Aelwyn Roberts, 79, used to be a vicar. He’s retired now, but he still works as a ghostbuster. He helps people who have ghosts in their houses to get rid of them.
‘I’m a kind of social worker for ghosts,’ he explains. ‘Some people die and they still have problems when they leave this world, so they come back again as ghosts to sort them out. I don’t think ghosts might exist. I know they do exist.’ He says he has met
thousands of ghosts trapped between this world and the next. He helps them sort out their problems so they can move on to the next world.
One example is typical. At exactly nine every night a three-year-old boy got out
of bed and came downstairs. When his parents asked him to explain why, he said that he saw an old man in a
funny hat sitting on the end
of the bed and the man told him to get out of his bed and go downstairs.
For Mr Roberts this was simple to sort out. He moved the boy’s bed from one part of the room to another. ‘The ghost was the boy’s great-grandfather and the bed was in his way’, he explains. The family were never troubled again. ‘Eighty per cent of the time the ghosts are members of the family. I tell people that if they want me to get rid of them, I might be throwing their grandmother out of the house. I worry that they might miss her.’
Mr Roberts calls ghosts ‘yesterday’s people’. His advice is simple. ‘You just need to tell them, firmly, to go away and leave you
alone.’

Փետրվարի 10-14
Պատրաստվե՛ք ներկայացնելու․
Թեմա 3. Հայկազուն Երվանդականների թագավորությունը Ք. ա. 7-6-րդ դարերում.
ա/ Պարույր Նահապետը՝ հայոց թագավոր
բ/ Երվանդ 1-ին Սակավակյաց
գ/ Տիգրան 1-ին Երվանդյան /բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 65-68, նաև այլ աղբյուրներ/
Թեմա 4. Մեծ Հայքի Արտաշեսյան թագավորությունը՝ Արտաշես 1-ին.
ա/ Թագավորության ստեղծումը: Արտաշես 1-ին
բ/ Արտաշես 1-ինի բարենորոգումները /բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 82-90, նաև այլ աղբյուրներ/.

Առաջադրանք.
1. Նկարագրե՛ք Երվանդ Սակավակյացի թագավորության սահմանները:
Երվանդ Սակավակյաց թագավորությունը (հայտնի նաև որպես Երվանդունիների թագավորություն) գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. 6-4-րդ դարերում և ընդգրկում էր Հյուսիսային Հայաստանը, ինչպես նաև հարակից տարածքներ: Թագավորության սահմանները տարաբնույթ էին, բայց հիմնականում հետևյալ տարածքները համարվում են Երվանդ Սակավակյաց թագավորության սահմանների մեջ. Երևանյան գավառը (Բարձր Հայաստան)՝ որը գտնվում էր Հայաստանի կենտրոնական մասում։ Արտաշատի հովիտը՝ որը համարվում էր Արտաշեսյան թագավորության գլխավոր տարածքներից մեկը։ Մարաշ, Կիլիկիա և հարակից շրջաններ՝ որոնք եղել են Երվանդ Սակավակյաց թագավորության մաս։ Միջին և Կենտրոնական Զարարայի տարածաշրջանները, այսինքն՝ տարածքներ, որոնք ներկայիս Հայաստանի հարավ-արևելյան մասերում են գտնվում։ Այս թագավորությունը այն ժամանակ նաև մշակութային և քաղաքական կենտրոն էր, որը պահպանում էր Հին Հայաստանի ամբողջ տարածքի մոտակայքում գտնվող մեծ ռազմավարական դիրքեր:

2. Ներկայացրե՛ք Արտաշես 1-ինի՝ հայկական հողերի միավորման գործընթացը:
Արտաշես I-ը սկսեց իր իշխանությունը մ.թ.ա. 189-ին, երբ նա հաղթեց Երվանդունիների վերջին թագավորներին և դարձրեց իրեն Հայքի առաջնորդը: Նրա կառավարման ընթացքում նա կարողացավ միավորել տարբեր հայկական տարածքներ, որոնք նախորդում էին տարբեր իշխանությունների կամ ցեղերի, ինչպես՝ Երվանդունիների, Կոմմագենեի և մյուս ազգերի հետ։ Այս հաղթանակների շնորհիվ Արտաշեսը դարձավ Մեծ Հայքի առաջին հայակական թագավորը։ Երվանդունիները, որոնք միաժամանակ հռոմեական և պարսկական ազդեցության ներքո էին, թուլացել էին, և Արտաշեսը ներխուժեց նրանց տարածքներ՝ միավորելով Բարձր Հայաստանը և հարակից շրջանները: Նրա նախաձեռնությամբ տեղի ունեցավ Երվանդունիների վերջին թագավորության անկումը, և ամբողջ այդ տարածքները միավորվեցին Արտաշեսի թագավորության կազմում։

3. Ի՞նչ բարենորոգումներ է իրականացրել Արտաշես 1-ինը: Որո՞նք էին դրանց նշանակությունը /բլոգային աշխատանք/.
Արտաշես I-ը, լինելով հզոր ռազմավար և ղեկավար, չէր միայն ընդլայնում Հայոց թագավորության սահմանները, այլ նաև իրականացնում էր կարևոր բարենորոգումներ, որոնք նպաստեցին Հայկական պետության կայուն զարգացմանը և նրա տնտեսական ու մշակութային աճին: Նրա բարենորոգումները ոչ միայն քաղաքական, այլև մշակութային ու տնտեսական ոլորտներում էին: Ահա նրա իրականացրած կարևոր բարենորոգումների մի քանիսը.

354. Ա,

a₂-a₁=5

a₃-a₂=5

a₄-a₃=10

a₅-a₄=5

Բ,

Ոչ

355. a₁=3

a₂=5

a₃=7

a₄=9

a₅=11

356. Ա,

6

Բ,

a₇=37

a^₈=43

a₉=49

a₁₀=55

357. Ա, Ոչ

Բ,Այո

Գ, Այո

Դ, Այո

Երկրաբանական վաղ անցյալում այստեղ աճել են արևադարձային և մերձարևադարձային բուսականություն: Հնագույն սառցապատումների ժամանակ, իրար հաջորդող ցուրտ, խոնավ, շոգ և չոր կլիմաների ներգործությամբ առաջացել են նոր բուսատեսակներ:
ՀՀ-ում հանդիպում է 3200 բարձրակարգ բուսատեսակ. գրեթե այնքան, ինչքան մեր տարածքը հարյուրապատիկ անգամ գերազանցող Արևելաեվրոպական հարթավայրում:
Մեր բուսական աշխարհի ներկայացուցիչների 120 տեսակը էնդեմիկ է և դրանցից շատերը գիտության մեջ կոչվում են Հայաստանի տարբեր մասերի անուններով:

Բազմազան է նաև ՀՀ-ի կենդանական աշխարհը. հանդիպում է 12000 կենդանատեսակ: Դրանցից կաթնասուններն են 75-ը, թռչուններ՝ 302-ը, սողուններ՝ 43-ը, անողնաշարավորներ՝ ավելի քան 11000-ը:
Շատ կենդանատեսակներ հատուկ են միայն Հայկական լեռնաշխարհին և հարակից տարածքներին: Դրանցից են հայկական վայրի ոչխարը, բեզոարյան այծը, կովկասյան փասիանը, հայկական եղջերավոր օձը, և այլն:

Բուսականության տեսակնային մազմի տարածքային տարբերությունը համընկնում է կլիմայի և հողերի վերընթաց գոտիականությանը: Ցածրադիր վայրերը ծածկված են անապատային և կիսաանապատային գուտու, իսկ բարձրադիր մասերը՝ ալպյան գոտու բուսականությամբ:

Կենդանական աշխարհի տեղաբաշխումն իր հերթին համապատասխանում է բուսական գոտիների դասավորությանը: Սակայն կենդանիների շարժունակության պատճառով շատ տեսակներ հանդիպում են գրեթե բոլոր գոտիներում (նապաստակ, գորշ արջ, աղվես, գայլ:)

Անապատային և կիսաանապատային գոտու բուսականությունը տարածվում է Արարատյան գոգավորության ցածրադիր մասերում:
Բուն անապատային բուսատեսակները հանդես են գալիս կղզիների ձևով՝ Արարատյան դաշտի աղուտներում և ավազուտներում: Հաճախակի հանդիպող բուսատեսակներն են ծառանման օշինդրը, հազարատերևուկը, ինչպես նաև վաղանցիկ (էֆեմերային) բույսերը, որոնցից ամենատարածվածը աղածաղիկն է: Դրանք ունեն զարգացած արմատային համակարգ, որի հողի խորքից անհրաժեշտ քանակությամբ ջուր վերցնելու հնարավորություն է տալիս: Ճյուղերը ցախանման են, տերևները՝ մանր, երբեմն մսալի, որը նվազեցնում է ջրի գոլորշիացումը:
Գետերի ողողատների ճահճոտ վայրերում մեծ տարածում ունեն եղեգնուտները (շամբուտները) և ջրային բույսերը:

Արարատյան գոգավորության կիսաանապատներում ՝ 1000-1500 մ բարձրությունների վրա, տարածված են հոտավետ օշինդրը, կապառը, ջանգյուլումը և անթառամ ծաղիկները: Ամռանը դրանք, բացառությամբ օշինդրի, չորանում են:
Այս գոտում տարածված կենդանիներից են ճագարամուկը, դաշտամուկը, հանդիպում են նաև տափաստանային կատու, ոզնի: Տարածված են թունավոր օձերը, որոնցից հայտնի են գյուրզան, թունավոր մորմերն ու կարիճները:
Անապատային և կիսաանապատային գոտուն բնորոշ է նաև լեռնային չորասեր (ֆրիգանոիդ) բուսականությունը, որը գերակշռվող է հատկապես քարքարոտ հողերում: Շատ են չորասեր, սուր փշեր ունեցող մանրատերև մացառուտները, գաճաճ ծառերը: Տարածված են դեղատու, եթերայուղատու և թելատու բույսերը (մասրենի, բազմատեսակ ծաղիկներ:) Լեռնային չորասեր բուսականության գոտուն բնորոշ են բեզոարյան այծը, վայրի ոչխարհը (մուֆլոն) և այն խոտակերների որսով հրապուրված Արաքսի հովտից թափանցած հովազը (ընձառյուծը): Այս երեք կենդնատեսակներն էլ անհետացման վտտանգի տակ են: Այդ պատճառով գրանցված են միջազգային Կարմիր գրքում: Դրանց որսն արգելված է:

Տափաստանային գոտու բուսականությունը մեր հանրապետությունում տարածված է 1400-2400 մ բարձրություններում: Այս գոտուն բնորոշ է փետրախոտային, սիզախոտային, իսկ բարձրադիր մասում՝ հացազգի-տարախոտային բուսականությունը: Տափաստանային գոտու վերին սահմանին մոտ, որտեղ խոնավությունը բավարար է, աճում են մերձալպյան բարձրախոտերը: Այս տարածքները լավ խոտհարքեր են:
Տափաստանային գոտում համեմատաբար շատ են կրծողները և թռչունները, քիչ են սողուններն ու երկկենցաղները: Լայն տարածում ունեն ճագարամուկը, գետնասկյուռը, դաշտամուկը, խլուրդը, իսկ գիշատիչներից հանդիպում է ժանտաքիսը: Թռչուններից նշանավոր են միջատակեր սարյակները, սևճակատ շամփրուկը, որոնք, սնվելով մշակաբույսերին վնասող միջատներով՝ մեծ օգուտ են տալիս գյուղատնտեսությանը:

Անտառային գոտին իր ուրույն տեղն ունի հանրապետության բուսական աշխարհում: Առանձնանում են երկու համեմատաբար ընդարձակ անտառային զանգվածներ՝ հյուսիսարևելյան և հարավարևելյան: Հյուսիս -արևելքում տարածքի անտառապատվածությունը կազմում է 30%: Այստեղից հիմնական ծառատեսակը արևելյան հաճարենին է, որի անտառը տեղ-տեղ ընդմիջվում է կաղնուտներով և սոճուտներով: Հարավարևելյան անտառային զանգվածը գրավում է փոքր տարածություն և գլխավորապես բաղկացած է վրացական կաղնուց:
Հանդիպում են նաև արաքսյան կաղնի, հացենի, թխկի, ընկուզենի և այլ ծառատեսակներ:

Զանգեզուրի Ծավ գետի ավազանում պահպանվել է սոսկու պուրակը, որը միակն է հանրապետությունում՞ Այն հեթանոսության ժամանակաշրջանում համարվել է յուրօրինակ սրբավայր, որտեղ քրմերն իրենց աղոթքներն էին կարդում և սոսկու տերևների սոսափյունով գուշակություններ անում:
Հայաստանի անտառներն առաջին որակակարգի անտառներ են: Դա նշանակում է, որ մեծ է դրանց էկոլոգիական՝ հողապահպան, ջրապահպան ու կլիմայակարգավորող նշանակությունը: Արգելված է այս անտառների արդյունաբերական հատումը: Թույլատրվում է միայն սանիտարական անտառահատում:

Անտառների կենդանական աշխարհը հարուստ է կաթնասուններով: Հյուսիսում հանդիպում են այծյամ, լուսան, գորշ արջ, վարազ, իսկ Զանգեզուրում՝ մացառախոզ, շնագայլ, սիրիական արջ, ժայռածերպերին՝ բեզոարյան այծ:

Մերձալպյան և ալպյան գոտու բուսաանությունը տարածվում է 2200 մ-ից բարձր: Մերձալպյան գոտու ստորին մասում տիրապետում են մեկ մետր և ավելի բարձրություն ունեցող մեծատերև խոտաբույսերը:
Բուն ալպյան բուսականությունը հանրապետության հյուսիսում սկսվում է 2700-2800 մ, իսկ հարավում՝ 2900-3000 մ բարձրություններից և ընդգրկում բարձր լեռների ու լեռնաշղթաների մերձգագաթային հատվածերը: Դաժան կլիմայի պատճառով բույսերը գետնատարած են, ունեն մի քանի սանտիմետրից մինչև 10-15 սմ բարձրություն: Բազմազան ծաղիկներով զարդարված մարգագետինները հեռվից թողնում են գույնզգույն գորգերի տպավորություն և այդ պատճառով հայտնի են նաև ալպյան գորգեր անունով:
Մերձալպյան և ալպյան գոտին աչքի է ընկնում թռչունների, միջատների և գույնզգույն թիթեռների առատությամբ: Այս գոտին իր փարթամ խոտհարքերով ու արոտավայրերով բացառիկ նշանակություն ունիր անասնապահության համար:

Լաբորատոր  փորձարարություն. Օսլայի  բացահայտման  ռեակցիաները տարբեր սննդանյութերում:

    Բույսերի  հիմնական  պաշարային  ածխաջուրը՝ օսլան, յոդի  լուծույթի  նույնիսկ  չնչին կոնցենտրացիայի  առկայությամբ  ստանում  է  մուգ  կապույտ  գունավորում (առաջանում է համալիր միացություն)։ Գունավորումը  պայմանավորված  է  ամիլոզի  առկայությամբ։ Չնայած ամիլոպեկտինի պարունակությունը  օսլայում  մի  քանի  անգամ  շատ  է  ամիլոզի քանակությունից ամիլոզի  կապույտ  գունավորումը  քողարկում  է  ամիլոպեկտինի կարմրամանուշակագույն   գունավորումը,  տաքացման  հետևանքով  համալիրը  քայքայվում է և գունավորումն անհետանում  է, իսկ սառչելու  դեպքում՝ նորից  հայտնվում։ Այս  ռեակցիան  թույլ  է  տալիս  հայտնաբերել միջավայրում  օսլայի  նույնիսկ  աննշան քանակությունը։

Աշխատանքի  համար  անհրաժեշտ  նյութեր  և   ազդանյութեր՝ կարտոֆիլ, սպիտակ  հաց, բրինձ,  օսլայի  1% լուծույթ, Լյուգոլի ռեակտիվ՝ յոդի  ջրային  լուծույթ:

1. Օսլայի  լուծույթներ
2. Յոդով  գունավորված  օսլայի  լուծույթի  անգունացում (տաքացնելու դեպքում)
3. Լուծույթի  գունավորման  առաջացում (սառեցնելու դեպքում):

Պարագաներ: Փորձանոթներ, կաթոցիկներ, փորձանոթի  բռնիչ

Աշխատանքի  ընթացքը. Փորձանոթի  մեջ  լցնել  1 մլ  օսլայի  լուծույթ և  1  կաթիլ  Լյուգոլի  ռեակտիվ, առաջանում  է  կապտամանուշակագույն  գունավորում։

Համարակալված  փորձանոթների մեջ  տեղափոխել  0.5 գ  տարբեր  սննդանյութեր (նախապես հավանգում  տրորած), ավելացնել 2-3 մլ թորած ջուր, թափահարել, ավելացնել 

1-2  կաթիլ  Լյուգոլի  ռեակտիվ։ Փորձանոթներում  առաջացած գունավորմամբ եզրակացնել սննդանյութերում   օսլայի  առկայության  մասին:

***-Գլյուկոզի  հայտնաբերման ռեակցիան՝ <<արծաթահայելու ռեակցիան>>   Արծաթի նիտրատի ամոնիակային լուծույթի վերականգնումը գլյուկոզով  կոչվում  է արծաթահայելու ռեակցիա՝ 2AgNO3 + 2NaOH → Ag2O↓+ 2NaNO3 + H2O Ag2O↓ + H2O + 4NH3→2[Ag(NH3 )2]OH (Տոլենսի ռեակտիվ)

Ազդանյութեր՝ AgNO3 5%-անոց, NaOH 10%-անոց, NH3–ի 10%-անոց լուծույթներ, գլյուկոզի 0,5%-անոց լուծույթ:

 Փորձի ընթացքը: Մաքուր փորձանոթի մեջ լցնել 2-4 կաթիլ AgNO3-ի լուծույթ, ավելացնել 4 կաթիլ NaOH-ի լուծույթ և 6-8 կաթիլ ամոնիակի  ջրային  լուծույթ, մինչև առաջացած Ag2O նստվածքի լուծվելը (ստացված թափանցիկ լուծույթը կոչվում է Տոլենսի ռեակտիվ): Այնուհետև ավելացնել 2-4 կաթիլ գլյուկոզի լուծույթ, թույլ տաքացնել փորձանոթի պարունակությունը մինչև մետաղական արծաթի սև նստվածքի անջատումը: Մետաղական արծաթը նստում է փորձանոթի պատերին՝ առաջացնելով հայելի:

Գոյականական անդամի լրացումներ (որոշիչ, բացահայտիչ, հատկացուցիչ)

Որոշիչ

Դուրս գրել որոշիչները( որ ինչը, ով , / ինչպիսի ինչ, ով, /քանի ինչ, ով,/ որերերդ ինչը, ով)

ՊՏՈԻՂԴ ՔԱՂՈՂ ՉԿԱ

Պտուղդ քաղող չկա,
Մասրենի, սարի մասրենի,
Պատիվդ պահող չկա,
Մասրենի, բարի մասրենի։
Ասում են՝ էլ մարդ չկա,
Որ փնտրի քնքշանքդ փշոտ,
Քեզ գրկի ու տաքանա,
Մասրենի, ժայռի մասրենի։
Երեսիդ նայող չկա,
Մասրենի, վայրի մասրենի,
Կրքերիդ կրակը քեզ
Թող այդպես այրի, մասրենի…
Կանգնել ես քո բարձունքին,
Մեկուսի, մենակ, մենավոր…
Իմ երես առած դարում
Դու լքված այրի, մասրենի։

ԱՆՈՒՆԴ ՏԱԼԻՍ

Հայաստա՛ն, անունդ տալիս,
Ժայռի մեջ մի տուն եմ հիշում,
Ալևոր կամուրջի հոնքին
Ծիծեռի մի բույն եմ հիշում,
Թեքված մի մատուռ եմ հիշում
Եվ բերդի տեղահան մի դուռ,
Ավերակ տաճարի մի վեմ
Եվ բեկված մի սյուն եմ հիշում:

Հիշում եմ լքված մի թոնիր,
Բերանին մամռոտած մի խուփ,
Մամռոտած որմի խոռոչում
Մասրենու վարսաթափ մի թուփ,
Աշխարհի քարերին մաշված,
Աշխարհից խռոված մի ցուպ,-
Եվ հեռվում ինչ-որ ուշացած
Ձիերի դոփյուն եմ հիշում:

Արևոտ մի սար եմ հիշում,
Ճակատին ձյունի պատառիկ,
Սարն ի վար բարակ մի առու-
Շուրթերին հայրեն ու տաղիկ,
Ցորենի կանաչ արտի մեջ
Առվույտի կապույտ մի ծաղիկ
Եվ արտի եզրին՝ մենավոր
Մի բարդու շրշյուն եմ հիշում:

Գտնել որոշիչները, գրել՝ ինչ խոսքի մասով են արտահայտված։

Մթնաձոր տանող միակ (ածական) արահետն առաջին (թվական) ձյունի հետ փակվում է, մինչև գարուն ոչ մի (դերանուն) մարդ ոտք չի դնում անտառներում։ Սակայն Մթնաձորում այժմ էլ թավուտ (ածական) անտառներ կան, ուր ոչ ոք չի եղել։ Ծառերն ընկնում են, փտում, ընկած (բայ) ծառերի տեղ նորն է ծլում, արջերը պար են խաղում, սուլում են չոբանի պես, ոռնում են գայլերը, դունչը լուսնյակին մեկնած, վարազները ժանիքով փորում են սև (ածական) հողը, աշունքվա փտած (բայ) կաղիններ ժողովում։

Մի ուրույն (ածական) աշխարհ է Մթնաձորը, քիչ է ասել կուսական ու վայրի (ածական)։ Թվում է, թե այդ մոռացված մի (բայ) անկյուն է այն օրերից, երբ դեռ մարդը չկար, և բրածո (ածական) դինոզավրը նույնքան ազատ էր զգում իրեն, ինչպես արջը մեր օրերում։ Գուցե այդպես է եղել աշխարհն այն (դերանուն) ժամանակ, երբ քարածուխի հսկա (ածական) շերտերն են գոյացել և շերտերի վրա պահել վաղուց անհետացած (ածական) բույսերի ու սողունների հետքեր։

Հիմա էլ Մթնաձորում մուգ-կանաչ (ածական) մաշկով (գոյական) խլեզներ կան, մարդու (գոյական) երես (գոյական) չտեսած (բայ), մարդուց (գոյական) երկյուղ (գոյական) չունեցող (բայ)։ Պառկում են քարերի վրա, արևի տակ, ժամերով կարող եք նայել, թե ինչպես է զարկում փորի մաշկը, թույլ (ածական) երակի պես, կարող եք բռնել նրանց։ Խլեզները Մթնաձորում մարդուց չեն փախչում։

Բարձր (ածական) են Մթնաձորի սարերը, դրանից է, որ ամռան երկար (ածական) օրերին էլ արևը մի քանի ժամ է լույս տալիս Մթնաձորի անտառներին։ Եվ երբ հեռավոր (ածական) հարթավայրում արևը նոր է թեքվում դեպի արևմուտք, Մթնաձորում ստվերները թանձրանում են, սաղարթի տակ անթափանց (ածական) խավար է լինում, արջերը որսի են դուրս գալիս, վարազներն իջնում են ջուր խմելու, իր որջի առաջ զիլ ոռնում է գայլը, ոռնոցը հազարբերան (ածական) արձագանքով զրնգում է Մթնաձորում։

Գիշեր է դառնում, և գիշերվա հետ որսի են ելնում Մթնաձորի բնիկները։ Արջը տանձ է ուտում, իրար թաթով են տալիս, թավալգլոր են լինում չոր (ածական) տերևների վրա, դարան մտնում, հենց որ զգում են վայրի (ածական) խոզերի մոտենալը։ Արջը գիտե վարազի ժանիքի թափը, նախահարձակ չի լինում։ Եթե տկար (ածական) մի խոզ ետ մնա մյուսներից, արջը թաթի մի հարվածով ճեղքում է փափուկ (ածական) վիզը, մի երկու պատառ լափում, լեշը ծածկում չոր (ածական) ցախով ու տերևներով, քար դնում վրան, փնթփնթալով հեռանում, մինչև լեշը հոտի։