Չարենցը Արփնիկի համար, նա համաձայն է նվիրել իր սրտի ամբողջ հուրն ու կրակը, միայն թե սիրելին չմրսի ձմռան ցրտին։ Նա պատրաստ է ամեն ինչի հանուն իր սիրելիի։
Եղիշե Չարենցի «Տաղարան» շարքը, որը հեղինակն ավարտել է 1921 թվականին, նրա գեղարվեստական այդ ընթացքի ինքնատիպ արտահայտություններից մեկը եղավ, որը տպագրվեց 1922 թվականին՝ տեղ գտնելով մոսկովյան հրատարակության երկհատորյակի առաջին հատորում: «Տաղարան» ժողովածուն նա ձոնել է իր սիրելի կնոջը՝ Արփենիկին: Արփենիկին Չարենցը սիրել է բարձրագույն սիրով։ Բնավորությամբ նա եղել է մեղմ ու սրտակից ընկեր, տխուր պահերին երգել Չարենցի համար։ Եվ որ ամենակարևորն է՝ հասկացել բանաստեղծին, ներել նրա մոլորությունները, սիրային պատմությունները, կենցաղային և գրական վեճերը։ Արփիկը հոգեկան նեցուկ է եղել Չարենցին և սատար կանգնել նրան մշտապես։ Արփիկի մահը Չարենցը շատ ծանր է տարել։ Կնոջ հուղարկավորության ժամանակ ամբողջ ճանապարհին, որ ձգվել էր դեպի ներկայիս Կոմիտասի այգին, այսինքն՝ նախկին Մլեր կոչված գերեզմանոցը, կյանքից հուսահատ ու ցավից տառապագին Չարենցը գոռացել է ու ողբացել։ Գերեզմանափոսի մոտ կանգնած դիմադրել է, չի թողել, որ դագաղը գերեզմանափոս իջեցնեն, ստիպել է բացել կափարիչը։ Ոմանք պատմում են, որ Արփիկի դագաղում ապակյա տարայի մեջ ամփոփված, Չարենցը բանասեղծություններ է թաղել։ Այդ սերը հետագայում շատ է ներշնչել բանաստեղծին։ «Էպիքական լուսաբացը»՝ «Նվիրում եմ գիրքս հիշատակին կնոջս, ընկերոջս, հերոսական բարեկամիս՝ Արփենիկ Չարենցին» ընծայագրով ձոնել է նրան։ Գրքում Արփենիկի հիշատակին նվիրված է նաև երկու սոնետ՝ «Իմ բարեկա՛մ, իմ սե՛ր, հերոսական ընկեր», «Մենք ապրեցինք քեզ հետ մի վիթխարի դարում»։ Չարենցի ստեղծագործության այս նոր անակնկալը՝ «Տաղարանը», կյանքի ու աշխարհի նկատմամբ ժողովրդական հայացքի ամրապնդումն էր, որովհետև ժողովուրդն է, որ իր դարավոր փորձից ելնելով, հաստատում է հավիտենական արժեքները: Դառնալով տաղասաց-աշուղ՝ Չարենցն իրեն ստիպում է մտնել ժողովրդի բնական պարզության աշխարհը, այնտեղ որոնել կեցության պարզ հիմքերն ու աշխարհահիացման, մարդկային հարաբերությունների ու կյանքի մասին իմաստությունների ամբողջությունը: Այն Սայաթ-Նովան, ով հիանալով՝ բեզարեց և վերջիվերջո կանգնեց փակուղիների առաջ և դատապարտվելով՝ հագավ կրոնավորի սքեմը: Սրանք հարցեր են, որոնց պատասխանը տալիս է «Տաղարանը»: Այստեղ Չարենցը ոչ թե նմանագրել է Սայաթ-Նովային, ոչ թե դիմել է գրչական ոճագրության, այլ ընդհակառակը՝ «սայաթնովյան երանգներով» շատ դեպքերում վիճում է միջնադարի երգչի հետ՝ նրա դառնությանը դեմ դնելով իր հոգու խենթ ազատությունն ու զվարթությունը, նրա բեզարածությանը դեմ է դնում վայելումի քաղցրությունը, իսկ հուսահատությանը՝ իր երբեք չմարող լավատեսությունը: Քանի որ Չարենցը ոչ միայն ժամանակի մեծ բանաստեղծներից էր, այլ նաև գրականության զարգացման ընթացքին էր հետևում, հասկացավ, որ թարմություն է պետք տիրող ճգնաժամը հաղթահարելու համար, համենայնդեպս Չարենցն այդպես էր կարծում: Սայաթ-Նովային դիմելն ուներ նաև մի այլ խորհուրդ՝ Սայաթ-Նովան հայ ժողովրդի հպարտությունն է, միջնադարյան պոեզիայի վերջին ձայնը, նոր պոեզիայի մեծ ու արքայական սկիզբը: Սայաթ-Նովան ու իր երգերը պարտավորեցրել են նրա հետնորդներին գետնին չթողնել հայկական բառը, աչքի լույսի պես պահպանել հայկական խոսվածքը, կյանքում միշտ բարձր դասել բարին, գեղեցիկն ու ազնիվը, գնահատել սիրո և բարեկամության մեծ ուժը: Եւ ահա Չարենցն իր առաջ խնդիր է դնում՝ սիրել Սայաթ-Նովայի բառարանով, ներել ու հաստատել նրա բառարանով, վիճել ու խոնարհվել, պաշտել ու փառաբանել նրա բառարանով: Նմանվելու, բայց աննման մնալու խնդիր, որը կարելի է անվանել վերամարմնավորում: Սայաթ-Նովան ոչ թե նամանակվում, այլ վերամարմնավորվում է Չարենցի մոտ՝ մնալով Չարենցին հարազատ:
PART ONE | A death in the family There were once two brothers, John and Robert Hessian. John was 52 years old, Robert 49. They had never married and they lived together in a house in Oldcastle in the north of England. They lived together, they ate meals together but they never spoke a single word to each other. They hadn’t spoken to each other for ten years, ever since they had had a quarrel. Whenever they wanted to communicate they wrote notes. One evening the brothers were sitting together after supper. They were both wearing black because their older sister, Mary, had recently died. John wrote a note to Robert: Mr Liversage is coming to visit. (Mr Liversage was their solicitor.) Robert wrote: Why? John wrote: I don’t know. He phoned and said that he wanted to see us. At that moment there was a knock at the door. It was the solicitor, Mr Powell Liversage. He had been to school with the brothers and was an old friend. He too was unmarried. ‘How are you, Powell?’ asked Robert. ‘Very well,’ he replied. ‘I’ve come to tell you about your sister’s will. Did you know that she had left a will?’ ‘No,’ answered John and Robert together. ‘How much did she leave?’ £12,000. But let me read you the will.’
PART TWO | The will Mr Liversage took the will out of his pocket and began to read. Last Will and Testament of Mary Hessian To my dear brothers John and Robert: You have both behaved very stupidly. I have never understood why you quarrelled about Annie Emery. You have been cruel and unfair to poor Annie. She has waited ten years for one of you. So John, if you marry Annie, I’ll give all my money to you. And Robert, if you marry her. I’ll give it to you. And, if neither of you marries her, all my money will go to Annie, herself. Your ever-loving sister Mary
PART THREE | To marry or not to marry? The two brothers sat and thought for a long time. Ten years ago when Annie was a young woman of 27, both John and Robert had been in love with her. They had had a violent quarrel and some terrible things were said. Afterwards they had both wanted to make up and be friends again but by this time they had stopped speaking to each other, so neither of them learned that the other had decided not to marry Annie. At two o’clock in the morning John spoke: ‘Why don’t we toss a coin for Annie? Heads or tails?’ ‘Tails,’ said Robert. But it was heads. The next evening John went round to Annie’s house. Powell Liversage was just leaving when he arrived. G So in the end neither brother married Annie. They are still bachelors to this day, but at least they are now talking to each other again. And Annie? Well, she got her revenge and now she’s very happily married. ADAPTED FROM A STORY BY ARNOLD BENNET
Познакомить учащихся с историей создания азбуки Морзе.
Развить у школьников навыки анализа текста.
Подготовить учащихся к решению проблемных ситуаций, связанных с историей телеграфии и созданием кодов.
Азбука Морзе, или код Морзе — способ кодирования букв алфавита, цифр, знаков препинания и других символов при помощи длинных и коротких сигналов, так называемых «тире» и «точек» (а также пауз, разделяющих буквы) . За единицу времени принимается длительность одной точки. Длительность тире равна трeм точкам. Пауза между элементами одного знака — одна точка, между знаками в слове — 3 точки, между словами — 7 точек.
История создания азбуки Морзе
Азбука Морзе была создана Самюэлом Финли Бризом Морзе, который родился 27 апреля 1791 года в семье проповедника, в штате Массачусетс. Сэмюэль Морзе не имел никакого специального технического образования. Он был вполне успешным художником, основателем и президентом Национальной академии рисунка в Нью-Йорке. Возвращаясь из путешествия по Европе на корабле, Морзе увидел фокусы с применением электромагнитной индукции, которыми развлекали скучающую публику. Провод под электрическим напряжением подносили к компасу, стрелка которого начинала бешено крутиться.
Именно после этого Морзе пришла идея создания специальной азбуки, способной передавать по проводам определенные сигналы. Он тут же набросал схему прообраза телеграфа. Прибор состоял из рычага на пружине, к концу которого был прикреплен карандаш. Подавался ток и карандаш опускался на движущуюся бумажную ленту, оставляя линию за собой. При отключении тока карандаш поднимался и получался пробел.
Лишь через три года Морзе смог реализовать свой замысел, всё же сказывалось отсутствие технического образования. Первый аппарат смог принять и зафиксировать сигнал по проводу, длиной 500 метров. Но тогда данное изобретение не стало популярным, так как не имело коммерческой выгоды. Однако, один человек всё же заинтересовался изобретением. Это был американский промышленник Стив Вэйл, который профинансировал дальнейшие исследования художника и приставил к нему помощником своего сына Альфреда. В итоге прибор удалось усовершенствовать – длина провода возросла во много раз и сигнал получался более точный. В 1843 году Конгресс США постановил провести первую телеграфную линию между Балтимором и Вашингтоном. И через год по этой линии была передана первая телеграмма со словами «Чудны дела твои, Господи».
Тем не менее, аппарат не мог передавать буквы, только лишь линии определенной длины. Различные комбинации линий и точек обозначали собой знаки алфавита и цифры. Историки не могут сказать наверняка, был ли этот код изобретением Морзе или его партнера Вейла.
Первоначально азбука Морзе состояла из трёх сигналов разной длительности. За единицу времени принималась точка. Знак тире состоял из трёх точек. Пауза между буквами в слове — три точки, между словами — семь точек. Но такое количество знаков создавало путаницу и усложняло весь процесс передачи телеграммы. Поэтому азбука была доработана конкурентами Морзе. Для самых популярных букв и слов были разработаны наиболее простые комбинации букв или цифр.
В наше время, как правило, используют более современные средства связи. Азбука Морзе очень популярна среди радиолюбителей. Иногда также ее применяют на флоте и в МЧС.
Пример азбуки Морзе:
A — .-
B — -…
C — -.-.
S — …
Первая телеграфная линия, использующая этот код, была построена в 1844 году в США, и она продемонстрировала всю эффективность нового способа передачи информации. С помощью азбуки Морзе люди смогли быстро передавать важные сообщения, что было особенно полезно в экстренных ситуациях, например, во время военных конфликтов.
Впоследствии азбука Морзе была адаптирована и использована во всем мире, и до сих пор применяется в некоторых областях связи, например, в авиации и на флоте.
Часть 2. Проблемные вопросы к тексту
Почему Самуэль Морзе не ограничился только созданием телеграфа, а также разработал систему кода для передачи сообщений?
Как вы думаете, почему было необходимо создать систему кодирования для передачи информации?
Какие преимущества и недостатки были у азбуки Морзе по сравнению с другими методами передачи сообщений того времени?
Как вы думаете, каковы были бы последствия, если бы азбука Морзе не была создана?
Какую роль сыграла азбука Морзе в военных конфликтах того времени?
Почему коды и шифры так важны для успешной связи в условиях войны?
Как современные технологии, такие как мобильные телефоны или интернет, изменили способы передачи информации по сравнению с использованием азбуки Морзе?
Какие особенности современной связи вы бы хотели сохранить, чтобы улучшить коммуникацию?
Какие другие способы шифрования сообщений, кроме азбуки Морзе, использовались в истории?
Как вы думаете, почему разные способы шифрования важны для разных типов коммуникаций?
Домашнее задание:
Найти эквиваленты данных фразеологизмов в армянском языке․
Белая ворона.
Ворон ворону глаз не выклюет.
Вступить в петушиный бой.
За двумя зайцами погонишься, ни одного не поймаешь.
Միջոցի անուղղակի խնդիրը դրվում է գործիական հոլովով (-ով, -բ վերջավորություններ) և ցույց է տալիս այն առարկան, որի միջոցով կատարվում է գործողությունը։
Օրինակ՝ Ուսուցիչը հպարտանում է լավ աշակերտով։ Ջուրն արյամբ չեն լվանա։ Տիգրանը ինչո՞վ կտրեց մատը։ Դիրեկտորը նրա միջոցով ստացավ այս սարքավորումները։
Ինչպես ցույց է տրված օրինակներում, միջոցի անուղղակի խնդիրը կարող է լրացնել և՛ ներգործական, և՛ կրավորական, և՛ չեզոք սեռի բայերին։
Ներգործող անուղղակի խնդիրը դրվում է հիմնականում բացառական (-ից վերջավորություն) և գործիական (-ով, -բ վերջավորություններ) հոլովներով և ցույց է տալիս այն առարկան, որի ներգործությամբ, ազդեցությամբ կատարվում է տվյալ գործողությունը։
Օրինակ՝ Վ. Համբարձումյանը բարձր է գնահատվում իր ժողովրդի կողմից։ Ուսուցիչը հարգվում է աշակերտներից։ Գետինը ծածկվեց ձյան հաստ շերտով։ Ներկվեցին փողոց ու գործարաններ ձեր տաք արյունով։
Վերաբերության անուղղակի խնդիրը դրվում է բացառական հոլովով (-ից վերջավորություն) և ցույց է տալիս այն առարկան, որի մասին խոսվում է։
Օրինակ՝ Աշակերտները խոսում էին կինոյից։ Ծերունիները պատմում են պատերազմից։
Վերաբերության խնդիրը կարող է կազմվել նաև սեռական հոլովի և կապի միջոցով։
Օրինակ՝ Բոլորը հարգանքով են արտահայտվում Արամի մասին։ Կատարվածի վերաբերյալ հայտնեցինք տնօրենին։
Ցուցական մի քանի դերանուններ կարող են վերաբերական հարաբերություն ցույց տվող որոշ կապերի հետ դառնալ վերաբերության անուղղակի խնդիր։
Օրինակ` Այդ մասին շատ է խոսվել։ Այս առումով շատ զրուցեցինք։ Այս կապակցությամբ դեռ պիտի մտածեք։
Անջատման խնդիրը դրվում է բացառական հոլովով (-ից վերջավորությամբ) և ամբողջովին հակադրվում է հանգման խնդրին։ Այս խնդիրը ցույց է տալիս այն առարկան, որից հեռանում կամ անջատվում է ինչ-որ առարկա։
Օրինակ՝ Տղաներից անջատվեցին աղջիկները։ Քեզնից հեռացա՞վ քույրդ։ Ումի՞ց ես խուսափում։ Մի շարք բայերի հետ հիմնականում գործածվում են անջատման խնդիրներ․ դրանք են՝ բաժանվել, հեռանալ, առանձնացնել, մեկուսանալ, փախչել, պոկվել, խուսափել, խուսանավել, ջոկել, քաշվել, շորթել, փախցնել, գանձել և նման շատ այլ բայեր։
Առաջադրանք․ 1․ Կազմել 3 ական նախադասություն՝ միջոցի, ներգործող, վերաբերության, անջատման անուղղակի խնդիրներով։ Միջոցի անուղղակի խնդիր Ես հպարտանում եմ իմ աշխատանքով։ Նա իմ միջոցով գտավ այդ գիրքը։ Նա փայլում էր իր լսողությամբ։ Ներգործող անուղղակի խնդիր Ես գնահատվել եմ իմ ուսուցչից։ Գետինը պատվեց տերևների տարափով։ Ձեռքը ներկվեց ընկերոջ արյունով։
Վերաբերության անուղղակի խնդիր Մայրիկը պատմեց աշխատանքից։ Նա պատմեց Աննայի մասին։ Նա պատմում էր դպրոցի մասին։
Անջատման անուղղակի խնդիր Նրանք հեռացվեցին դպրոցից։ Նրանք վերջապես պոկվեցին միմյանցից։ Դուք հանկարծ մեկուսացաք բոլորից։
2․ Շարահյուսորեն վերլուծել հետևյալ նախադասությունը։ Ու ահա Վարդուշի ուղարկած գաթաները իրենց բուրմունքով արդեն արթնացրել էին հուշերի մի աշխարհ, որոնք սկսել էին հստակ բյուրեղացում և ձևավորում ստանալ՝ գույների ու ծավալի նոր հղացումներով։
Էլեն Շահվերդյան 