10 նախադասությամբ ամփոփել մեր անցած թեմաները; Մենք սովորել ենք, հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի նախադրյալները, Իսրայել Օրինի մասին գտել ենք տեղեկություններ, թե ինչպես 1703 թ-ին Իսրայել Օրու նախաձեռնությամբ կազմվել և ռուսական կառավարությանն է ներկայացվել Հայաստանի քարտեզը, 1680 թ-ին Կոստանդնուպոլսում է նվաճել Հայաստանը և Օսմանյան կայսրության թիկունքում ստեղծել անկախ Հայաստան ու Վրաստան։ Սովորել ենք զինված պայքարը Արցախում և Սյունիքում, 1724-1731 թվականներին սկսված ազատագրական շարժում պատմական Արցախ նահանգի տարածքում ձևավորված հայկական մելիքությունների գլխավորությամբ։ Դրա նպատակն էր կասեցնել թուրքական հարձակումը դեպի Արևելյան Հայաստան, երկրամասը մաքրել օտար զորքերից ու ազատագրել այն։ 1722-1730 թվականներին սկսված ազատագրական շարժում պատմական Սյունիք նահանգի բնակչության մասնակցությամբ։ Դրա նպատակն էր կասեցնել թուրքական հարձակումը դեպի Արևելյան Հայաստան, երկրամասը մաքրել օտար զորքերից ու ազատագրել այն։ Արդյունաբերական հասարակության երկու շրջափուլերը։
Գնահատել սեպտեմբեր ամսվա աշխատանքը/1-10 բալով/, հիմնավորել: 9
Հայոց ազգային եկեղեցին պատկանում է այն եկեղեցիների թվին, որոնք այսօր ավելի հաճախ կոչվում են «Հին Արևելքի քրիստոնեական» կամ նաև «արևելյան ուղղափառ»: Սրանք են միայն առաջին երեք տիեզերական ժողովները ընդունած եկեղեցիները. Հայ Առաքելական, Ղպտի Ուղղափառ, Եթովպական Ուղղափառ, Ասորի Ուղղափառ (Հակոբիկյան) և Հնդկաստանի Մալաբար Ուղղափառ եկեղեցիները: Հայ եկեղեցին ծնունդ է առնում դեռևս առաքելական ավետարանչության ժամանակներից: Նախաքրիստոնեական շրջանում Քրիստոսի խոսքի նկատմաբ բաց մազդեզական միաստվածային կրոնից դրականորեն ազդված լինելով՝ քրիստոնեական ժամանակաշրջանի առաջին դարերում Հայաստանը սերտ հարաբերությունների մեջ էր Արևելքի հետ, որտեղից էլ և նոր կրոնը ներթափանցեց երկիր, չհաշված, որ Հարավում կար սիրիո-քրիստոնյաների ազդեցությունը. փոքր հրեական գաղութներ, որոնք ամենայն հավանականությամբ ծագում էին բաբելոնյան տիրապետության ժամանակներից: Ըստ ավանդության, հայ եկեղեցու հիմնադիրները Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալներն են եղել: Մինչ 4-րդ դարը ունեցած տեղեկությունները պատմում են հայ եպիսկոպոսների և 150, 250 և 284 թվականների հալածանքների ու մարտիրոսների մասին, իսկ արդեն 4-րդ դարից սկսած քրիստոնեությունը դառնում է որպես պետական կրոն՝ ի շնորհիվ մեծն սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի ծավալած գործունեության, որը 301 թվականին դավանափոխ անելով և մկրտելով թագավորին՝ կառուցում է առաջին եկեղեցին այն վայրում, որտեղ հիմնադրվել է Էջմիածին քաղաքը, իսկ իր քարոզով դավանափոխ է անում ամբողջ Հայաստանը: Գրիգոր Լուսավորիչն իր նստավայրը կենտրոնացնում է այդ ժամանակվանից թագավորության մայրաքաղաք դարձած Վաղարշապատում, որն այժմ գտնվում է Երևանից հարավ ընկած տարածքում, որտեղ, ըստ ավանդության, Քրիստոսի կողմից ցույց տրված վայրում, հիմնադրվում է Հայաստանյաց առաջին տաճարը, որտեղից էլ ծագում է Էջմիածին անվանումը, այսինքն՝ «Միածինը իջավ»: Չնայած որ ի սկզբանե Հայ Եկեղեցու հովվապետին դիմելու համար տրվել են բազմաթիվ անուններ, շուտով, սակայն, գերակշռում է կաթողիկոս անվանումը, որը 5-րդ դարից սկսած տարածվում է բյուզանդական կայսրության արևելյան ծայրամասերում: Վաղարշապատից հետո, ըստ ստորակարգության, երկրորդը ճանաչված Աշտիշատի նստավայրը Հարավում, վայելում է մեծագույն հեղինակություն և իշխանություն: Հեղինակությունը, հավանաբար, պայմանավորված էր հին ժամանակների քրիստոնեական համայնքների ներկայությամբ: Թագավորության դավանափոխության պահից սկսած՝ Հայաստանի ճակատագիրը անքակտելիորեն կապվում է հենց այդ պատմական ընտրությամբ: Դեռ մեկ ու կես դար չանցած՝ 451 թ.-ին Հայոց Եկեղեցին առաջին անգամ պիտի բախվեր իր համայնքի արյան մկրտությանը՝ հայտնի որպես «Վարդանանց նահատակներ» անվանմամբ՝ առաջնորդվելով հստակորեն ամրագրված և խոսուն կերպով արտահայտված հետևյալ կոչով. «Նա, որ կարծում էր, թե մենք քրիստոնեությունն իբրև զգեստ ունենք հագած, այժմ չի կարողանա մեզ փոխել, ինչպես մարմնի գույնը չի կարելի փոխել»: Այս համոզմունքը հետագա դարերում կնիք պիտի դառնար հայ ժողովրդի հոգու ու մշակույթի համար և խորհրդանշական կերպով արտահայտվեր 20-րդ դարի սկզբում տեղի ունեցած ցեղասպանության ժամանակ: Իսկապես, չնայած բնաջնջման ծրագրի հեղինակները թելադրված էին հատկապես կրոնական կարգի շարժառիթներից տարբեր գործոններով, ամեն դեպքում այս վերջինն էր, որ, փաստերից ելնելով, կյանքի և մահվան ընտրության հարցում պիտի դառնար խտրականության ակնհայտ չափանիշ. փրկվեցին միայն նրանք, ովքեր համաձայնեցին հավատարիմ մնալ քրիստոնեական հավատքին: «Վարդանանց նահատակների» տարին՝ 451թ.-ը, վճռական է համարվում հայոց պատմության մեջ նաև մեկ այլ պատճառով, չէ՞ որ հենց այդ նույն տարում էր, որ գումարվեց Արևմուտքի և Արևելքի քրիստոնյաների չորրորդ տիեզերական ժողովը, որը հետագայում հայերի կողմից պետք է մերժվեր: 451թ.-ի Հայ եկեղեցու համընդհանուր նահատակությունը, կարծես լիարժեք բացատրություն չէր ունենա, եթե հաշվի չառնենք գերկարևոր մեկ այլ իրադարձություն. որն է 5-րդ դարում (404-406) գրերի և հետևաբար գրային մշակույթի ստեղծումը վարդապետ սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի և Կաթողիկոս սուրբ Սահակ Պարթևի կողմից՝ համագործակցությամբ նրանց բազմաթիվ հետևորդների: Չնայած որ գրերի գյուտը Մեսրոպ Մաշտոցին ներշնչված է եղել միսիոներական անհրաժեշտությունից ելնելով, դրա իրականացումը, սակայն, ի վերջո եզակի կնիք համարվելով՝ դարձավ նաև հավատքի և մշակույթի, ազգության և կրոնի միջև հաստատված հայ դաշինքի մաքուր օրինակ: Տարբեր դարերում կաթողիկոսական նստավայրը շատ անգամ է փոխվել: Վաղարշապատը, Դվինը, Արգինան, Անին առաջին հազարամյակում եղել են Մեծ Հայքի գլխավոր նստավայրերը: 1152թ.-ին նստավայրը նախ հաստատվում է Կիլիկիայում՝ Եփրատի ստորին թևին գտնվող Հորոմկլա քաղաքում՝ հետագայում 1292թ.-ին Կիլիկիայի թագավորության մայրաքաղաք՝ Սիս, տեղափոխելու նպատակով: 1441թ-ին Մեծ Հայքի վադապետներն ու եպիսկոպոսները Գրիգոր Մուսաբեկյան կաթողիկոսին խնդրում են նստավայրը վերադարձնել հիմնադրման վայր: Նրանց մերժմանը ի պատասխան՝ Արևելքում ընտրվում է նոր կաթողիկոս: Սիս քաղաքի եկեղեցու առաջնորդը, ըստ Կիլիկիայում սահմանափակվող իրավասության, շարունակում է կրել «Կիլիկիայի կաթողիկոսի» տիտղոսը, մինչդեռ Էջմիածնի Կաթողիկոսը ճանաչվում է որպես Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս: 1915թ.-ի ցեղասպանությանը և Անատոլիայի հայկական ինստիտուտների ոչնչացմանը հաջորդիվ Սիսի նստավայրը տեղափոխվում է Անթիլիաս քաղաք, Լիբանան: Հայ եկեղեցին ունի նաև կաթողիկոսական աթոռից ավելի ցածր տեղ զբաղեցնող երկու պատրիարքություն (պատրիքարքներ) որոնք, ինչպես արդեն նշվեց, գտնվում են Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ենթակայության ներքո. վաղ միջնադարում հիմնված Երուսաղեմի և օսմանյան ռեժիմի հաստատումից անմիջապես հետո հիմնված Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանները:
Էլեն Շահվերդյան 