Discussing grammar
1. Choose the correct verb form.
1. Have you ever been / Did you ever go to a
rock concert?
2. I saw / have seen The Flash last week.
3. I love rock and roll. I like / have liked it all
my life.
4. The Flash’s concert was / has been fantastic.
5. I have bought / bought all their records
since then.
6. The Flash have been / are together for over
fifteen years.

ա․ 2) կարդացել, մտնել, վազել, փախչելու
բ․ 4) կտրում, ճգնել, հոգնելիս, փնտրելու
գ․ 4) մագլցել, խորտակում, վաճառելու, գործում
դ. 3) առնել, առնելիս, առնելու, առնում

92.
ա․ 2. քայլելիս, 4. ասուլիս
բ․ 1. լսելիս
գ․ 3. ասելիս

93.
ա․ 1. կարդացող, 2. կառուցող, 4. տեսնող
բ․ 1. հանձնող, 2. խմող, 3. քանդող
գ․ 1. վազող, 2. ծիծաղող, 4. ստացող
դ․ 2. կռվող, 3. գնացող, 4. հաշտվող
ե․ 1. զգացող, 3. լքող, 4. շրջապատող
զ․ 1. փրկող, 2. զարգացող, 4. խեղդվող
է․ 1. սփռվող, 2. սպանող, 3. անարգող

94.
ա․ 4) դարմանել, ձանձրանալ, մոտենալ, զգալ
բ․ 3) սիրել, խորհել, տենչալ, վարկաբեկել
գ․ 4) ահագանալ, աղճատել, ամոքել, թանկացնել

99. ա․ 2) Պատահածի մասին հանգամանորեն խոսվելու է։
բ․ 1) Գործընկերները նրան դրդում են հրաժարվելու իր ձեռնարկումներից։
2) Վարպետը երաշխավորեց, որ կահույքը պատրաստվելու է ամուր կաղնեփայտից։

100. ա․ 3. կորչող
բ․ 4. խորհող
գ․ 3. սառչող

101.
ա․ 2. հիշացնել
բ․ 1. վազացնելիս
գ․ 4. սառցնելիս
դ․ 1. հալելիս
ե․ 4. ծաղկեցնելիս
զ․ 1. հակառակվել
է․ 2. բռնկել
ը․ 4. տուժած
թ․ 4. փլչած
ժ․ 4. սպասացնել

136.
ա. 4) Պարզ բայ
բ․ 1) Հրամայական եղանակ
գ․ 2) ներկա ժամանակ

126.
ա. 2. հարկադրական
բ․ 2. հրամայական
գ․ 4. հարկադրական
դ․ 4. հարկադրական

Դաս 16: Էլեկտրական շղթաների հաշվարկը: Հաղորդիչների հաջորդական միացումը

Դաս 17: Հաղորդիչների զուգահեռ միացումը

Գործնականում կիրառվող էլեկտրական շղթաները, որպես կանոն, բաղկացած են լինեւմ էլեկտրաէներգիայի մի քանի սպառիչներից: Շղթայում սպառիչները միմյանց հետ կարող են միացված լինել ամենատարբեր եղանակներով: Սպառիչների միացման ամենապարզ և տարածված տեսակները հաջորդական և զուգահեռ միացումներն են:Շղթայի տեղամասում հաղորդիչների այնպիսի միացումը, որի դեպքում յուրաքանչյուր հաղորդչից դուրս եկող հաղորդալարը առանց ճյուղավորվելու միանում է այլ հաղորդչի, կոչվում է հաջորդական միացում:

 Նկարում պատկերված է  R₁, R₂ և R₃ ռեզիստորների հաջորդական միացումը: Հաղորդիչների հաջորդական միացումն ունի իր օրինաչափությունները: 

  Հավաքելով համապատասխան շղթա, ամպերաչափի և վոլտաչափի միջոցով անհրաժեշտ չափումներ կատարելով, կարելի է համոզվել.1. Հաջորդական միացման դեպքում բոլոր հաղորդիչներում հոսանքի ուժը միևնույնն է՝ I=I₁=I₂=I₃ (1), որտեղ I₁, I₂, I₃-ը համապատասխանաբար I, II և III հաղորդիչներով անցնող հոսանքի ուժերն են, իսկ I-ն՝ հոսանքի ուժը շղթայում:2. Հաղորդիչների հաջորդական միացման դեպքում ամբողջ տեղամասի լարումը հավասար է առանձին հաղորդիչների լարումների գումարին՝ U= U₁+U₂+U₃ (2), որտեղ U-ն ամբողջ տեղամասի, իսկ U₁, U₂, U₃-ը առանձին հաղորդիչների լարումներն են:Օգտվելով Օհմի օրենքից և հաշվի առնելով (1) հավասարումի (2) առնչությունը կարող ենք պնդել՝ 3. Հաղորդիչների հաջորդական միացման դեպքում ամբողջ տեղամասի դիմադրությունը հավասար է առանձին հաղորդիչների դիմադրությունների գումարին՝R=R₁+R₂+R₃, որտեղ R₁-ը, R₂-ը և R₃-ը առանձին հաղորդիչների դիմադրություններն են, իսկ R-ը ամբողջ տեղամասի դիմադրությունը:Այս երեք օրինաչափություններ ճիշտ են նաև ցանկացած թվով հաջորդաբար միացված հաղորդիչների համար: Մասնավորապես, եթե հաջորդաբար իրար միացված են n միատեսակ հաղորդիչներ (ռեզիստորներ), որոնցից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը R1 է, ապա դրանց ընդհանուր դիմադրությունը կլինի՝ R=nR₁ Հաջորդաբար միացված ցանկացած երկու հաղորդիչներում հոսանքի ուժերի հավասարությունից՝ I₁=I₂, հետևում է, որ U₁/R₁=U₂/R₂ կամ U₁/U₂=R₁/R₂

Այսինքն, հաջորդաբար միացված հաղորդիչներում լարումները ուղիղ համեմատական են այդ հաղորդիչների դիմադրություններին:Հաղորդիչների հաջորդական միացման տարբերակիչ առանձնահատկությունն այն է, որ դրանցից թեկուզ մեկի անսարքության դեպքում հոսանքը դադարում է ամբողջ շղթայում:

Հաղորդիչների զուգահեռ միացում

Հաճախ մի քանի սպառիչ, օրինակ արդուկը, հեռախոսը, էլեկտրական լամպը, անհրաժեշտ է էլեկտրական շղթային միացնել կամ շղթայից անջատել իրարից անկախ: Այդ դեպքում սպառիչները չենք կարող միացնել հաջորդաբար, նրանք միացվում են զուգահեռ: 

Շղթայի տեղամասում հաղորդիչների այնպիսի միացումը, որի դեպքում հաղորդիչների մեկական ծայրերը միացվում են մի կետում, մյուս ծայրերը՝ մեկ այլ կետում կոչվում է զուգահեռ միացում, իսկ այդ կետերը կոչվում են հանգույցներ: 

Նկարում պատկերված է R₁, R₂ և R₃ դիմադրություններ ունեցող երեք հաղորդիչների զուգահեռ միացումը:

Զուգահեռ միացման դեպքում շղթայում հոսանք ուժի՝ I լարման՝ U և դիմադրության՝ R ընդհանուր արժեքնորի և առանձին հաղորդիչներում դրանց արժեքների կապի օրինաչափությունները տարբերվում են հաջորդական միացման համար ստացված օրինաչափություններից:

Փորձնական եղանակով, հավաքելով համապատասխան շղթա, ամպերաչափով և վոլտաչափով կատարելով անհրաժեշտ չափումներ կստանանք՝

1. Զուգահեռ միացման դեպքում հոսանքի ուժը շղթայի չճյուղավորված մասում հավասար է առանձին հաղորդիչներով անցնող հոսանքի ուժերի գումարին՝I=I₁+I₂+I₃ (1)

Քանի որ հաղորդիչների ծայրերը միացված են միևնույն կետին, ապա.

2. Զուգահեռ միացման դեպքում լարումը հաղորդիչների ծայրերում միևնույնն է. U=U₁=U₂=U₃ (2) Համաձայն Օհմի օրենքի, հաշվի առնելով նաև (1) և (2) հավասարումները կստանանք՝

 UR=UR₁+UR₂+UR₃ այսինքն՝

 3. Զուգահեռ միացված հաղորդիչների լրիվ դիմադրության հակադարձ մեծությունը հավասար է առանձին հաղորդիչների դիմադրությունների հակադարձ մեծությունների գումարին, այսինքն՝ 1/R=1/R₁+1/R₂+1/R₃ (3)

Ստացված օրինաչափությունները ճիշտ են նաև ցանկացած թվով իրար զուգահեռ միացված հաղորդիչների համար: Մասնավորապես, եթե իրար զուգահեռ միացված են R1 դիմադրությամբ n միատեսակ հաղորդիչներ, ապա տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը հավասար կլինի R=R₁n 

Զուգահեռ միացված ցանկացած երկու հաղորդիչների դեպքում տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը որոշվում է R=R₁⋅R₂/(R₁+R₂) բանաձևով: 

Զուգահեռ միացված հաղորդիչների լարումների հավասարությունից՝ U₁=U₂, հետևում է, որ

I₁⋅R₁=I₂⋅R₂ կամ I₁/I₂=R₂/R₁:

Այսինքն զուգահեռ միացված հաղորդիչներում հոսանքի ուժերը հակադարձ համեմատական են այդ տեղամասերի դիմադրություններին:

Թեմատիկ հարցեր և առաջադրանքներ՝

1․ 2,5Վ լարման համար հաշվարկված քանի՞ միատեսակ լամպ է անհրաժեշտ հաջորդաբար միացնել, որպեսզի ստացված տոնածառի ծաղկաշղթան հնարավոր լինի միացնել 100 Վ լարման ցանցին:

40 լամպ

2․ 35 Օմ և 7 Օմ դիմադրություն ունեցող 2 ռեզիստորներ միացված են հաջորդաբար: Նրանցից որի՞ ծայրերում է լարումը փոքր և քանի՞ անգամ:  

B ծայրում 7 անգամ

3․ Որոշեք նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի դիմադրությունը, եթե միմյանց միացված ռեզիստորների դիմադրությունները համապատասխանաբար հավասար են՝ R1 = 6 Օմ, իսկ R2 = 8 Օմ: 

48/14

4․ Ինչի՞ է հավասար նկարում պատկերված շղթայի տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը, եթե միմյանց զուգահեռ միացված միատեսակ լամպերից յուրաքանչյուրի դիմադրությունը 33 Օմ է: 

11

5․ Լարումը նկարում պատկերված շղթայի տեղամասում 50 Վ է, իսկ հոսանքի ուժը՝ 1 Ա: Որոշեք երկրորդ ռեզիստորի դիմադրությունը, եթե առաջինինը՝ 5 Օմ է: 

45

THE POP STAR AND THE FOOTBALLER
DONNA FLYNN & TERRY WISEMAN
TALK TO HI! MAGAZINE ABOUT THEIR LOVE FOR EACH OTHER

This is the most famous couple in the country. She is the pop star who has had six number one records -more than any other single artist. He has scored fifty goals for Manchester United, and has played for England over thirty times.Together they earn about £20 million a year They invited Hi.’ Magazine into their luxurious home.

Donna: A lot of the time since we’ve been together, one of us has been away. We really have to try hard to be together. We have both flown all over the world just to spend a few hours together.

Terry: Obviously, people say, ‘Oh, you’ve got all this money, what are you going to spend it on?’ But the best thing is that money buys us the freedom to be together.

Donna: It hasn’t changed us. We are still the same people Newspapers have told terrible stories about us, but it’s all lies.

Terry: Our perfect Saturday night is sitting in front of the telly with a take-away. Our favourite programmes are Blind Date and Friends. You won’t find photos of us coming out of pubs and clubs drunk, having spent the night with a whole load of famous people.

Donna: I went to one of his matches because I liked him and I wanted to meet him. It’s funny, because I’m not really interested in football, so when I met him after the match, I didn’t know what to say to him.

Terry: I’m very shy. We just looked at each other from opposite sides of the room. But I said to my mate, ‘She’s the one for me. I ́m going to marry her/one day.’ Fortunately, she came to another game, and we started talking then.

Donna: Not really. Naturally, it’s hard when you’re away from each other, but in a way this has made us stronger. A lot of people would love to see us split up. People have accused Terry of things …

Terry: Of course you have to be prepared to give and take in any relationship. There’s a trust between us, and as long as that’s there, we will last.

Terry: It’s because this is the first time I’ve been in love. I think that when you meet the person that you want to spend the rest of your life with, you change. You become a softer person.

Donna: We mean the world to each other. Neither of us will do anything to spoil it.

Donna and Terry have been together for just over two years. They have lived in their house since April. She says:’He has good taste — but not as good as mine!’

Terry says: ‘She’s the only woman I ve ever loved.

1. We often use synonyms in conversation because we don’t want to repeat words.
   Complete the conversations, using an adjective of similar meaning from the box. fed up generous brilliant messy modern wealthy
   
   1 ‘Mary’s family is very rich.’
   ‘Well, I knew her uncle was very generous.’
   
   2 ‘Look at all these new buildings!’
   ‘Yes. Paris is much more modern than I expected.’
   
   3 ‘Wasn’t that film wonderful!’
   ‘Yes, it was brilliant.’
   
   4 ‘George doesn’t earn much money, but he’s so kind.’
   ‘He is, isn’t he? He’s one of the most wealthy people I know.’
   
   5 ‘Ann’s bedroom’s really untidy again!’
   ‘Is it? I told her it was messy yesterday, and she promised to clean it.’
   
   6 ‘I’m bored with this lesson!’
   ‘I know, I’m really fed up with it, too!’

Կրակի  առասպելը:  Վլադիրմիր  Հուլպաչ

Արևի  ճառագայթները  տարածվել  էին  ողջ  հնդկական  երկրի  վրա,  բայց  չէին  հասնում  Խոր  Հովտին։  Այնտեղ  խստաշունչ  ձմեռն  էր  իշխում,  և  բոլոր  կենդանիները,  բացառությամբ  թավամազ  արջի,  Արևի  գթությունն  էին  աղերսում։

Մի  գիշեր  սոսկալի  փոթորիկ  սկսվեց․  այնպիսի  փոթորիկ,  որ  ծառեր  էր  ջարդում  և  արմատախիլ  անում,  ժայռեր  էր  փշրում  և  իր  ճանապարհին  ավերում  ամեն  ինչ։  Սակայն  մի  փոքրիկ  կղզյակի  վրա,  Մեծ  Ջրերի  մեջտեղում  կանգնած  էր  միայնակ  մի  թզենի  և  անտարբեր  երգում  էր  գարնան  երգը՝  ծաղրելով  մոլեգնող  տարերքը։

Այս  բանն  ավելի  կատաղեցրեց  փոթորկին։

―  Քեզ  կսպանե՛մ,―  գոռաց  ամպրոպը  և  հարվածեց  քաջ  թզենու  ուղղակի  սրտին։

Ա՛յ  քեզ  զարմանք,  նույնիսկ  նրա  երգը  չդադարեց։  Թզենու  սրտում  վառվող  կրակը  երգը  փոխանցեց  լճի  ալիքներին,  որոնք  հերթով  փոխանցեցին  ափերին  և  այնտեղից՝  դեպի  հեռուները։

Արդեն  փոթորիկը  ուժասպառվում  էր։  Համարյա  արևածագ  էր,  փոթորիկը  հեռացել  էր  հյուսիս,  իր  ետևում  ավերածություն  թողնելով։  Ամպրոպը  նույնպես  չվել  էր  փոթորկի  հետ,  անընդհատ  ետ  նայելով  շանթահարված  թզենուն։  Թզենին  այլևս  չէր  երգում,  նրա  բունն  ու  ճյուղերը  կրակով  էին  բռնկված,  և  կապույտ  ծխի  մի  սյուն  էր  երկինք  բարձրանում։

Խոր  Հովտում  բնակվող  կենդանիները  շուտով  նկատեցին  այդ  ծուխը։

Անգղը  թռավ  վեր  և  աչքերը  հառեց  ծխի  կողմը։

―  Կրա՜կ,―  գոչեց  նա,―  կրակ  կա  կղզու  վրա։

―  Ի՞նչ  բան  է  այդ  կրակը,  ինչի՞  է  նման,―  հարցրին  մյուս  կենդանիները։

―  Մի  կարմրադեղին  բան  է  և  անընդհատ  երգում  է,  ահա  ամենը,  ինչ  գիտեմ  կրակի  մասին,―  պատասխանեց  անգղը։

―  Կրակը  մեր  բարեկամն  է,―  ասաց  սարդը,―  եթե  կարողանանք  կրակը  բերել,  մեզ  տաք  կպահի։  Ուզո՞ւմ  եք  գնամ  բերեմ։

―  Ի՞նչ․․․  Դո՞ւ,―  ծիծաղեց  բուն  հեգնանքով,―  քո  սրունքներն  այնքան  ծուռտիկ  են,  մի  արջի  քուն  կտևի  մինչև  գնաս  և  վերադառնաոս։  Ես  ինքս  կգնամ։

Բուն  թափահարեց  թևերը  և  շարժվեց  դեպի  կղզին։

Պարզվեց,  որ  կրակ  բերելը  շատ  ավելի  դժվար  էր,  քան  թվում  էր  բուին։  Նա  վերցրեց  շիկացած  կրակի  մի  կտոր  և  ցավից  գոռալով՝  վայր  գցեց  անմիջապես։  Նա  խանձել  էր  իր  փետուրները  և  շատ  ուրախ  կլիներ,  եթե  տուն  վերադառնար  առանց  նոր  փորձանքի։  Երբ  վերադարձավ,  անմխիթար  կերպով  մի  ճյուղի  նստած՝  ջանում  էր  արդարացնել  իրեն։

―  Կրակը  մեր  բարեկամը  չէ,  նա  նույնիսկ  չուզեց  ինձ  հետ  խոսել,  քիչ  էր  մնում  սպաներ  ինձ։

―  Ես  դիմացկուն  մաշկ  ունեմ,―  պարծեցավ  ակնոցավոր  օձը,―  գնամ  տեսնեմ  ինչ  կարող  եմ  անել։

Բայց  նա  էլ  այրվածքներ  ստանալով  իսկույն  ընկրկեց։

―  Կրակը  արտակարգ  ուժ  ունի,―  բացատրեց  նա  մյուսներին,  երբ  վերադարձավ  ձեռնունայն,―  ամբողջովին  այրեց  ինձ։

―  Դուք  ինձ  մոռացե՞լ  եք։  Ես  արտակարգ  ուժ  ունեմ,  և  ո՞վ  գիտե,  գուցե  ինձ  հաջողվի  կրակը  բերել։  Ես  գիտեմ  նրա  հետ  վարվելու  ձևը,―  ասաց  սարդը։

Թեև  ոչ  ոք  չհավատաց,  բայց  ոչ  մեկն  այս  անգամ  չփորձեց  նրան  հեգնել,  բոլորն  էլ  ուզում  էին  տեսնել,  թե  նա  ինչպես  կկատարի  իր  խոստումը։

Սարդը  չշտապեց  գնալ։  Ամենից  առաջ  մի  մեծ  պարկ  ճարեց  և  խնամքով  ծալելով,  կապեց  իր  մեջքին։  Հետո  ճանապարհ  ընկավ։

Նրա  ճանապարհորդությունը  երկար  տևեց։  Սարդի  ծռմռված  սրունքները  դժվարությամբ  էին  հաղթահարում  հանդիպող  խոչընդոտները,  և  երբ  մտավ  ջուրը,  ալիքները  նրան  այս  ու  այն  կողմ  էին  շպրտում,  նա  աշխատում  էր,  որ  իր  մեջքի  բեռը  իրեն  ջրի  հատակը  չքաշի։

Մի  փոքր  հանգստանալուց  հետո  սարդը  վճռական  գործի  անցավ։  Իր  կապոցից  հանելով  մի  երկար  թել՝  կամաց֊-կամաց  փաթաթեց  ամենաշիկացած  կտորին  և  սկսեց  մի  կախարդական  պար  պարել,  որպեսզի  թելը  չբռնկվի։  Երբ  վերջացրեց,  թանկագին  ավարը  դրեց  կապոցի  մեջ  և  վերադարձի  ճամփան  բռնեց։

Բոլոր  կենդանիները  նրան  էին  սպասում։  Նրանք  անհամբեր  հետաքրքրությամբ  շրջապատեցին  սարդին  տեսնելու,  թե  ի՞նչ  է  արել։  Սարդը  թափ  տվեց  կրակը  կապոցից  և  ասաց․

―  Քաջ  թզենին  մի  այնպիսի  բարեկամ  է  ուղարկել,  որ  ամենադաժան  ցրտին  էլ  մեզ  կտաքացնի,  բայց  մենք  պետք  է  խնամենք  նրան  և  կերակրենք,  այլապես  կսառչի։

―  Հուսով  եմ,  որ  շատ  չի  ուտի,―  ասաց  արջամուկը,  վախենալով,  որ  իր  բաժնի  կեսը  կրակին  կտան։

―  Մի  անհանգստացիր,  կրակը  միայն  չոր  փայտ  է  ուտում,―  հանգստացրեց  նրան  սարդը։

―  Օհո՜,  բայց  քիչ  առաջ  փոթորիկ  էր,  և  ամբողջ  փայտը  թրջված  է։

―  Ես  նրան  կտամ  իմ  կեղևը,  որ  թաց  էլ  է  վառվում,―  ասաց  սոճին՝  պոկելով  կեղևի  մի  մեծ,  սպիտակ  կտոր։

Սկյուռը  պոկեց  մի  մեծ  շերտ  և  մոտեցրեց  կրակին։  Դեղնակարմիր  ծուխ  բարձրացավ․  սկսեց  վառվել։

Այն  ժամանակվանից  կրակը  երբեք  չի  հանգել։  Ցերեկները  սկյուռը  պահում  էր  կրակը,  իսկ  երեկոյան  բոլորը  հավաքվում  էին  նրա  շուրջը  և  երգում  մի  երգ,  որին,  եթե  ուշադրությամբ  ականջ  դնեք,  կտեսնեք,  որ  մասնակցում  է  նաև  կրակը․
Երբ  որ  կրակն  է  բոցկլտում  պայծառ,
Մենք  սիրով  նրա  շուրջն  ենք  հավաքվում,
Լսում  տերևների  երգը  անդադար․
Մեր  բարեկամն  է  կրակը  կյանքում։

Առաջադրանքներ

Ա)  Համեմատաբար անկախ երկու մասի բաժանե՛ք հեքիաթը։ Հիմնավորե՛ք առաջին մասի անհրաժեշտությունը հեքիաթում։
Առաջին մասը
Արևի  ճառագայթները  տարածվել  էին  ողջ  հնդկական  երկրի  վրա,  բայց  չէին  հասնում  Խոր  Հովտին։  Այնտեղ  խստաշունչ  ձմեռն  էր  իշխում,  և  բոլոր  կենդանիները,  բացառությամբ  թավամազ  արջի,  Արևի  գթությունն  էին  աղերսում։

Մի  գիշեր  սոսկալի  փոթորիկ  սկսվեց․  այնպիսի  փոթորիկ,  որ  ծառեր  էր  ջարդում  և  արմատախիլ  անում,  ժայռեր  էր  փշրում  և  իր  ճանապարհին  ավերում  ամեն  ինչ։  Սակայն  մի  փոքրիկ  կղզյակի  վրա,  Մեծ  Ջրերի  մեջտեղում  կանգնած  էր  միայնակ  մի  թզենի  և  անտարբեր  երգում  էր  գարնան  երգը՝  ծաղրելով  մոլեգնող  տարերքը։

Այս  բանն  ավելի  կատաղեցրեց  փոթորկին։

―  Քեզ  կսպանե՛մ,―  գոռաց  ամպրոպը  և  հարվածեց  քաջ  թզենու  ուղղակի  սրտին։

Ա՛յ  քեզ  զարմանք,  նույնիսկ  նրա  երգը  չդադարեց։  Թզենու  սրտում  վառվող  կրակը  երգը  փոխանցեց  լճի  ալիքներին,  որոնք  հերթով  փոխանցեցին  ափերին  և  այնտեղից՝  դեպի  հեռուները։

Արդեն  փոթորիկը  ուժասպառվում  էր։  Համարյա  արևածագ  էր,  փոթորիկը  հեռացել  էր  հյուսիս,  իր  ետևում  ավերածություն  թողնելով։  Ամպրոպը  նույնպես  չվել  էր  փոթորկի  հետ,  անընդհատ  ետ  նայելով  շանթահարված  թզենուն։  Թզենին  այլևս  չէր  երգում,  նրա  բունն  ու  ճյուղերը  կրակով  էին  բռնկված,  և  կապույտ  ծխի  մի  սյուն  էր  երկինք  բարձրանում։

Երկրորդ մաս
Խոր  Հովտում  բնակվող  կենդանիները  շուտով  նկատեցին  այդ  ծուխը։

Անգղը  թռավ  վեր  և  աչքերը  հառեց  ծխի  կողմը։

―  Կրա՜կ,―  գոչեց  նա,―  կրակ  կա  կղզու  վրա։

―  Ի՞նչ  բան  է  այդ  կրակը,  ինչի՞  է  նման,―  հարցրին  մյուս  կենդանիները։

―  Մի  կարմրադեղին  բան  է  և  անընդհատ  երգում  է,  ահա  ամենը,  ինչ  գիտեմ  կրակի  մասին,―  պատասխանեց  անգղը։

―  Կրակը  մեր  բարեկամն  է,―  ասաց  սարդը,―  եթե  կարողանանք  կրակը  բերել,  մեզ  տաք  կպահի։  Ուզո՞ւմ  եք  գնամ  բերեմ։

―  Ի՞նչ․․․  Դո՞ւ,―  ծիծաղեց  բուն  հեգնանքով,―  քո  սրունքներն  այնքան  ծուռտիկ  են,  մի  արջի  քուն  կտևի  մինչև  գնաս  և  վերադառնաոս։  Ես  ինքս  կգնամ։

Բուն  թափահարեց  թևերը  և  շարժվեց  դեպի  կղզին։

Պարզվեց,  որ  կրակ  բերելը  շատ  ավելի  դժվար  էր,  քան  թվում  էր  բուին։  Նա  վերցրեց  շիկացած  կրակի  մի  կտոր  և  ցավից  գոռալով՝  վայր  գցեց  անմիջապես։  Նա  խանձել  էր  իր  փետուրները  և  շատ  ուրախ  կլիներ,  եթե  տուն  վերադառնար  առանց  նոր  փորձանքի։  Երբ  վերադարձավ,  անմխիթար  կերպով  մի  ճյուղի  նստած՝  ջանում  էր  արդարացնել  իրեն։

―  Կրակը  մեր  բարեկամը  չէ,  նա  նույնիսկ  չուզեց  ինձ  հետ  խոսել,  քիչ  էր  մնում  սպաներ  ինձ։

―  Ես  դիմացկուն  մաշկ  ունեմ,―  պարծեցավ  ակնոցավոր  օձը,―  գնամ  տեսնեմ  ինչ  կարող  եմ  անել։

Բայց  նա  էլ  այրվածքներ  ստանալով  իսկույն  ընկրկեց։

―  Կրակը  արտակարգ  ուժ  ունի,―  բացատրեց  նա  մյուսներին,  երբ  վերադարձավ  ձեռնունայն,―  ամբողջովին  այրեց  ինձ։

―  Դուք  ինձ  մոռացե՞լ  եք։  Ես  արտակարգ  ուժ  ունեմ,  և  ո՞վ  գիտե,  գուցե  ինձ  հաջողվի  կրակը  բերել։  Ես  գիտեմ  նրա  հետ  վարվելու  ձևը,―  ասաց  սարդը։

Թեև  ոչ  ոք  չհավատաց,  բայց  ոչ  մեկն  այս  անգամ  չփորձեց  նրան  հեգնել,  բոլորն  էլ  ուզում  էին  տեսնել,  թե  նա  ինչպես  կկատարի  իր  խոստումը։

Սարդը  չշտապեց  գնալ։  Ամենից  առաջ  մի  մեծ  պարկ  ճարեց  և  խնամքով  ծալելով,  կապեց  իր  մեջքին։  Հետո  ճանապարհ  ընկավ։

Նրա  ճանապարհորդությունը  երկար  տևեց։  Սարդի  ծռմռված  սրունքները  դժվարությամբ  էին  հաղթահարում  հանդիպող  խոչընդոտները,  և  երբ  մտավ  ջուրը,  ալիքները  նրան  այս  ու  այն  կողմ  էին  շպրտում,  նա  աշխատում  էր,  որ  իր  մեջքի  բեռը  իրեն  ջրի  հատակը  չքաշի։

Մի  փոքր  հանգստանալուց  հետո  սարդը  վճռական  գործի  անցավ։  Իր  կապոցից  հանելով  մի  երկար  թել՝  կամաց֊-կամաց  փաթաթեց  ամենաշիկացած  կտորին  և  սկսեց  մի  կախարդական  պար  պարել,  որպեսզի  թելը  չբռնկվի։  Երբ  վերջացրեց,  թանկագին  ավարը  դրեց  կապոցի  մեջ  և  վերադարձի  ճամփան  բռնեց։

Բոլոր  կենդանիները  նրան  էին  սպասում։  Նրանք  անհամբեր  հետաքրքրությամբ  շրջապատեցին  սարդին  տեսնելու,  թե  ի՞նչ  է  արել։  Սարդը  թափ  տվեց  կրակը  կապոցից  և  ասաց․

―  Քաջ  թզենին  մի  այնպիսի  բարեկամ  է  ուղարկել,  որ  ամենադաժան  ցրտին  էլ  մեզ  կտաքացնի,  բայց  մենք  պետք  է  խնամենք  նրան  և  կերակրենք,  այլապես  կսառչի։

―  Հուսով  եմ,  որ  շատ  չի  ուտի,―  ասաց  արջամուկը,  վախենալով,  որ  իր  բաժնի  կեսը  կրակին  կտան։

―  Մի  անհանգստացիր,  կրակը  միայն  չոր  փայտ  է  ուտում,―  հանգստացրեց  նրան  սարդը։

―  Օհո՜,  բայց  քիչ  առաջ  փոթորիկ  էր,  և  ամբողջ  փայտը  թրջված  է։

―  Ես  նրան  կտամ  իմ  կեղևը,  որ  թաց  էլ  է  վառվում,―  ասաց  սոճին՝  պոկելով  կեղևի  մի  մեծ,  սպիտակ  կտոր։

Սկյուռը  պոկեց  մի  մեծ  շերտ  և  մոտեցրեց  կրակին։  Դեղնակարմիր  ծուխ  բարձրացավ․  սկսեց  վառվել։

Այն  ժամանակվանից  կրակը  երբեք  չի  հանգել։  Ցերեկները  սկյուռը  պահում  էր  կրակը,  իսկ  երեկոյան  բոլորը  հավաքվում  էին  նրա  շուրջը  և  երգում  մի  երգ,  որին,  եթե  ուշադրությամբ  ականջ  դնեք,  կտեսնեք,  որ  մասնակցում  է  նաև  կրակը․
Երբ  որ  կրակն  է  բոցկլտում  պայծառ,
Մենք  սիրով  նրա  շուրջն  ենք  հավաքվում,
Լսում  տերևների  երգը  անդադար․
Մեր  բարեկամն  է  կրակը  կյանքում։

Առաջին մասում ծանոթանում ենք իրավիճակին՝ այն երկրում, որտեղ Արևը չի հասնում Խոր Հովտին, և մշտապես իշխում է ձմեռը։ Առավել ընդգծվում է արջի և այլ կենդանիների զվարճանքներն ու կարիքը տաքության և կրակի։ Փոթորիկի և կրակի առաջին հանդիպումը տեղի է ունենում, երբ փոթորիկը փորձում է ջարդել և սպանել քաջ թզենուն, բայց նրա սրտում կրակ կա, որն իր երգով փոխանցվում է շրջակա աշխարհին՝ շուտով դարձնելով կրակը կենտրոնական խորհրդանիշ։
Երկրորդ մասում սարդը կարողանում է կրակը բերել, իսկ կենդանիները այդպես էլ չեն կարողանում բերել, իսկ սարդը իր թույլ տեսակով կարողացավ կրակ բերել։ Իսկ նրանք բոլորը սկսում են նրան խնամել ու սնուցել, որպեսզի այն չմարի։ Նրանք ստանում են կյանք և ջերմություն։

Բ) Համաձայնե՛ք կամ մի՛ համաձայնեք՝  Ձեր պատասխանը հիմնավորելով հեքիաթից դուրս գրված համապատասխան հատվածներով և Ձեր վերլուծությամբ։

• Կրակի ջերմության կարիք ոչ ոք  չուներ։
  Չեմ կարծում, որ ոչ ոք չուներ կրակի կարիքը, քանի որ բոլոր փորձում էին գնալ և բերել այդ կրակը, եթե չցանկանային չեմ կարծում, որ կփորձեին բերել։
  
• Թզենին սիրում էր ծաղրել և ընդամենը ծիծաղում էր փոթորկի վրա։
  Թզենուն իրոք ոչինչ չէր հետաքրքրում նա երգում էր անդադար, երբ նույնիսկ փոթորիկը ուղիղ սրտին հարվածեց։
  
• Փոթորիկն ու ամպրոպը հաղթեցին թզենուն՝ շանթահարելով նրան։
  Նրանց կարծիքով այո, բայց նրանք չէին էլ պատկերացնում, որ թզենու համար մեկ էր։
  
• Իմաստնությունը մարմնի մեծության հետ չի կապվում։
  Այո, քամին լինելով ուժեղ փոթորկուն, չկարողացավ վնասել թզենուն։
  
• Թզենին անվախ էր և ուժեղ, անտարբեր էր սպառնալիքների հանդեպ։
  Համաձայն եմ, նրա համար միևնույն է քամու արարքները իր հանդեպ։
  
• Փոթորիկն ու ամպրոպը պարտվեցին։
  Այո, թողեցին և գնացին զգալով իր պարտությունը։
  
• Միայն ամպրոպ-փոթորկի ժամանակ գարնան երգը հնչեցնողը կարող էր կրակ նվիրել։
  Այս պատմվածքում թզենին է, որ կարողացավ կրակ տալ, երբ քամին իրեն տանջում էր։
  
• Կենդանիների համար միևնույնն էր՝ կրակ կա՞, թե՞ չկա։
  Նրանց համար կարևոր էր, որ կրակ լինի, որովհետև բոլորը փորձեցին բերել այն։
  
• Թզենին անշրջահայաց էր․ իզուր զոհվեց հրկիզվելով։ 

Վիրուսները մարդու, կենդանիների և բույսերի վարակիչ հիվանդությունների մանրագույն հարուցիչներ են: Հին ժամանակներից հայտնի են կատաղությունը, ծաղիկը, պոլիոմիելիտը, գրիպը, կարմրուկը, դեղին տենդը և այլ հիվանդություններ, որոնցից միլիոնավոր մարդիկ էին մահանում, իսկ հիվանդահարույց մանրէները հայտնաբերել չէր հաջողվում: Միայն 1892 թ-ին ռուս գիտնական Դ.Ի. Իվանովսկին հայտնաբերեց բակտերային զտիչից անցնող ախտածին այդ տարրը, որը հետագայում անվանեցին լատիներեն «վիրուս» (թույն) բառով: Վիրուսն առանձին հաջողվել է տեսնել էլեկտրոնային մանրադիտակով, և պարզվել է, որ ամենապարզ վիրուսը գալարաձև ոլորված, թաղանթապատ մեծ մոլեկուլ է, որին բնորոշ է գոյության 2 ձև՝ արտաբջջային (հանգստացող) և ներբջջային (բազմացող կամ վեգետատիվ): Ընկնելով օրգանիզմ՝ վիրուսները կպչում են իրենց նկատմամբ զգայուն բջիջներին և հանգստացող ձևից անցնում բազմացողի: Վիրուսի գալարն անմիջապես դեն է նետում իր թաղանթը, արագորեն թափանցում բջջի մեջ, և տեղի է ունենում զարմանահրաշ մի երևույթ` առաջանում են վիրուսի նոր մոլեկուլներ՝ տիրոջ բջիջն արտադրում է վիրուսային մասնիկների պատճեններ: Նոր վիրուսները դուրս են գալիս բջջի մակերևույթ և թափանցում հարևան բջիջների մեջ ու ախտահարում դրանք: Կենդանի բջջից դուրս վիրուսների կենսագործունեությունը դադարում է: Վիրուսները, մյուս կենդանի օրգանիզմների նման, օժտված են ժառանգականությամբ: Նրանք կարող են փոփոխվել և հարմարվել շրջակա միջավայրի պայմաններին:

Վիրուսների հարուցած հիվանդությունները հեշտությամբ փոխանցվում են հիվանդներից առողջներին և արագ տարածվում: Երկար ժամանակ ենթադրվում էր, որ վիրուսներն առաջացնում են միայն սուր զանգվածային հիվանդություններ: Այժմ ապացուցված է, որ նրանք նաև տարբեր քրոնիկական հիվանդությունների (նույնիսկ՝ տարիներ տևող) առաջացման պատճառ են:

Հայտնաբերվեցին վիրուսների նաև դրական շատ հատկություններ, որոնց շնորհիվ XX դարի 2-րդ կեսին վիրուսները դարձան գենետիկական ճարտարագիտության հիմնական օբյեկտները: 1967թ-ին դրանք առաջին անգամ արհեստականորեն սինթեզել են Ա. Քորենբերգը և Մ. Կուլյանը (ԱՄՆ):

Վիրուսներն իրենց կառուցվածքով միջանկյալ տեղ են զբաղեցնում բարդ քիմիական նյութերի (պոլիմերներ, մակրոմոլեկուլներ) և պարզագույն օրգանիզմների (բակտերիաների որոշ ձևեր, ռիկետսիաներ, քլամիդներ) միջև: Ամենախոշոր վիրուսը (ծաղիկ հիվանդության) չափերով մոտ է ոչ խոշոր բակտերիաներին, ամենափոքրերը (գլխուղեղի բորբոքման, պոլիոմիելիտի, դաբաղի հարուցիչները)՝ խոշոր սպիտակուցային մոլեկուլներին (օրինակ՝ արյան հեմոգլոբինի մոլեկուլին): Այսինքն՝ կան հսկա և թզուկ վիրուսներ: Վիրուսների չափերը տատանվում են 15–300 նանոմետրի (նանոմետրը միլիմետրի միլիոներորդ մասն է) սահմաններում:  Ըստ քիմիական բաղադրության՝ տարբերում են պարզ և բարդ վիրուսներ: Պարզ վիրուսները կազմված են սպիտակուցներից և նուկլեինաթթուներից, բարդ վիրուսները պարունակում են նաև ածխաջրեր, ճարպեր, որոշ վիրուսներ՝ նաև ֆերմենտներ:

Հաջողվել է նաև կշռել ու չափել վիրուսը, պարզել նրա քիմիական բաղադրությունը, բազմացման օրինաչափությունները, բնության մեջ զբաղեցրած տեղն ու դերը հիվանդությունների առաջացման գործում, ինչպես նաև մշակել վիրուսային վարակների (որոնց շրջանակը շատ ընդարձակվել է) դեմ պայքարի արդյունավետ եղանակներ: Հակաբիոտիկները վիրուսների վրա չեն ազդում, սակայն վիրուսային հիվանդությունների մեծամասնության դեպքում կարելի է պատվաստումներ կատարել. վիրուսի թուլացրած շտամի հիմքի վրա պատրաստած վակցինան ներմուծվում է մարդու օրգանիզմ, և, որպես պատասխան այդ ներգործության, մշակվում են հակամարմիններ, որոնք պայքարում են տվյալ վիրուսային հիվանդության հարուցչի դեմ: 

Գոյություն ունեն նաև օգտակար վիրուսներ: Սկզբում առանձնացվել և փորձարկվել են բակտերիաները խժռող վիրուսները (բակտերիոֆագեր), որոնք կիրառվել են դիզենտերիայի, խոլերայի, որովայնային տիֆի ժամանակ, սակայն բակտերիաները շատ արագ հարմարվել են բակտերիոֆագերին և կորցրել զգայունությունը դրանց ազդեցության նկատմամբ: Հակաբիոտիկների հայտնագործումից հետո բակտերիոֆագերը կիրառվում են միայն բակտերիաների ճանաչման համար, քանի որ դրանք ճիշտ գտնում և արագ քայքայում են «իրենց բակտերիաներին»: Օգտակար են նաև ողնաշարավոր կենդանիներին ու միջատներին վարակող վիրուսները: Օրինակ` Ավստրալիայում գյուղատնտեսական մշակաբույսերը մորեխից արագ ոչնչացնող վայրի ճագարների դեմ  պայքարի նպատակով օգտագործված միքսոմատոզի վիրուսը 10–12 տարում ոչնչացրել է վարակված բոլոր կենդանիներին: Որպես վարակի տարածման աղբյուր՝ օգտագործել են վարակված մոծակներ: Հեռանկարային է նաև վիրուսների կիրառումը ճակնդեղն ու գազարն ախտահարող թրթուրների, ինչպես նաև տնային ցեցերի դեմ պայքարում:

Ռոտավիրուս

Ռոտավիրուսային վարակը գլխավորապես հանդիպում է 6 ամսականից մինչև 2 տարեկան երեխաների շրջանում: Տարբեր երկրներում երեխաները ռոտավիրուսի դեմ ստանում են ստանդարտ պատվաստում: Հայաստանում մինչև 3 ամսական երեխաների՝ ռոտավիրուսի դեմ պատվաստումը ներառված է պլանային պատվաստումների շարքում։

Ռոտավիրուսը կարող է առաջացնել սուր վիրուսային գաստրոէնտերիտ:

Վիրուսը սովորաբար տարածվում է վարակված մարդու հետ հետևյալ ճանապարհներով շփվելիս՝

• անձից-անձ շփում, հատկապես, երբ վարակված անձը չի լվացել իր ձեռքերը
• վարակված մարդու փսխման կամ փորլուծության զանգվածների հետ շփում
• վարակված առարկաների, պարագաներ, սննդի կամ ջրի հետ շփում:

Ռոտավիրուսը տարածվում է շատ հեշտությամբ, քանի որ վարակումը կարող է տեղի ունենալ մինչև հիվանդի ինձնազգացողության վատանալը կամ մյուս գանգատների դրսևորվելը (օրինակ, երեխաները վարակիչ կարող են դառնալ ախտանիշների ի հայտ գալուց դեռ 48 ժամ առաջ):

Ռոտավիրուսային վարակը կարող է առաջացնել՝

• բարձր ջերմություն (տենդ)
• փսխումներ
• որովայնի շրջանի ցավեր
• ջրոտ փորլուծություն:

Սովորաբար առանց որևէ բուժման հիվանդությունն անցնում է իր բոլոր փուլերը, սակայն դուք կարող եք՝

• պահպանել հանգստի և անկողնային ռեժիմ
• ընդունել առատ հեղումներ՝ ուղղված փորլուծությամբ պատճառված ջրազրկման կանխարգելմանը (օգտակար կարող են լինել նաև առանց դեղատոմստի վաճառվող ռեհիդրատացիոն ըմպելիքները)
• խուսափել լուծի դեմ դեղեր ընդունելուց, քանի դեռ այդ մասին խորհուրդ չի տվել ձեր բժիշկը:

Առաջադրանքներ

Դասարանական և լրացուցիչ առաջադրանքներ՝ 211, 212

ա)x=∓1, x=∓√2
բ)x=∓3, x=∓1
գ)x=∓2, x=∓1
դ)x=∓5, x=∓1
ե)x=∓2, x=∓4
զ)x=-4, x=-16
է)x=∓√2, x=∓√3
ը)⌀
թ)x=∓1, x=∓√2
ժ)x=∓√0,6, x=∓√0,4

աx=∓1, x=∓√2
բ)x=∓1, x=∓3
գ)x=∓4
դ)x=∓5
ե)x=∓1, x=∓1
զ)⌀
է)x=∓√21
ը)x=∓√0,5, x=∓√0,4

ա)x=∓3, x=∓3
բ)x=∓√15
գ)⌀
դ)⌀
ե)
զ)
է)x=∓6
ը)x=∓1∓√17/2
թ)x=∓√-11∓√145/2
ժ)x=∓4∓√252/3

Թեմա 9․ Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական հանրապետությունը 1920-22 թթ․
ա/ Խորհրդային վարչակարգի հաստատումը
բ/ Խորհրդային Հայաստանի Սահմանադրությունը։ ԱԽԴՀ-ի և ԽՍՀՄ-ի ստեղծումը
/բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 44-50, նաև այլ աղբյուրներ/․
Լրացուցիչ նյութ՝
Լեռ Կամսար․կենսագրություն
Լեռ Կամսարն ու 1921թ․ Փետրվարյան ապստամբությունը

Առաջադրանք.
1․ Ներկայացրե՛ք փետրվարյան ապստամբության պատճառները և հետևանքները։
Ռուսաստանի կայսրությունում մանավանդ գյուղական տարածքներում խորացել էին սոցիալական անհավասարությունը, գործադուլներն ու դասակարգային հակասությունները: Անհավասարություն կար քաղաքային և գյուղական բնակչության միջև, ինչը մեծացնելով սոցիալական լարվածությունը:Առանցքային տնտեսության ճգնաժամը՝ առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, գյուղացիների և բանվորների վիճակը կտրուկ վատացել էր: Գյուղացիներն ունեին ծանր հարկային պարտավորություններ, իսկ աշխատավորները՝ ցածր աշխատավարձեր: Կայսրության պատերազմական պարտությունները (1914–1917) խորը ազդեցություն ունեցան հասարակական տրամադրությունների վրա: Ռուսական բանակը անընդմեջ պարտություններ էր կրում, ինչը մեծ չափով թուլացրել էր ազգի հավատը կայսրության իշխանությանը:Պատերազմի ընթացքում զորքի մատակարարումները խափանվել էին, իսկ բանակում սկսվել էին զանգվածային ապստամբություններ ու դեֆիցիտներ: Բացի այդ, վառելիքի, սնունդի և այլ ապրանքների պակասը ստեղծում էր դժգոհություն քաղաքներում:

2․ Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ փոփոխություններ կրեց Խորհրդային Հայաստանի կարգավիճակը ԽՍՀՄ-ի կազմում /բլոգային աշխատանք/․
Խորհրդային Հայաստանի կարգավիճակը առաջին հերթին նշանավորվեց նրանով, որ Հայաստանը դարձավ մեկ առանձին սովետական հանրապետություն, որը կազմում էր Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության կազմը (ԽՍՀՄ): Այլ կերպ ասած, Հայաստանի Հանրապետությունը (այժմ՝ Հայկական ՍՍՀ) կորցրեց իր անկախությունը, բայց միաժամանակ այն ուներ որոշակի ինքնավարություն, այդ թվում՝ Ազգային խորհրդի և կառավարության կազմ:
Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքը դարձավ շատ մոտ 20-րդ դարի խորհրդային համակարգերին՝ պետության ուղղորդմամբ:
Հայկական ՍՍՀ-ին տրված սահմանադրական կարգավիճակը ներառում էր իր վարչական ու քաղաքական ինստիտուտները՝ խորհրդարան, կառավարություն, տեղական իշխանություն, սակայն շատ հարցերում Հայաստանը պետք է համաձայներ Մոսկվայի որոշումներին։

Tigran Sargsyan is an Armenian entrepreneur and business magnate known for his success in the technology and e-commerce sectors. Born in Armenia, he gained wealth by founding and growing innovative businesses, particularly in the fields of digital solutions and online platforms. He is best known for his role in the development of Veon, a global telecommunications company, where he served as a key leader. Sargsyan also has significant investments in tech startups, focusing on software development, mobile services, and digital infrastructure.

In addition to his entrepreneurial ventures, Tigran is known for his contributions to the development of Armenia’s tech industry. He has supported various initiatives to foster innovation and digital entrepreneurship within the country. Outside of business, Sargsyan advocates for sustainable growth and the positive impact of technology on society. He believes in leveraging innovation to solve real-world problems, especially in emerging markets.

An interesting aspect of his personal philosophy is his commitment to creating opportunities for young entrepreneurs, particularly in post-Soviet countries, where he sees untapped potential for technological and economic growth. His career reflects a balance between commercial success and social responsibility, aiming to shape both the economy and society in a positive way.