учебник 1. стр 40, упр 13, стр 41 упр 15,16

13. Из года в год сажали ереванцы деревья. Они укрепили почву.
2. В V веке Двин стало столицей Армении.
3. В Двин приезжали купцы из разных стран.
4.Летом Анна отдыхала в деревне у бабушки.
5. Зеркало лежала на столе.
6. Асфальт покрыли новые проспекты.
7. Это здание были построено недавно. Оно стало достопримечательностью Еревана.

15. Вместо точек вставьте нужные по смыслу глаголы в прошедшем времени. Подчеркните слова, которые помогли вам определить вид глагола.

1. Лена долго готовила уроки. Она уже выучило уроки и может пойти гулять.
2. Строители целый год строили этот завод. Наконец они его построили.
3. Мальчики часто играл в футбол, а девочки обычно играют с куклами. 4. Вдруг девочка увидела маму и побежала к ней. Мы часто видели, как к дому подъезжала машина.

16. Вместо точек вставьте подходящие по смыслу слова.
Арам долго решал задачу.
2. Анна уже выучила уроки.
3. каждый день поднимался северный ветер.
4. Лена обычно помогает маме.
5. Ереванцы много лет сажали на склонах саженцы.

Առաջադրանք 1

Ալեքսանդր Մակեդոնացի

Փաստերով հիմնավորիր, որ Ալեքսանդր Մակեդոնացին հին աշխարհի մեծագույն գործիչներից է:
Ալեքսանդր Մակեդոնացին Ք. ա. 336-323 թթ տաղանդավոր, գերազանց հունական կրթություն ստացած թագավոր էր: նա կարողանում է ավարտին հասցնել պարսիկների դեմ պտերազմի նախապատրաստումը: Ք. ա. 334 թ. մտնում է Փոքր Ասիա, որով և սկսվեց նրա նշանավոր Արևելյան արշաանքը ( տևեց 10 տարի): Ք. ա. 331 թ. Գվագամելայի ճակատամարտում ջախջախեց պարսկական զորքին: Ալեքսանդրն իրեն ենթարկեցրեց ողջ արևելքը՝ Հնդկտանը ներառյալ: Ալեքսանրի զինվորները հոգնել էին և ուզում էին տուն վերադառնալ: Վերջիններիս պատճառով Ալեքսանդրաը հրաժարվեց իր բազմաթիվ մտահաղացումներից և վերադարձավ Բաբելոն, որը դարձրել իր պետության մայրաքաղաք: Մակեդոնացու աննախադեպ պետությունը միավորում էր Հունաստանից ու Մակեդոնիայից մինչև Հնդկաստան ընկած տարածքը: Մակեդոնացին Հին աշխարհի մեծագույն գործիչներից էր: Նա հետաքրքիր քաղաքական գործիչ էր: Նա փորձում էր միավորել հունական և արևելյան մշակույթի լավագույն կողմերը, որի արդյունքում էլ ստեղծվեց հելլենական մշակույթը: 

Ներկայացրու Ալեքսանդր Մակեդոնացու մահից հետո նրա ստեղծած աշխարհակալ տերության տրոհման պատճառները:
Ալեքսանդրի մահից հետո նրա ստեղծած պետությունը բավականին արագ քայքայվեց: Նրա զորավարները կատաղի մարտեր սկսեցին գահի համար: Ի վերջո պետությունը բաժանվեց մասերի: Ստեղծվեցին Սելևկյան պետությունը, Եգիպտոսը, Մակեդոնիան և այլն: պետության մասնատումն անխուսափելի էր, որովհետև նրա մեջ բռնի ուժով պահվում էին նախկինում անկախ տարբեր պետություններ:

Տալ «Հելլենիստական մշակույթ» հասկացության բացատրությունը: Պատմել հելլենիստական մշակույթի կենտրոնների , նրանց նվաճումների մասին:
Հելլենիստականություն նշանակում է հունականություն: Հելենիզմը հունական և արևելյան մշակույթի միախառնումն է:
Հելլենիստական մշակույթի կենտրոններից էին Ալեքսանդրիան: Այստեղ ստեղծվեց Մուսեյոնը՝ Մուսսաների տաճարը: Այստեղ ստեղծվեց նաև Ալեքսանդրայի գրադարանը: Հելլենիստական նշանավոր կոթող էր նաև Ալեքսանդրիայի փարոսը: 
Նշանավոր կենտրոն էր Պերգամոնը: Այստեղ հիմնվեցին գրադարան և ակադեմիա: Այստեղ ստեղծվել է մագաղաթ: 
Անտիոքը ևս հելլենիստական մշակույթի կենտրոն էր, որտեղ ևս ստեղծվել են գիտական, գեղարվեստական, գրական գործեր:

Ներկայացնել Ալ. Մակեդոնացու օրոք տեղի ունեցող կարևոր իրադարձությունների ժամանակագրությունը:
Մ․թ․ա․ 335 թվականի գարնանն Ալեքսանդր Մակեդոնացին ձեռնամուխ է լինում արշավանքի կազմակերպման՝ խռովարար ցեղերի՝ իլիրիացիների և թրակիացիների դեմ։ 
Ք. ա․ 334 թվականին Ալեքսանդր Մակեդոնացին սկսում է նշանավոր Արևելյան արշավանքը և յոթ տարում նվաճում ամբողջ Աքեմենյան Պարսկաստանը։ 
Ք. ա. 331թ. Գավգամելայի ճակաատամատը, որտեղ Ալեքսանդրը հաղթում է պարսից արքայից -արքա Դարեհին:
Ալեքսանդրը Ք. ա. 326 թվականին արշավում է դեպի Հնդկաստան:
Ալեքսանդր Մակեդոնացի 336-323

Աղբյուրները՝ Համաշխարհային պատմություն , էջ 91-101,

Տեսանյութեր/ Ալեքսանդր Մակեդոնացու մասին տեսանյութերը դիտելուց հետո , պատրաստել 3-7 րոպեանոց սեփական տեսանյութը ;/

Ալեքսանդր Մակեդոնացի

Ալեքսանդր Մակեդոնացին և Հայաստանը

Краткая История Александра Македонского

Как Александр Македонский захватил весь мир?

Էթիոլացված բույսեր [ֆրանս. etioler — խունանալ, թոշնել (բույսերի համար)], մթության կամ սակավ լույսի պայմաններում աճող բույսեր։ Էթիոլացված բույսերը անգույն են կամ բաց դեղնավուն (քլորոֆիլի սինթեզի բացակայության պատճառով), ցողունի միջհանգուցային տարածությունները մեծացած են, մեխանիկական, անցկացնող հյուսվածքները թույլ են զարգացած։ Էթիոլացված բույսերում նվազում է սպիտակուցների սինթեզը, դանդաղում բջիջների բաժանումը։ Էթիոլացված բույսերի կանաչ գույնը արագ վերականգնվում է՝ բավարար (նույնիսկ կարճատև) լուսավորության պայմաններում։

Առաջադրանքներ` 894, 898, 900, 903, 905, 906

894. Որոշե՛ք ուղղանկյան մակերեսը, որի չափումներն են՝

ա) S = 24/7 x 14/3 = 8/1 x 2/1 = 16 սմ քառ.
բ) S = 24/5 x 35/6 = 4/1 x 7/1 = 28 սմ քառ.
գ) S = 16/9 x 34/16 = 1/9 x 34/1 = 34/9 սմ քառ.
դ) S = 11/4 x 13/2 = 143/8 սմ քառ.

898. Խորանարդը, որի ծավալը 1 մ3
է, բաժանված է 729 հավասար
խորանարդիկների։ Ինչքա՞ն է դրանցից յուրաքանչյուրի կողի
երկարությունը։
1/9 մ:

900.

V=3. 1/3 x 4.1/4  x 5.1/5	S1 = 10/3 x 17/4 = 85/6 = 14.1/6 սմ 2
V=10/3 x 17/4 x 26/5	S2 = 17/4 x 26/5 = 221/10 = 22. 1/10 սմ 2
V=221/3=73.2/3 սմ 3	S3 = 10/3 x26/5 = 52/3 = 17. 1/3 սմ 2

903.

4000:

905. Գտե՛ք արտահայտության արժեքը.

ա) 4
բ) -1
գ) 8
դ) 0

906. Հաշվե՛ք.

ա) -1/3/88
բ) -25/5/6
գ) -59/61/174
դ) 80/189

1. У каждого человека свои звезды.
   У каждого человека свои мечты.
   
2. Мы в ответе за тех, кого приручили…
   Мы в ответе за младших сестер или братьев.
   
3. Тщеславные люди глухи ко всему, кроме похвал.
   Тщеславные люди глухи ко всему, кроме хорошего.
   
4. Дети должны быть очень снисходительны к взрослым.
   Дети должны слушать взрослых․
   
5. Это очень печально — когда забывают друзей. Не у всякого был друг.
   Очень грустно, когда забывают родных.
   
6. Зорко одно лишь сердце. Самого главного глазами не увидишь.
    Зорко одно лишь сердце. Самого главного глазами не увидишь
   
7. Ты живешь в своих поступках, а не в теле. Ты — это твои действия, и нет другого тебя.
   Ты живешь в своих поступках, а не в теле. Ты — это твои действия, и нет другого тебя.
   
8. Слова только мешают понимать друг друга.
   Слова только мешают понимать друг друга.
   
9. Себя судить куда труднее, чем других. Если ты сумеешь правильно судить себя, значит ты поистине мудр.
   Себя судить куда труднее, чем других. Если ты сумеешь правильно судить себя, значит ты поистине мудр.
   
10. Среди людей тоже одиноко.
    Среди людей тоже одиноко.
    
11. Глупо лгать, когда тебя так легко уличить.
    Глупо лгать, когда тебя так легко уличить.
    
    Если идти все прямо да прямо, далеко не уйдешь.
    Если идти все прямо да прямо, далеко не уйдешь
    
12. Вот доказательства, что Маленький принц на самом деле существовал: он был очень, очень славный, он смеялся, и ему хотелось иметь барашка. А кто хочет барашка, тот, безусловно, существует.
    Вот доказательства, что Маленький принц на самом деле существовал: он был очень, очень славный, он смеялся, и ему хотелось иметь барашка. А кто хочет барашка, тот, безусловно, существует.
    
13. Ведь все взрослые сначала были детьми, только мало кто из них об этом помнит.
    
    
14. Хотел бы я знать, зачем звезды светятся. Наверное, затем, чтобы рано или поздно каждый мог вновь отыскать свою.
    
    
15. Никогда не надо слушать, что говорят цветы. Надо просто смотреть на них и дышать их ароматом. Мой цветок напоил благоуханием всю мою планету, а я не умел ему радоваться.
    
    
16. Он не ответил ни на один мой вопрос, но ведь когда краснеешь, это значит «да», не так ли?
    
17. Смех, как родник в пустыне.
18. Все дороги ведут к людям.
19. Нет в мире совершенства.

13. Допишите окончания глаголов, где это необходимо.
Из года в год сажали ереванцы деревья. Они укрепили почву.
2. В V веке Двин стало столицей Армении.
3. В Двин приезжали купцы из разных стран.
4.Летом Анна отдыхала в деревне у бабушки.
5. Зеркало лежала на столе.
6. Асфальт покрыли новые проспекты.
7. Это здание были построено недавно. Оно стало достопримечательностью Еревана.

1․ Կետերի փոխարեն լրացրո՛ւ ջ, ճ կամ չ (անծանոթ բառերը բառարանի օգնությամբ բացատրի՛ր)։

 Ալոճ, ակնակապիճ, աղճատել, աղջամուղջ, աճպարար, անաճառ, անզիճում, անմիջապես, անջրդի (չջրած, չոր), անտերունչ (չքավոր), անրջել, աճալուրջ, աչքաբաց, աջակողմյան, աջափնյակ, աջլիկ, առաջարկություն, միջատ, միջոց, շուրջպար, վերջակետ, աղջիկ, ոչխար, ոչիլ, չղջիկ, փախջել, փարջ (կավե գավաթ), քրքիջ:

2․ Լրացրո՛ւ բաց թողնված տառերը:
Ջրաղացի ճրագի լույսն էր կենդանության միակ նշանը համատարած մթության մեջ:
Ծերունին նայեց հանդիպակած  ամպին, բարկրացավ ամբարտակի վրա, քաշեց առաջը հավաքված ճյուղերը, ապա մտավ ջրաղացը և դուռը կողպեց: Քամին վզվզում էր պատերի բացվացքներից, հափշտակում թափված հարնաշաղախ ալրափոշին և փաղչում զվարճաձայն: Ծեր ջրաղացպանը կրկին անցավ իր հանապազօրյա գործին` անշտապ կապելով ալրաթաթաղ գոգնոցը:

3․ Տրված բառաշարքից ընտրի՛ր ածանցավոր բառերը և արմատն ընդգծիր:
Շապիկ, մկնիկ, զատիկ, ծաղիկ, մայրիկ, աղջիկ, շնիկ, փիսիկ, գեղեցիկ, կապիկ, փոքրիկ, սիրունիկ, կողիկ (կոտլետ), թիթեռնիկ, ծիտիկ, քթիկ, տոտիկ, մատիկ,գնդակ, գետակ, վանդակ, ելակ, կատակ, նապաստակ, առվակ, զավակ, բակ, գուշակ, որդյակ, դղյակ, կտակ, պատանյակ, թիակ, թակ, բլրակ, վարդակ, սոխակ, մահակ, մոծակ,գայլուկ, բուկ, մանուկ, գառնուկ, ձագուկ, ձուկ, ձիուկ, բազուկ, մուկ, աղմուկ, հատուկ, մարդուկ, պոչուկ, վհուկ, ձմերուկ:

4․ Ընդգծված բառերը փոխարինի՛ր տրված հոմանիշներից մեկով:

ա) Խոցված, սրահարված, սվինահարված, նեղացած, վշտացած:

Վիրավորված ընկավ ձիուց ու օգնություն կանչեց:
Սիրահարված ընկավ ձիուց ու օգնություն կանչեց:

Ծաղրուծանակից վիրավորված հեռացավ ու որոշեց այդ մասին էլ ոչ մեկի հետ չխոսել:
Ծաղրուծաանակից վշտացած հեռացավ ու որոշեց այդ մասին էլ ոչ մեկի հետ չխոսել:

բ) Տիրանալ, սեփականել, նվաճել, հրպուրել, հմայել:

Երիտասարդի անկեղծ ժպիտն ու համարձակ խոսքերը նրան գրավեցին:
Երիտասարդի անկեղծ ժպիտն ու համարձակ խոսքերը նրան հմաեցին:

Որոշել էր անպայման գրավել այդ բերդը, որտեղ երկրի ողջ հարստությունն էին պահել:
Որոշել էր անպայման նվաճել այդ բերդը, որտեղ երկրի ողջ հարստությունն էին պահել:

գ) Բարձրացնել, վեր հանել, ոտքի հանել, հաստատել, կերտել, շինել, կառուցել, կասեցնել, դադարեցնել:

Այս պատվանդանի վրա հուշարձան են կանգնեցնելու:
Այս պատվանդանի վրա հուշարծան են կառուցել:

Էլեկտրական լարերի համար այստեղ մի սյուն են կանգնեցրել:
Էլեկտրական լարերի համար այստեղ մի սյուն են վերհանել:

Առաջադրանքներ 821, 824, 825, 827, 833, 835, 837։

821. Համոզվե՛ք, որ ռացիոնալ թվերի տրված զույգի համար գումարման տեղափոխական օրենքը ճիշտ է.

ա) 3/5+(-11/25)=14/25

բ) (-5/6)+8/9=3/54

գ) -9/14+(-3/4)=78/56

դ) 4ամբ7/19+(-3ամբ3/2)=458/57

ե)-2ամբ2/15+(-7ամբ1/5)=-140/15

զ)-5ամբ7\16+(-9ամբ3/4)=-243/16

824. Ստուգե՛ք, որ ռացիոնալ թվերի տրված եռյակի համար
բազմապատկման զուգորդական օրենքը ճիշտ է.

ա) 3/5+(-11/25)=14/25

բ) (-5/6)+8/9=3/54

գ) -9/14+(-3/4)=78/56

դ) 4ամբ7/19+(-3ամբ3/2)=458/57

ե)-2ամբ2/15+(-7ամբ1/5)=-140/15

զ)-5ամբ7\16+(-9ամբ3/4)=-243/16

825. Համոզվե՛ք, որ ռացիոնալ թվերի տրված եռյակի համար ճիշտ է
բազմապատկման բաշխական օրենքը գումարման նկատմամբ.

827. Հաշվե՛ք (a + b) + c և (c + b) + a արտահայտությունների արժեքները,
եթե՝

ա)1728/180

բ)9443/300

833. Ռացիոնալ թվերը ներկայացնելով ամբողջ թվերի հարաբերության տեսքով՝ կատարե՛ք գումարում.

ա)-50/10

բ)-59/16

գ)-121/10

դ)-27/14

ե)-60/5

զ)-248/25

835. Կատարե՛ք ռացիոնալ թվերի բաժանում՝ նախապես դրանք գրի
առնելով ամբողջ թվերի հարաբերության տեսքով.

ա)-85/30

բ)-12/33

գ)658/17

դ)-567/909

ե)-475/24

զ)-216

837.

yarmrka
jordan

Առաջադրանքներ 803, 804, 805, 806, 809, 810։

803. Համեմատման ի՞նչ նշան պետք է դնել աստղանիշի փոխարեն,
որպեսզի ստացվի ճիշտ համեմատում.

ա) -0
բ) -0
գ) -0
դ) -0
ե) -0
զ) -0

804. Կատարե՛ք գործողությունները.

ա) 640/7
բ) 7100/315
գ) 558/72
դ) 7644/2030

805. Տառի փոխարեն ի՞նչ թիվ գրելու դեպքում կստացվի հավասարություն.

ա) 0
բ) -32/25
գ) -343/10
դ) 9/10
ե) 1/20
զ) -52/81

806. խարեն ի՞նչ թիվ գրելու դեպքում կստացվի հավասարություն

ա) -3/470
բ) -13/15
գ) 0
դ) 49/6
ե) 1805/1029
զ) 1456/867

809. Դրական և բացասական ռացիոնալ թվերի գումարի տեսքով գրի՛
առեք –6 թիվը այնպես, որ՝
ա) երկու գումարելիներն էլ ամբողջ թվեր լինեն,
բ) գումարելիներից մեկը լինի սովորական կանոնավոր կոտորակ,
գ) երկու գումարելիներն էլ լինեն անկանոն կոտորակներ։
-87/1+49/1=-38/1

810. Խորհրդարանի պատգամավորների ընտրության ժամանակ մի
տեղամասում կայացած քվեարկության արդյունքները ներկայացված են շրջանաձև դիագրամով (նկ. 91)։ Պատասխանե՛ք հետևյալ
հարցերին.
ա) Ընտրողների քանի՞ տոկոսն է մասնակցել քվեարկությանը։
68%

բ) Թեկնածուներից ո՞րն է հաղթել։
2-րդ թեկնածուն

գ) Հաղթողը իր մրցակցից քանի՞ տոկոսով ավելի ձայն է ստացել։
10%

դ) Ընտրողների քանի՞ տոկոսն է հաղթողին դեմ քվեարկել։
35%-ը

Էտի նպատակը պտղատու ծառերի աճեցողության, և պտղաբերության նպատակադիր կարգավորումն է և պատկանում է պտղատու ծառերի վրա ուժեղ ներգործություն ունեցող ագրոմիջոցառումների թվին:

Էտի միջոցով ձևավորում են ծառը, ստեղծում ամուր կմախքով, համահավաք սաղարթով ծառեր, բարելավում օդափոխության և լուսավորության պայմանները, դյուրացնում ծառերի խնամքի և մշակության աշխատանքները: Երիտասարդ ծառերի չափավոր և ճիշտ էտի միջոցով կարելի է արագացնել պտղաբերության անցնելու ժամկետը:

Էտն իրականացվում է երկու եղանակով՝ կարճացումով և նոսրացումով, որոնք սովորաբար կատարվում են միասին, ինչպես նաև` առանձին-առանձին: Կարճացնելիս հեռացվում է ճյուղի և շվի երկարության որոշ մասը, այն լինում է թույլ, միջին և ուժեղ: Նոսրացնելիս հեռացվում է ճյուղը կամ շիվը, չորացած, թույլ, հիվանդ, սաղարթը խտացնող, մեկը մյուսին խանգարող, կախ ընկած աճերը: Նոսրացումը կատարվում է թույլ, չափավոր, ուժեղ:

Էտի ժամկետը: Հանգստի շրջանում սննդանյութերի մեծ մասը կուտակվում է բույսի արմատներում, բնի և հիմնական ճյուղերի հիմքի մասերում, հետևաբար, որպեսզի սննդանյութերի կորուստ չլինի, ծառերը էտվում են, երբ բույսերը դեռևս խորը հանգստի շրջանում են:

Սովորաբար էտը կատարվում է վաղ գարնանը` մինչև բողբոջների ուռչելը: Միայն Նոյեմբերյանի, Տավուշի և Մեղրու ենթաշրջաններում կարելի է էտ կատարել նաև ծառերի տերևաթափից 15-20 օր անց` մինչև վաղ գարուն: Առաջին հերթին պետք է էտել ցրտադիմացկուն տեսակները՝ աստիճանաբար անցնելով համեմատաբար թույլ դիմացկունություն ունեցողներին: Դրանք են՝ խնձորենին, սալորենին, տանձենին, բալենին,  ծիրանենին, կեռասենին, սերկևիլենին և դեղձենին:

Կիրառվում է ամառային կամ կանաչ էտ, երբ շվերի աճը կազմում է 25-30սմ: Կանաչ էտի նպատակն է կարգավորել ծառերի աճը, նպաստել մեծ թվով աճակալող և պտղաբերող ճյուղերի առաջացմանը: Կանաչ էտի ժամանակ հիմքից պետք է հեռացնել կենտրոնական և կմախքային ճյուղերի ողկույզների մրցակից աճերը, դեպի սաղարթի ներսը գնացող, ինչպես նաև կմախքային ճյուղերի վրա ուղղահայաց աճող ուժեղ շվերը, բնի հիմքից առաջացած մացառներն ու բնի վրայի ճյուղերը:

Երիտասարդ ծառերի էտը: Երիտասարդ հասակում էտի հիմնական խնդիրը ծառերի ձևավորումն է: Ծառերի կյանքի սկզբնական շրջանում ուժեղ էտը, առանձնապես շվերի խորը կարճացումը, նպաստում է աճի ուժեղացմանը, հետաձգում պտղաբերող ճյուղերի առաջացումը և պտղաբերության շրջանի թևակոխումը: Այդ նպատակով երիտասարդ ծառերի էտը, հնարավորության սահմաններում, պետք է կատարել չափավոր կերպով: Ճյուղերի կարճացման հետ կատարել նաև նոսրացում` հեռացնելով սաղարթը խտացնող, մեկը մյուսի աճին խանգարող, սուր անկյան տակ աճող ճյուղերը:

Ձևավորման տարիներին հիմնականում կատարել ծերատում և նոսրացում, երբ շվերի աճը հասնում է 40-50 սմ-ի, իսկ մինչև 35-40 սմ աճեր ունեցողները չծերատել: Հայտնի է, որ կորիզավոր պտղատեսակներն առավելապես պտղաբերում են միամյա աճերի վրա, որոնց ուժեղ կարճացումը բացասաբար է անդրադառնում բերքատվության վրա: Այդ նկատառումով էլ հիմնականում պետք է կիրառել նոսրացնող էտ, իսկ 40-45 սմ-ից բարձր աճերը կարճացնել 1/4-1/3-ի չափով:

Կմախքային և դրանց վրա ստեղծված մյուս կարգի ճյուղերի էտը կատարել այն հաշվով, որպեսզի պահպանվի կենտրոնական ուղեկցողի իշխող դիրքը, ապահովվի մյուս կարգի ճյուղերի ենթարկվածությունը մեկը մյուսին:

Պտղաբերող ծառերի էտը: Բերքատվության սկզբնական շրջանում, երբ դեռևս ծառերի աճը ուժեղ է, հիմնականում կիրառվում է 40-45 սմ բարձր աճ ունեցող շվերի կարճացում՝ 1/4-1/3-ի չափով, ինչպես նաև նոսրացում: Երբ աճն աստիճանաբար սկսում է թուլանալ՝ հասնելով 30-35 սմ, անհրաժեշտ է շվերի կարճացումը դադարեցնել և կիրառել միայն նոսրացում: Իսկ երբ աճը սկսում է թուլանալ և 15-20 սմ-ից չանցնել, նորից կատարել շվերի և ճյուղերի կարճացում, նպաստելով աճի ուժեղացմանը և նոր պտղաճյուղերի առաջացմանը:

Ինչպես հայտնի է, էտի եղանակը և կիառման աստիճանը մեծ չափով կախված են տեսակի և սորտի կենսաբանական առնաձնահատկություններից: Այսպես, հանրապետությունում լայն տարածում ունեն դեղձենին և ծիրանենին, որոնք աչքի են ընկնում ճյուղառաջացման մեծ ունակությամբ և ուժեղ աճեցողությամբ: Այս պտղատեսակներից հատկապես դեղձենին լուսասեր և ջերմասեր է, հետևաբար դրա էտը պետք է նպատակամղված լինի լուսային և ջերմային պայմանների կարգավորմանը: Այդ նպատակով կիրառվում է համեմատաբար ուժեղ նոսրացում, իսկ կարճացումը կատարվում չափավոր կամ թույլ՝ ելնելով ծառերի առողջական վիճակից:

Հնդավորներն  ըստ ճյուղավորման բնույթի, աճի և պտղաբերման հատկությունների բաժանվում են մի քանի խմբի: Առաջին խումբն աչքի է ընկնում ճյուղառաջացման մեծ ունակությամբ և ուժեղ աճով: Այդ սորտերը գլխավորապես պետք է նոսրացնել, ձևավորման շրջանում նաև կարճացնել: Սաղարթը ձևավորելուց հետո հիմնականում նոսրացնել, իսկ երբ ծառերի աճն սկսում է թուլանալ ուժեղացնել շվերի և ճյուղերի կարճացմումը:

Երկրորդ խումբն օժտված է ճյուղառաջացման միջին ունակությամբ և աճով: Նման սորտերը պետք է չափավոր կարճացնել և նոսրացնել, լրիվ պտղաբերման շրջանում ուժեղացնել կարճացումը՝ աճը վերականգնելու և նոր պտղաճյուղեր առաջացնելու նպատակով: Երրորդ խումբն ունի ճյուղառաջացման միջին ունակություն, համեմատաբար թույլ աճեցողություն: Նման սորտերը պահանջում են միջին նոսրացում և ուժեղ կարճացում:

Պտղաբերման պարբերականությունը, որն ուժեղ արտահայտվում է հնդավորների, մասնավորապես խնձորենու մոտ, թուլացնելու համար պետք է ուժեղ բերքի տարում թույլ էտել, իսկ թույլ բերքի տարում՝ ուժեղ, վեգետատիվ աճն ուժեղացնելու նպատակով:

Մեծահասակ ծառերի էտը: Կապված հասակի հետ` ծառերի սաղարթը ձգվում է վեր, մերկանում են կմախքային ճյուղերը, կրճատվում ասիմիլացիոն և պտղաբերող մակերեսը, պտաղբերությունը հիմնականում կենտրոնանում է սաղարթի ծայրամասերում, չորանում են ճյուղերը, թուլանում են ծառի աճն ու բերքատվությունը: Այս դեպքում պահանջվում է երիտասարդացնող էտ, որը լինում է թույլ, չափավոր և ուժեղ:

Թույլ էտի ժամանակ կմախքային և կիսակմախքային ճյուղերը պետք է կարճացնել 2-3 տարեկան բնափայտի վրա, նոսրացնել չորացած, հիվանդ և թույլ ճյուղերը, իսկ վնասվածները հեռացնել հիմքից կամ մինչև առողջ մասը:

Չափավոր երիտասարդացնող էտի ժամանակ ճյուղերը կարճացվում են 4-6 տարեկան բնափայտի մոտից: Հատկապես լավ արդյունք է ստացվում, երբ ճյուղերը կարճացվում են վերջին բնականոն աճի /35-40 սմ/ մոտից: Նոսրացումը կատարել այնպես, ինչպես թույլ երիտասարդացնող էտի ժամանակ: Ներկայումս ուժեղ երիտասարդացնող էտ խորհուրդ չի տրվում կատարել, նպատակահարմար է ծերացած ծառերը քանդել՝ տեղում հիմնելով նորերը: Ծառերի երիտասարդացնող էտի ժամանակ պետք է ուժեղացնել այգու հողի մշակության, ոռոգման և պարատացման աշխատանքները, հակառակ պարագայում, այն կբերի բացասական հետևանքների:

1. Բերե՛ք բնական և արհեստական աղբյուրների մի քանի օրինակ:
   
   2. Ի՞նչ գույնի ճառագայթներից է բաղկացած սպիտակ լույսը:
   Սպիտակ մակերևույթն անդրադարձնում է իր վրա ընկնող բոլոր գույնի լույսերը:
   
   3. Տատանումների ի՞նչ հաճախականության սահմաններում է մարդն ընկալում ձայնը:
   
   
   4. Նկարագրե՛ք մարդու կողմից ձայնի ընկալման ընթացքը:
   Նրան ստիպում է տատանվել։ Ձայնային ալիքը, հասնելով թմբկաթաղանթին, նրան ստիպում է տատանվել։ Այդ տատանումները հաղորդվում են միջին ականջում գտնվող լսողական երեք մանր ոսկրիկներին, ապա ներքին ականջում գտնվող խխունջաձև մարմին, որը ելուստներով հպվում է լսողական նյարդերի վերջավորություններին։ Դրանք ընկալում են ձայնային ալիքները և ստացված տեղեկությունը հաղորդում գլխուղեղին:
   
   5. Ինչքա՞ն է նորմալ աչքի լավագույն տեսողության հեռավորությունը:
   Նորմալ աչքի համար լավագույն տեսողության հեռավորությունը մոտ 25 սմ է: Այդ հեռավորության վրա մենք առարկան տեսնում ենք առանց աչքը լարելու: Ավելի փոքր հեռավորությունների վրա աչքն էապես լարվում է: