Քիմիական  փորձարարություն՝ <<Մետաղների քիմիական  հատկությունները>> Փորձերի  համար  անհրաժեշտ  են   նատրիում, կալցիում, մագնեզիում, ցինկ, երկաթ, աղաթթու, հայտանյութ  ֆենոլֆտալեին, պղնձարջասպի  լուծույթ:

Լաբորատոր  փորձ 1. Ակտիվ  մետաղներից  նատրիումի  կամ  կալցիումի  փոխազդեցությունը ջրի  հետ:

 Համոզվելու  համար, որ  առաջացել  է  ալկալի` կաթոցիկով  2 կաթիլ հայտանյութ ֆենոլֆտալեին  լցրեք  առաջացած  ալակալու  լուծույթին, այնուհետև կատարեք չեզոքացման  ռեակցիա: Գրեք  ընթացող  ռեակցիաների   հավասարումները:

 Լաբորատոր  փորձ  2.   Միջին  ակտիվության  մետաղների` մագնեզիումի, ցինկի, ալյումինի  փոխազդեցությունը  նոսր  ծծմբական  թթվի  կամ աղաթթվի  հետ և անջատված  ջրածնի այրումը: Գրեք  ընթացող  ռեակցիաների  հավասարումները:

Լաբորատոր  փորձ  3.  Մետաղի  փոխազդեցությունը աղերի  ջրային  լուծույթների  հետ, (բացի ալկալիական  և  հողալկալիական  մետաղների, ինչու՞): Երկաթե  ձողի  (մեխի)

փոխազդեցությունը  պղնձարջասպի  լուծույթի  հետ: Ինչու՞   է  մեխը կարմրում:

 Գրեք  ընթացող  ռեակցիայի  հավասարումը:

Շունն ու սրվակը։ Գիյոմ Ապոլիներ

Իմ սիրելի շուն, բարի շուն, իմ սիրելի շնիկ, մոտ եկ, հոտ քաշիր այս անուշահոտ ջրից, որը քաղաքիս ամենապատվական պարֆյումերից եմ գնել: Եվ շունը պոչը թափ տալով, որ, ըստ իս, այդ թշվառ արարածների ծիծաղի կամ ժպիտի նշանն է, մոտեցավ ու իր խոնավ դունչը հետաքրքրությամբ հպեց սրվակի բերանին, ապա հանկարծ ահով ետ-ետ քաշվեց ու սկսեց վրաս հաչել, ասես թե կշտամբելիս լիներ ինձ: Ա~հ, թշվառ շուն, եթե ես ձեզ մի կույտ աղբ առաջարկեի, դուք հաճույքով պիտի հոտոտեիք այն, անգամ գուցե խժռեիք այն: Այդպես է, իմ տխուր կյանքի անարժան ուղեկից, դուք նման եք հասարակության, որին չպետք է բնավ նուրբ անուշահոտություն առաջարկել (դա նրան նեղացնում է),այլ պետք է տալ լոկ խնամքով հավաքած աղտեղություններ:

Առաջադրանքներ

1.Ինչու՞ է շան արձագանքը համեմատվում հասարակության արձագանքի հետ։

Շունը համեմատվում է հասարակության արձագանքի հետ, քանի որ հեղինակը շան միջոցով ներկայացնում է հասարակության գնահատել չկարողացող տեսակը, շունը՝ որպես հասարակության սիմվոլ, նախընտրում է աղբը, այլ ոչ թե նուրբ գեղեցիկը։ Որը ակնհայտ տեսակն է մեր հասարակության, ովքեր միայն ընտրում են վատը։

2.Ինչպիսի՞ն, ըստ հեղինակի, հասարակության վերաբերմունքը բարձր մշակույթի կամ գեղեցիկի նկատմամբ։
Ըստ հեղինակի վատ, որովհտեև հասարակությունը չի կարողանում գնահատել մշակույթն ու գեղեցիկը։ Հասարակությունը չի ընդունում լավը, գեղեցիկը, երբ նրանք միայն ապրում է վատի մեջ, նոր լավ բան առաջարկելիս չեն ընդունում։

3.Ի՞նչ են ներկայացնում «աղբը» և «աղտեղությունները»՝ ուղղակի և փոխաբերական իմաստներով։
Ուղղակի խոսքով ներկայացնելիս աղբը և աղտեղությունները կարող են նշանակել իրական կեղտոտ կամ անպիտան նյութեր՝ շների կողմից սիրված։
Փոխաբերական իմաստով ներկայացնելիս դրանք ներկայացնում են հասարակության կողմից չընդունված լավ բաները։

4.Ինչպիսի՞ քննադատություն է պարունակում տեքստը։
Տեքստը քննադատում է անտարբերությունը գեղարվեստի, մշակույթի և գեղեցիկի նկատմամբ։ Հեղինակը հեգնանքով ու ցավով մատնանշում է, որ մարդկային հանրությունը՝ շան նման, մերժում է նուրբը, գերադասելով այն, ինչը աղբ է կամ անարժեք։

Էկոլոգիական գործոններ

Արտաքին միջավայրի այն գործոնները, որոնք ազդում են կենդանիների աճի, տեղաբաշխման և աշխարհագրական դիրքի վրա, կոչվում են էկոլոգիական գործոններ։ Դրանք լինում են 3 տեսակի՝ կենսածին, ոչ կենսածին, մարդածին։ Կենսածին գործոնները կենդանի օրգանիզմների փոխազդեցությունն է։ Օրինակ՝ երբ առյուծը ուտում է զեբրին կամ երբ միջատները նպաստում են կամ խանգարում են բույսերին։ Մարդածին գործոնները կապված են մարդկանց գործունեության հետ։ Օրինակ՝ երբ մենք աղտոտում ենք բնությունը կամ ոչնչացնում ենք ինչ-որ տեսակի կենդանուն։ Ոչ կենսածին գործոններ են օրինակ կայծակը, անձրևը, ռելիեֆը, ջերմաստիճանը, խոնավությունը և այլն։ Ջերմաստիճանից է կախված կենդանիների բնակության վայրը։ Կան կենդանիներ և բույսեր, որոնք չեն դիմանում շոգին կամ ցրտին։ Օրինակ՝ անապատում շատ քիչ կենդանիներ են ապրում՝ ուղտ, կակտուս և այլն։ Կենդանիները պաշտպանվում են ջերմաստիճանից տարբեր ձևերով։ Օրինակ՝ թռչունները չվում են տաք երկրներ, արջերը ձմեռային քուն են մտնում և այլն։ Կան կենդանիներ, որոնք կարողանում են հարմարվել ջերմաստիճանին, իսկ մնացածը ապրում են միայն իրենց հարմար ջերմաստիճան ունեցող վայրերում։ Ամեն կենդանի կամ բույս ջուր է ստանում տարբեր ձևով։ Բույսերը արմատներով, որոշ կենդանիներ խմելով, որոշները մարմնով։ Անապատում ապրող կենդանիները և բույսերը հատուկ հատկություններ են ձեռք բերել, որպեսզի դիմանան ջրի պակասին։ Լույսը մեծ ազդեցություն ունի բույսերի վրա, որովհետև բույսերը լույսի շնորհիվ ֆոտոսինթեզ են կատարում և հասկանում են, թե որ եղանակն է։

Կենսածին գործոններ

Կենսածին գործոնները լինում են 5 տեսակի՝ չեզոքություն, մրցակցություն, սիմբիոզ, գիշատչություն, մակաբուծություն։

Չեզոքության ժամանակ երկու տեսակներն էլ իրար հետ փոխազդելիս ոչ օգուտ են ստանում, ոչ էլ վնաս։ Այդպիսի դեպքերը շատ քիչ են բնության մեջ։ Չեզոքության օրինակ է միշատիչների փոխազդեցությունը բույսերի հետ։

Մրցակցության ժամանակ երկու տեսակներն էլ վնաս են ստանում միմյանց հետ փոխազդելուց։ Դա կարող է լինել և սննդի կռիվ և բնի կռիվ և սերնդի կռիվ։ Այդպիսի կռիվներում անպայման չէ, որ մասնակցեն երկու նույն տեսակի կենդանիներ։ Կարող է այծի և ոչխարի միջև մրցակցություն գնա խոտ ուտելու համար։

Սիմբիոզի ժամանակ երկու տեսակն էլ օգուտ են ստանում։ Ամենավառ օրինակներից է մեղուի փոխազդեցությունը ծաղիկների հետ։ Մեղուն ծաղիկից նեկտար է վերցնում և իր համար մեղր է սարքում, իսկ ծաղիկին փոշոտում է։ Կամ երբ հատուկ միջատներ ապրում են ծառի վրա։ Նրանք ծառին օգուտ են տալիս իրենց նյութերով, իսկ ծառը իրենց թաքնվելու տեղ է տալիս

Գիշատչության ժամանակ մեկը տուժում է, իսկ մյուսը՝ ոչ։ Գիշատչություն է օրինակ, երբ առյուծը ուտում է զեբրին, արծիվը որսում է օձին կամ շնաձուկը ուտում է ուրիշ ձկների։ Գիշատչության շնորհիվ զոհերը էվոլուցիայի են ենթարկվում և ձեռք են բերում նոր հատկանիշներ գիշատիչներից պաշտպանվելու համար։

Մակաբուծության ժամանակ նույնպես մեկը տուժում է, իսկ մյուսը՝ ոչ։ Մակաբույծները ապրում են այլ օրգանիզմների հաշվին։ Նրանք ապրում են կամ կենդանիների օրգանների մեջ, կամ էլ մաշկի վրա։ Նրանք օգտվում են այդ կենդանու սննդից և կարող են որոշ հիվանդությունների պատճառ դառնալ, բայց դրանք շատ հազվադեպ են հասցնում մահվան։

https://www.canva.com/design/DAGm8f4CMVs/99it9YzGfWTfSOFfE1PCCw/edit?utm_content=DAGm8f4CMVs&utm_campaign=designshare&utm_medium=link2&utm_source=sharebutton

Friendship is an invaluable value in a person’s life. However, everyone knows that friendship is not measured by words alone. First of all, one must understand the importance of a good friend. You should understand your friend and help them if they need it. There are people who feel pleasure by helping their friend, simply because they were able to help. By understanding and helping, we not only support our friends, but also help ourselves.

Եվ դու ընտրյալն ես: Օշո

Դուք չեք կարող այլ բան լինել: Դուք պիտի լինեք հենց այնպիսին, ինչպիսին կաք: Գոյին դուք հենց այդպիսին եք պետք:

Մի անգամ արքան մտնում է այգի և տեսնում տհաճ հոտ արձակող և մեռնող ծառեր, ծաղիկներ, թփեր: Կաղնին ասում է, որ մեռնում է այն ցավից, որ չի կարող այնքան սլացիկ լինել, ինչքան սոճին: Սոճին ասում է, որ իր մահվան պատճառն այն է, որ ինքը չի տալիս այնպիսի բերք, ինչ տալիս է խաղողի որթը: Իսկ խաղողի որթը մեռնում էր այն վշտից, որ չի ծաղկում վարդենու պես: Շուտով արքան գտնում է մի բույս, որը ուրախություն էր պարգևում իր ծաղիկներով և թարմությամբ: Հարցուփորձից հետո, արքան ստանում է բույսի հետևյալ պատասխանը.
— Ես այս ամենը ինքնին շնորհ եմ համարում: Չէ՞ որ երբ դու ինձ տնկեցիր, դու ուզում էիր, որ ես ուրախություն պարգևեմ քեզ: Եթե դու կաղնի, խաղող կամ վարդ ուզեիր, դու հենց դրանցից էլ կտնկեիր: Այդ պատճառով էլ ես մտածում եմ, որ ես չեմ կարող լինել այլ բան, բացի նրանից, ինչ որ եմ: Եվ ես աշխատում եմ զարգացնել իմ ունեցած լավագույն որակները:

Դու այստեղ ես, որովհետև Գոյը հենց քո կարիքն ուներ, կարիքն ուներ հենց նրա, ինչպիսին դու ես: Հակառակ դեպքում՝ մեկ ուրիշը կլիներ այստեղ: Դու մարմնավորում ես ինչ-որ յուրահատուկ, էական, ինչ-որ շատ կարևոր բան: Քո ինչի՞ն է պետք Բուդդա լինել: Եթե Աստված մի ուրիշ Բուդդայի կարիք ունենար, նա կստեղծեր այնքան Բուդդա, որքան ցանկանար:Բայց նա մեկ Բուդդա է ստեղծել: Եվ դա բավական է: Մինչև հիմա նա չի ստեղծել այլ Բուդդա կամ Քրիստոս: Դրա փոխարեն նա ստեղծել է Քեզ: Հիմա հասկացա՞ր, թե Տիեզերքն ինչպիսի ուշադրության է արժանացրել հատկապես քեզ:
Դու ես Ընտրյալը, ոչ թե Բուդդան, Քրիստոսը կամ Կրիշնան:Նրանք իրենց գործն արեցին: Նրանք իրենց ներդրումն ունեցան Գոյի մեջ: Հիմա Դու այստեղ ես, որպեսզի բերես քո ավանդը: Նայիր ինքդ քեզ: Դու կարող ես լինել միայն այն, ինչ որ ես… հնարավոր չէ, որ դու ուրիշ մեկը դառնաս: Դու կարող ես կամ ուրախանալ և ծաղկել, կամ թոշնել՝ չընդունելով քեզ այնպիսին, ինչպիսին կաս:

Առաջադրանքներ

1․ Ո՞ր մտքերն են համապատասխանում առակին: Հիմնավորե’ք:

• Չպետք է ավելիին ձգտել, պետք է բավարարվել ունեցածով:
  Օշոն չի ասում, որ չպետք է զարգանալ կամ ձգտել, այլ ընդհակառակը՝ ասում է, որ պետք է զարգացնել քո լավագույն որակները։
  
• Պետք է զարգացնել քո լավագույն որակները:
  Առակում այն բույսը, որը չի դժգոհում իր բնույթից, ասում է. «Ես աշխատում եմ զարգացնել իմ ունեցած լավագույն որակները»: Սա ուղիղ արտահայտում է այդ միտքը:
  
• Մի’ ձգտիր նմանվել ուրիշներին:
  Այգու մյուս ծառերը մահանում են, քանի որ փորձում են նմանվել սոճուն, խաղողին կամ վարդենուն: Սա ցույց է տալիս, թե ինչպես վնասակար է ուրիշներին նմանվելու ձգտումը:
  
• Քեզ Աստված ստեղծել է այնպիսին, ինչպիսին ցանկացել է, որ դու լինես:
  Օշոն ասում է՝ «Եթե Աստված մի ուրիշ Բուդդայի կարիք ունենար, նա կստեղծեր… Բայց նա ստեղծել է քեզ»: Սա հստակ արտահայտում է այն միտքը, որ դու հենց այդպիսին ես ստեղծվել՝ ի նպաստ Գոյի:
  
• Ընդունի’ր քեզ այնպիսին, ինչպիսին կաս:
  Առակը կոչ է անում ընդունել սեփական էությունը, քանի որ այդ կերպ միայն կարող ես ծաղկել։ Այս միտքը առակի հիմնական ուղերձներից է:
  
• Դու փորձիր Քրիստոս, Բուդդա կամ Կրիշնա դառնալ:
  Օշոն բացահայտորեն ասում է՝ «Քո ինչի՞ն է պետք Բուդդա լինել»: Նա ընդգծում է, որ նրանց տեղը արդեն զբաղված է, և դու պետք է լինես դու՝ ոչ ուրիշ մեկը:

2․ Համաձա՞յն եք հետևյալ մտքի հետ: Պատասխանը հիմնավորե’ք.
«Դու ես Ընտրյալը, ոչ թե Բուդդան, Քրիստոսը կամ Կրիշնան…»:
Օշոն շեշտում է մի շատ կարևոր գաղափար՝ յուրաքանչյուր մարդ ունի իր անփոխարինելի տեղն ու առաքելությունը Գոյում։ Օշոն ասում է, որ այդ մեծ հոգևոր ուսուցիչները արդեն կատարել են իրենց գործը, և այժմ ժամանակն է, որ դու կատարես քոնը, քո բնավորությամբ, որակներով և ներուժով։

 1.Որքա՞ն է α մասնիկի լիցքը: Ընտրիր ճիշտ տարբերակը:
Ալֆա մասնիկները հելիումի միջուկներ են, որոնք պարունակում են 2 դրական լիցքավորված պրոտոն և 2 չեզոք նեյտրոն, հետևաբար ունեն 2+ լիցք։ Պրոտոններն ու նեյտրոնները յուրաքանչյուրն ունեն 1 ատոմային զանգվածի միավոր զանգված, և այսպիսով ալֆա մասնիկը ունի 4 ընդհանուր զանգված։

2. Ո՞րն է նախադասության սխալ շարունակությունը:

(Պատասխանը կարող է լինել մեկից ավելի)

Քիմիական տարրի միջուկները

• ունեն բացասական լիցք
• ունեն նույն թվով պրոտոններ
• իրարից տարբերվում են պրոտոնների թվով
• իրարից տարբերվում են էլեկտրոնների թվով

3. Ինչպե՞ս է փոխվում ռադիոակտիվ տարրի կարգաթիվը,երբ միջուկը նեյտրոն է արձակում:
Չի փոխվում

4.Հենվելով ատոմի կառուցվածքի վերաբերյալ ձեր գիտելիքների վրա, որոշեք, թե քանի՞ նեյտրոն կա ¹⁶ ₈O-ի միջուկում:

5.Ելնելով ատոմի կառուցվածքի վերաբերյալ ժամանակակից պատկերացումներից, որոշեք թե քանի՞ պրոտոն է պարունակում   ⁶⁴₂₉Cu⁺²դրական իոնը:

6.Միջուկային ռեակցիաների ժամանակ ինչպե՞ս է փոխվում ռադիոակտիվ տարրի կարգաթիվը, երբ նրա միջուկը α մասնիկ է արձակում:
Երբ տեղի է ունենում ճառագայթաակտիվության երևույթ, այն ժամանակ անջատվում է էներգիա և մեծ կարգաթիվ ունեցող միջուկները փոխակերպվում են ավելի փոքր կարգաթիվ ունեցող միջուկների։

7.Թորիումի ²³²₉₂Th միջուկը ներյտրոններով ռմբակոծելիս ստացվում է ²²⁹₈₈Ra: Ի՞նչ մասնիկ է արձակվում այդ միջուկային ռեակցիայի ժամանակ:

8. 1) Ճի՞շտ է արդյոք, որ միջուկային ուժերը գործում են պրոտոնների միջև:
Այո

2) Եվ ճիշտ է արդյոք, որ միջուկային ուժերը միայն ձգողական բնույթի են:
Ոչ

Պատասխանում գրիր այո կամ ոչ:

 9.Որքա՞ն է γ մասնիկի լիցքը: Ընտրիր ճիշտ տարբերակը:

10.Որո՞նք են սխալ պատասխանները:

Լույսը իրենից ներկայացնում է.

• էլեկտրամագնիսական ճառագայթում
• պոզիտրոնների հոսք
• նեյտրոնների հոսք
• ֆոտոնների հոսք

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ինչպիսի՞ն են ատոմների և միջուկների բնութագրական չափերը:
Ատոմը միջուկից 100000 անգամ մեծ է։

2. Ի՞նչ կառուցվածք ունի միջուկը:
Միջուկը կազմված է պրոտոններից և նեյտրոններից։

3. Նշեք պրոտոնի և նեյտրոնի բնութագրերը:
Պրոտոնը դրական լիցքավորված մասնիկ է, որի զանգվածը 1836 անգամ մեծ է էլեկտրոնի զանգվածից, իսկ լիցքը հավասար է էլեկտրոնի լիցքի մոդուլին:
Միջուկը չի կարող, ինչպես համարվում էր այն ժամանակ, բաղկացած լինել պրոտոններից և էլեկտրոններից, որ պրոտոններից բացի միջուկում պետք է լինեն ինչ-որ չեզոք մասնիկներ՝ նեյտրոններ:

4. Որքա՞ն է միջուկում պրոտոնների թիվը:
Պրոտոնների թիվը միջուկում համընկնում է Մենդելեևի քիմիական տարրերի աղյուսակում տվյալ տարրի կարգաթվի՝ Z-ի հետ: Կարգաթվի հետ է համընկնում նաև ատոմում էլեկտրոնների թիվը:

5. Ո՞ր մեծությունն են անվանում միջուկի զանգվածային թիվ:
Միջուկի պրոտոնների Z թվի և նեյտրոնների N թվի գումարն անվանում են միջուկի զանգվածային թիվ և նշանակում A տառով:

6. Որքա՞ն է միջուկում նեյտրոնների թիվը:
Միջուկում նեյտրոնների թիվը հավասար է միջուկի զանգվածային թվի և պրոտոնների թվի տարբերությանը:

7. Ի՞նչ է 1 զա մ-ը:
Զ․ա․մ-ը դա զանգվածի ատոմային միավորն է, ըստ որի նաև արտահայտվում են պրոտոնների և նեյտրոնների զանգվածներն։

8. Օգտվելով Մենդելեևի քիմիական տարրերի աղյուսակից՝ որոշեք ոսկու ատոմի զանգ վածը՝ կիլոգրամով:

9. Ի՞նչ է իզոտոպը: Ջրածնի ի՞նչ իզոտոպներ գիտեր:
Իզոտոպները միևնույն քիմիական տարրի ատոմներն են, որոնք միջուկում ունեն միևնույն թվով պրոտոններ, սակայն միջուկում ունեն տարբեր թվով նեյտրոններ, հետևաբար տարբեր զանգվածային թվեր:

10. Ինչու՞ պրոտոնների միջև գործող վանողության ուժերը չեն կարող քանդել միջուկը:
Միջուկի մասնիկների միջև գործում են շատ ավելի հզոր ձգողության ուժեր, քան էլեկտրական վանողության ուժերն են, և որոնք էլ ապահովում են կայուն միջուկի գոյությունը:

11. Ինչպե՞ս են հարաբերակցում նույն հեռավորությամբ երկու պրոտոնների միջև գործող կուլոնյան և միջուկային ուժերը:
Փոքր հեռավորության պրոտոնների միջև գործում են հսկայանական վանողական (կուլոնյան) վանողականության ուժեր։ Միջուկային ուժերը գերազանցում են վանողության ուժերը, և գործում են, էլ ավելի փոքր հեռավորությամբ նուկլոնների միջև։

12 Ինչպե՞ս են հարաբերակցում երկու պրոտոնի և երկու նեյտրոնի միջուկային փոխազդեցության ուժերը: Իսկ նեյտրոնի և պրոտոնի միջև գործող ուժե՞րը:
Երկու նեյտրոնի և երկու պրոտոնի, ինչպես նաև նեյտրոնի և պրոտոնի միջև գործում են նույն ձգողության ուժերը։

Grammar and speaking
Ex. 1 Respond to the statements or question. Use the words in brackets.
1 I haven’t eaten anything since breakfast. (must/hungry) You must be hungry.
2 Steve has three jobs. (can’t/much free time) He can’t have much free time.
3 The phone’s ringing. (might/Jane) It might be Jane.
4 The cat’s soaking wet! (must/raining) It must be raining.
5 Listen to all those fire engines! (must/somewhere) They must be somewhere.
6 I don’t know where Sam is. (could/his bedroom) He could be in his bedroom.
7 Marta isn’t in the kitchen. (can’t/cooking dinner) She could be cooking dinner.
8 Whose coat is this? (might/John’s) It might be John’s.

Ex. 1 Respond to the statements and questions. Use the words in brackets.
1 I can’t find my homework. (must/forget) You must have forgotten it.
2 Mark didn’t come to school last week. (must/ill) He must have been ill.
3 Why is Isabel late for class? (might/oversleep) She might have overslept.
4 I can’t find my notebook. (must/drop) You must have droped.
5 The teacher’s checking Maria’s work. (can’t/finish already) She can’t have finished it already.
6 How did Bob get such good marks in that test? (must/cheat) He must have cheated.

Տնտեսության մյուս ոլորտը սպասարկման (կամ ծառայությունների) ոլորտն է (օգտագործվում է նաև ոչ արտադրական ոլորտ անվանումը): Այն միավորում է տնտեսության այն ճյուղերն ու մարդկային գործունեության տեսակները, որոնք ուղղակիորեն չեն մասնակցում նյութական արժեքների ստեղծմանը, բայց համատեղ ուժերով որոշում են մարդկանց ապրելակերպը, կյանքի մակարդակը, բարեկեցությունն ու սպառումը, բավարարում են նրանց հոգևոր և նյութական պահանջները: Այդ ճյուղերն ու գործունեության տեսակները նույնպես բազմազան են (առևտուր, կրթություն, գիտություն, առողջապահություն, մշակույթ, սպորտ, կապ, մարդատար տրանսպորտ, բանկային գործ, ֆինանսավարկային սպասարկում, պետական և հասարակական կառավարում)։

Աշխարհի շատ երկրների նման, Հայաստանի Հանրապետությունում ևս սպասարկման ոլորտն ավելի արագ է զարգանում, քան արտադրականը։ Դրա բաժինն աճում է երկրի համախառն ներքին արդյունքում (ՀՆԱ) և ազգային եկամտում։ Առաջընթաց տեմպերով մեծանում է այդ ոլորտում զբաղվածների թիվը։ Ներկայումս հանրապետության զբաղվածության շուրջ 44%-ը բաժին է ընկնում սպասարկման ոլորտին:

Սպասարկման ոլորտի զարգացումն ու տարածքային կազմակերպումը պայմանավորող գլխավոր գործոններն են. երկրի տնտեսական զարգացման մակարդակը, բնակչության թիվը և կազմը, կենսամակարդակը, տարաբնակեցման բնույթը, աշխատանքային ռեսուրսների թիվն ու որակը, տրանսպորտային համակարգի զարգացման մակարդակը: Ինչքան այդ ցուցանիշները բարձր են, այնքան զարգացած է սպասարկման ոլորտը, և արդյունավետ է տարածքային կազմակերպումը:

Սպասարկման ոլորտի ճյուղերի մի մասի տեղաբաշխումը հիմնականում կրկնում է բնակչության տեղաբաշխման և տարաբնակեցման պատկերը։ Այդպիսի ճյուղեր կան ՀՀ գրեթե բոլոր բնակավայրերում։ Որքան մարդաշատ է բնակավայրը և որքան ավելի կենտրոնական տեղ է գրավում տարաբնակեցման ցանցում, այնքան շատ են այդտեղ առկա սպասարկման ոլորտի տեսակները։

ՀՀ-ում 2011 թ. ծառայությունների ընդհանուր ծավալի 86%-ը բաժին է ընկել Երևանին։ Մեկ բնակչին ընկնող ծառայությունների ծավալով Երևանը գերազանցում է միջին հանրապետական ցուցանիշը 2․5 անգամ: Մինչդեռ բոլոր մարզերը մեկ բնակչին ընկնող ծառայությունների ծավալով զիջում են միջին հանրապետական ցուցանիշին 3-ից (Կոտայքի մարզ) 6 (Արարատի մարզ) անգամ։

Կան նաև սպասարկման ոլորտի այնպիսի ճյուղեր, որոնց համար բնորոշ է համակենտրոնացված տեղաբաշխումը, այսինքն՝ դրանք համատարած չեն և կենտրոնանում են միայն որոշակի բնակավայրերում։

Կրթությունը։ Յուրաքանչյուր ժողովրդի ու պետության կյանքում չափազանց մեծ է կրթության դերը։ Հայ ժողովուրդը միշտ էլ առանձնահատուկ նշանակություն է տվել կրթությանը։ Քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելուց հետո բազմաթիվ եկեղեցիներին կից բացվել են դպրոցներ, իսկ ավելի ուշ՝ միջին դարերում, ստեղծվել են նաև համալսարաններ (Տաթևի, Գլաձորի և այլն)։

1914-1915 թթ. ուստարում ՀՀ-ի ներկայիս տարածքում հաշվվում էր տարբեր տիպի շուրջ 460 հանրակրթական դպրոց: Դրանցից ընդամենը 7-ն էր միջնակարգ կամ ոչ լրիվ միջնակարգ: 1921թ․ դեկրետ ընդունվեց հասուն տարիքի բնակչության անգրագիտությունը վերացնելու մասին, և 1929 թ. սկսվեց ընդհանուր տարրական ուսուցումը, իսկ 1970 թ.՝ համընդհանուր միջնակարգ պարտադիր կրթությունը։

Այժմ Հայաստանի Հանրապետությունում գործում է շուրջ 660 նախադպրոցական ուսումնական հաստատություն՝ ավելի քան 63 հազ. երեխայով, և 1441 հանրակրթական դպրոց՝ մոտ 386 հազ. աշակերտով։ Հանրապետությունում գործում են նաև երաժշտական, արվեստի և գեղարվեստի 220-ից ավելի դպրոցներ՝ մոտ 38 հազ. սովորողով։

Նախադպրոցական և հանրակրթական հիմնարկների տեղաբաշխումը համընկնում է բնակավայրերի տեղաբաշխման, այսինքն՝ տարաբնակեցման ցանցի հետ: Ընդ որում, դրանք ներկայացված են բնակավայրերի մեծ մասում։ Ընդհանուր օրինաչափություն է. ինչքան բնակավայրը խոշոր է, և որքան խիտ է դրա հարակից տարածքների բնակչությունը, այնքան շատ ու բազմատեսակ են կրթական հիմնարկները:

Միջին մասնագիտական հաստատությունները կամ քոլեջները (թվով 97) տեղաբաշխված են քաղաքների մեծ մասում, իսկ բարձրագույն պետական ուսումնական հաստատությունները (թվով 23) հիմնականում կենտրոնացված են Երևանում․ Պետական բուհեր կամ մասնաճյուղեր, կան նաև մարզկենտրոններում, մասնավորապես՝ Գյումրիում, Վանաձորում, Գավառում, Կապանում, Իջևանում և Եղեգնաձորում:

ՀՀ անկախացումից հետո ավելի քան 45 բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ստեղծումը նպաստեց բարձրագույն կրթության ապակենտրոնացմանը։ Ներկայումս 68 բուհերից 53-ը գտնվում են Երևանում, որոնց բաժին է ընկնում ուսանողների թվաքանակի շուրջ 80%-ը։ Անկախության տարիներին բուհերի թվաքանակի ավելացմանը զուգընթաց մոտ երկու անգամ ավելացել է ուսանողների թվաքանակը։ ՀՀ բուհերից առաջնեկը և խոշորագույնը Երևանի պետական համալսարանն է (ԵՊՀ)։

Հանրապետության բուհերը մասնագետներ են պատրաստում ժամանակակից տնտեսության արտադրական և սպասարկման ոլորտների գրեթե բոլոր մասնագիտությունների գծով:

Գիտությունը: Կրթության հետ միասին գիտությունը սպասարկման ոլորտի այն ճյուղն է, որը երկրի հզորացման, միջազգային հեղինակության, բնակչության նյութական ու հոգևոր մակարդակի բարձրացման համար ունի հիմնարար նշանակություն: Ընդունված է ասել, որ այժմ գիտությունը վերածվում է հզոր արտադրողական ուժի, այսինքն՝ դառնում է արտադրական գործընթացի և տնտեսական արդյունքի ստեղծման անմիջական մասնակից: Գիտական հետազոտությունների արդյունքների, գյուտերի ու հայտնագործությունների ներդրման միջոցով մեծապես ավելանում է աշխատանքի արտադրողականությունը:

Գիտությունը որպես առանձին ճյուղ գոյություն է ունեցել ոչ բոլոր ժամանակներում և ոչ բոլոր ժողովուրդների մոտ: Այսօր այն հանդես է գալիս որպես ամեն մի ազգի ու պետության զարգացման մակարդակի գլխավոր ցուցանիշ:

Անցյալ դարի սկզբից արդեն աշխարհի զարգացած երկրներում գիտնականների թիվը տնտեսության մյուս ճյուղերում զբաղվածների թվի համեմատությամբ աճում էր առաջանցիկ տեմպերով:

Հայաստանում գիտության՝ որպես ինքնուրույն ճյուղի, հիմքերը դրվեցին առաջին հանրապետության տարիներին: Սկզբում այն սկսեց զարգանալ նոր ստեղծվող բուհերում: Հետագայում հիմնվեցին նաև գիտահետազոտական ինքնուրույն հիմնարկներ: Ավելի ուշ դրանք միավորվեցին հանրապետության նորաստեղծ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի (ԳԱԱ) համակարգում (1943 թ):

Հայաստանի անկախության նախօրյակին գիտական աշխատողների թիվը գերազանցում էր 23 հազարը։ Յուրաքանչյուր 1000 բնակչին բաժին ընկնող գիտնականների թվով Հայաստանը առաջնակարգ տեղ էր
գրավում նախկին ԽՍՀՄ-ում։ Գիտության ամենատարբեր ճյուղերի գծով գիտական մշակումներ էին իրականացնում ակադեմիայի և նախարարությունների մի քանի տասնյակ գիտահետազոտական ինստիտուտներ և ավելի մեծ թվով բուհական ամբիոններ։ Գիտության մի շարք այնպիսի ճյուղեր, ինչպիսիք են հայագիտությունը, աստղաֆիզիկան, մաթեմատիկան, քիմիան լայն ճանաչման էին արժանացել ամբողջ աշխարհում։

Անկախության առաջին տարիներին սկսված խոր տնտեսական ճգնաժամը մեծ հարված հասցրեց նաև գիտությանը: Փակվեցին մի շարք գիտական հիմնարկներ, զգալիորեն նվազեց գիտաշխատողների թիվը, խիստ կրճատվեցին պետական բյուջեից գիտությանը հատկացվող միջոցները, գիտահետազոտական ոլորտում մեծ հեռանկարներ ունեցող շատ երիտասարդներ ստիպված հեռացան հայրենիքից: Այդ ամենով հանդերձ հայ գիտության մեծ ներուժի հիմնական մասը պահպանվել է, և բոլոր հիմքերը կան հավատալու, որ առաջիկայում այն
կկարողանա հաղթահարել առկա դժվարությունները, կվերակառուցվի ու կվերականգնի իր նախկին դերը՝ ի նպաստ պետության հզորացման, մեր տնտեսության ու մշակույթի զարգացման։

Գիտական կազմակերպություններն ու հիմնարկները, ի տարբերություն կրթական հիմնարկների, համատարած տեղաբաշխում չունեն: Դրանք առավելապես կենտրոնացած են Երևանում: Մյուս կենտրոններից հիշարժան են Գյումրին, Վանաձորը, Վաղարշապատը, Աշտարակը, Բյուրականը։