Սննդի արդյունաբերությունը 

Սննդի արդյունաբերությունը գյուղատնտեսության հետ մեկտեղ բնակչությանը մատակարում է պարենամթերք: Այս կապի արդյունքում ձևավորվել է ագրոարդյուանաբերական համալիրը, որի ենթաճյուղերը վերամշակում են գյուղատնտեսության արտադրանքը թեթև և սննդի արդյունաբերության միջոցով: 

Օրինակ

Կաթնամթերքի արտադրությունը, որտեղ կաթը գյուղատնտեսական արտադրանք է, իսկ պանիրը, թթվասերը, կարագը և այլն՝ սննդի արդյունաբերության:

Սննդի արդյունաբերությունը առկա է աշխարհի բոլոր երկրներում, այսինքն` սննդի արդյունաբերության տեղաբաշխումը ևս  (թեթև արդյուանբերության նման) ունի համատարած բնույթ։ Արագ փչացող հումք (կաթ, խաղող, լոլիկ, շաքարի ճակնդեղ, շաքարեղեգ և այլն) մշակող ձեռնարկությունները տեղաբաշխվում են հումքի աղբյուրների մոտ։
Միևնույն ժամանակ, դրանցից պատրաստված արտադրանքը (օրինակ` պահածո կամ շաքար) հարմար է երկարատև պահպանման և տրանսպորտային փոխադրման համար շաքարեղեգի և շաքարի ճակնդեղի աճեցման երկրներում (Բրազիլիա, Հնդկաստան, Չինաստան, ԱՄՆ, Ուկրաինա), կարագի արտադրությունը՝ Նոր Զելանդիայում, Ֆինլանդիայում, գինու արտադրությունը՝ Իտալիայում, Ֆրանսիայում և խաղող մշակող այլ երկրներում։ 

Սառնարանային տնտեսության և ռեֆրիժերատորային տրանսպորտի (սառցարան նավերի, երկաթուղային վագոնների և ավտոմեքենաների) օգտագործման շնորհիվ շուտ փչացող, բայց նախնական մշակման ենթարկված գյուղատնտեսական հումքը և ձկնամթերքը փոխադրվում են բնակչության մեծ խտություն, հետևապես` սննդամթերքի մեծ պահանջարկ ունեցող վայրեր:
ՀՀ-ում սննդի արդյունաբերության առավել զարգացած ճյուղերից են գինու-կոնյակի, գարեջրի, պանրի, հրուշակեղենի, հանքային ջրերի, պահածոների, մսամթերքի արտադրությունները:

Սննդի արդյունաբերությունը սննդամթերք արտադրող ճյուղերի ամբողջություն է:

Նրա կազմում են մսեղենի, կաթնեղենի, ալրի-ձավարեղենի, հացաթխման, շաքարի, հրուշակեղենի, պահածոների, յուղի-ճարպի արդյունաբերությունը, ձկնարդյունաբերությունը և այլն: Նրա ճյուղերի մի մասը կողմնորոշվում է դեպի հումքի աղբյուրը (շաքարի, յուղի-ճարպի, պահածոների), մյուսները՝ սպառման շրջանները (հացաթխման, հրուշակեղենի, կաթնեղենի և այլն): Սառնարանային տնտեսության և ռեֆրիժերատորային տրանսպորտի զարգացումը զգալիորեն ընդարձակել է նրա տեղաբաշխման հնարավորությունները:

Աղյուսակում ներկայացված են սննդի արդյունաբերության արտադրատեսակների գծով առաջատար երկրները: 

Արտադրատեսակ	Պետություններ
շաքար	Հնդկաստան, Բրազիլիա, Կուբա, Ուկրաինա, ԱՄՆ
կենդանական յուղ	Հնդկաստան, ՌԴ, Նիդերլանդներ, Գերմանիա, Ֆրանսիա
բուսական յուղ	ԱՄՆ, Արգենտինա, Բրազիլիա, Իսպանիա, ՌԴ, Ուկրաինա
պանիր	ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Իտալիա, ՌԴ, Նիդերլանդներ
ձկան պահածո	Ճապոնիա, Չինաստան, ԱՄՆ, ՌԴ, Դանիա, Նորվեգիա, Պերու
թեյ	Հնդկաստան, Չինաստան, Շրի Լանկա

Կենդանիների սեռը որոշվում է բեղմնավորման արդյունքում՝ ձևավորված զիգոտի քրոմոսոմային հավաքակազմով։ Զիգոտն ունի ձևով,չափերով և գեների հավաքով միանման, այսինքն՝ հոմոլոգ քրոմոսոմների զույգերից կազմված դիպլոիդ հավաք։

Հայտնի է, որ մարդու բջիջների կորիզում առկա են 23 զույգ քրոմոսոմներ, որոնցից 22 զույգը տղամարդկանց և կանանց մոտ միանման են։ Եթե կանանց քրոմոսոմների 23-րդ զույգը նույնպես հոմոլոգ քրոմոսոմներից է կազմված, ապա տղամարդկանց 23-րդ զույգի քրոմոսոմները միմյանց հոմոլոգ չեն։ Այն 22 զույգ քրոմոսոմները, որոնք տղամարդկանց և կանանց մոտ չեն տարբերվում, կրում են աուտոսոմներ անվանումը։ Այն քրոմոսոմները, որոնցով տղամարդիկ և կանայք միմյանցից տարբերվում են, կոչվում են սեռական։ Այսպիսով, մարդու քրոմոսոմային հավաքակազմը կազմված է  22 զույգ աուտոսոմներից և 1 զույգ սեռական քրոմոսոմներից։Կանանց միանման սեռական քրոմոսոմներն անվանում են X-քրոմոսոմներ։ Տղամարդիկ ունեն մեկ X քրոմոսոմ և մեկ Y քրոմոսոմ։

Հոմոգամետ և հետերոգամետ սեռեր

Սեռական բջիջների հասունացման ժամանակ մեյոզի արդյունքում գամետներն ունենում են հապլոիդ հավաքակազմ: Ընդ որում, կանանց բոլոր ձվաբջիջները միանման են (22 աուտոսոմ և 1 X – քրոմոսոմ պարունակող): Տղամարդկանց մոտ ձևավորվում են երկու տեսակի սպերմատոզոիդներ (22 աուտոսոմ և 1 X – քրոմոսոմ և 22 աուտոսոմ և 1 Y քրոմոսոմ պարունակող): Եթե ձվաբջիջը բեղմնավորվում է X – քրոմոսոմ պարունակող սպերմատոզոիդով, ապա զիգոտի դիպլոիդ հավաքում քրոմոսոմների 23 – րդ զույգը ներկայացված է լինում XX, և այդ սեռը անվանում են հոմոգամետ (հավասարագամետ): Մարդկանց, ինչպես նաև բոլոր կաթնասունների, որոշ միջատների (օրինակ ՝ դրոզոֆիլ պտղաճանճի) և մի շարք այլ կենդանիների համար հոմոգամետ է իգական և հետերոգամետ է արական սեռը: Հակառակ պատկերն է դիտվում թիթեռների, սողունների, թռչունների մոտ. հոմոգամետ է արական սեռը, հետերոգամետ ՝ իգականը: Այսպիսով, օրգանիզմի սեռը որոշվում բեղմնավորման պահին և կախված է զիգոտի քրոմոսոմային հավաքակազմից:

Սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշներ

Բնական է, որ սեռական քրոմոսոմներում գտնվում են սեռական հատկանիշները պայմանավորող գեներ: Սակայն X և Y քրոմոսոմները պարունակում են նաև այլն, ոչ սեռական հատկանիշներ պայմանավորող գեներ: Այդ ոչ սեռական հատկանիշները, որոնք պայմանավորող գեները գտնվում են սեռական քրոմոսոմներում, կոչվում են սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշներ: Բերենք սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշների մի քանի օրինակներ: Այսպես, դրոզոֆիլ պտղաճանճի X քրոմոսոմում է գտնվում միջատի աչքերի գունավորումը պայմանավորող գենը, մարդու X քրոմոսոմը պարունակում է արյան մակարդելիությունը որոշող դոմինանտ գենը, որն ընդունված է նշանակել H տառով, քանի որ նրա ռեցեսիվ ալելը (հ – գենը) առաջացնում է ծանր հիվանդություն ՝ հեմոֆիլիա, որը բնութագրվում է արյան ցածր մակարդելիությամբ: Նույն X քրոմոսոմում է գտնվում նաև կարմիր և կանաչ գույների նկատմամբ կուրության ՝ դալտոնիզմի ռեցեսիվ գենը (d – գենը) և այլն: Y – քրոմոսոմը նույնպես պարունակում է ոչ սեռական հատկանիշներ պայմանավորող գեներ, օրինակ ՝ հիպերտրիխոզի (ականջի մազակալում առաջացնող) գենը: Սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշների ժառանգումը տարբերվում է աուտոսոմային խաչասերումից: Այսպես, եթե գեննը շղթայակցված է X քրոմոսոմին, ապա այն կարող է փոխանցվել հայրական օրգանիզմից միայն իգական սերնդին, իսկ մայրական օրգանիզմից ՝ հավասարապես ինչպես արական, այնպես էլ իգական սերունդներին: Եթե գենը շղթայակցված է Y – քրոմոսոմին, այն սերնդից սերունդ կփոխանցվի միայն արական սեռի ներկայացուցիչներին: Սա, իհարկե, վերաբերում է բոլոր այն օրգանիզմներին, որոնք ունեն արական հետերոգամետություն և իգական հոմոգամետություն, այսինքն ՝ բոլոր կաթնասուններին, այդ թվում ՝ մարդկանց:

Ժառանգական հիվանդություններ

Բացի վերը նշված ժառանգական հիվանդություններից, որոնց պատճառը X կամ Y քրոմոսոմներում գտնվող, այսինքն ՝ սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշ պայմանավորող գենի ռեցեսիվ ալելի առկայությունն է, հայտնի են ևս մոտ 3000 այլ ժառանգական հիվանդություններ, որոնք հիմնականում աուտոսոմներում գտնվող գեների կամ քրոմոսոմների կառուցվածքի փոփոխությունների (մուտացիաների) արդյունք են: Այսպիսով, մարդու շատ հիվանդություններ և նորմայից շեղումներ պայմանավորված են գենոտիպով: Սա առանձնապես հաջողվում է սահմանել այն դեպքերում, երբ մարդու բջիջներում քրոմոսոմների թվի փոփոխություններ են տեղի ունենում: Հայտնի են դեպքեր, երբ մարդու քրոմոսոմների համալիրում մի ավելորդ քրոմոսոմ է հայտնվում, և նրանց ընդհանուր թիվը դիպլոիդ հավաքակազմում դառնում է 47: Այս աննշան թվացող խախտումը շատ ծանր հետևանքներ ունի: Զարգանում է Դաունի հիվանդությունը: Այն արտահայտվում է հետևյալ կերպ. հիվանդն ունենում է անհամաչափ փոքր գլուխ, աչքերի նեղ բացվածք, տափակ դեմք և խիստ արտահայտված մտավոր հետամնացություն: Այս կարգի քրոմոսոմային խախտումների ծագումը կապված է մեյոզի ընթացքում տեղի ունեցող պատահական շեղումների հետ:Եթե մեյոզի ընթացքում զույգերից մեկի երկու հոմոլոգ քրոմոսոմները շարժվեն դեպի մեկ բևեռ ՝ երկու բջիջների միջև բաշխվելու փոխարեն, ապա կստացվի մեկ ավելորդ քրոմոսոմ ունեցող գամետ: Այսպիսի մեկ գամետի միաձուլումից կառաջանա մեկ ավելորդ քրոմոսոմով զիգոտ: Շատ ավելի մեծ թիվ են կազմում առանձին գեների կառուցվածքի փոփոխություններով պայմանավորված ժառանգական հիվանդությունները: Աուտոսոմներում գտնվող գեների կառուցվածքի փոփոխություններով պայմանավորված հիվանդություններից են ալբինիզմը (գունակի ՝ պիգմենտի բացակայություն), մանգաղաձև բջիջների անեմիան (հեմոգլոբին սպիտակուցի կառուցվածքում մեկ ամինաթթվի մեկ այլ ամինաթթվով փոխարինում), պոլիդակտիլիան (վեցերորդ մատի առաջացում), շաքարային դիաբետը և այլն: Ժառանգական հիվանդությունների քանակն անընդհատ աճում է: Համաձայն Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) ՝ ախտաբանական նոր մեթոդների կիրառման շնորհիվ յուրաքանչյուր տարի գրանցվում և նկարագրվում են միջինը երեք նոր ժառանգական հիվանդություններ: Այսօր արդեն կարելի է պնդել, որ ժառանգականության հետ բացարձակորեն կապ չունեցող հիվանդություններ գործնականորեն չկան:

Հայ դասական գրականություն

Դերենիկ Դեմիրճյան   —  «Ավելորդը»
Հարցաշար

1․ Ըստ քեզ՝ ինչպիսի՞ն է Հաճի աղան տագնապի պահին։
Ըստ իս Հաճի աղան տագնապի պահին խուճապի մեջ է, նրա տեսքն ու վարվելակերպը արտահայտում են անորոշություն, անհանգստություն և տագնապ։

2․ «Հաճի աղան՝ բահի մորուքով և ընկույզի խոշոր աչքերով» արտահայտությունը բացատրիր։
Նրա մորուքն իբր «բահ» է, որն այնպիսի ծանրություն և ուժ է հաղորդում նրա կերպարին։ Իսկ «ընկույզի խոշոր աչքերով»-ը հուշում է նրա աչքերի անհանգստություն, որը նույնպես արտահայտում է ներսում եղած տագնապը։

3․ Ովքե՞ր էին ընտանիքի անդամները, էլ ո՞վքեր էին Հաճի աղայի տան բնակիչները։
Կինը, հարսը, որդին, թոռներըև հաշմանդամ քույրը։

4․ Մեկնաբանիր նախադասությունը՝ «Հաճին նայեց անդամալույծին, բայց չտեսավ նրան»։
Կարծում եմ ասվածը նշանակում է իբր, Հաճի աղան չի կարողանում կամ չի ուզում ճանաչել անդամալույծին՝ նրա ցավը կամ ճակատագիրը նկատելու փոխարեն։

5․ Պատմվածքում  անընդհատ շեշտադրվում է՝ «ամենապետքական իրերը» արտահայտությունը, իսկ ո՞րն է «անպետքը»։
«Ամենապետքական իրերը» արտահայտությունն օգտագործվում է, որպեսզի ցույց տրվի գերիշխանության և իշխանության նշանները, որոնք Հաճի աղայի տեսանկյունից շատ կարևոր են, սակայն «անպետքը» ներկայացնում է համատարած արհամարհանքը։

6․ Բացատրիր անդամալույծի անձնազոհությունը։
Անդամալույծը խորհրդանշում է մի մարդ, ով պատրաստ է զոհաբերվել, չնայած իր ցավերին ու դժվարություններին։ Նրա անձնազոհությունը երևում է նրան, որ նա չի փրկում ինքն իրեն։

7․ Բացատրիր «Քաղաքը տեղից վեր կացել, գնում էր» փոխաբերությունը։
Այս փոխաբերությունը հուշում է, որ քաղաքը կամ հասարակությունը սկսել է շարժվել, փոփոխություններ են տեղի ունենում, և դրանք այնքան մեծ են, որ թվում է, թե քաղաքն ինքը շարժվում է։

8․ Ինչո՞ւ  է անդամալույծի ճակատագիրը մնում անհայտ։
Պատմությունը բաց է թողնում ճակատագրի բացահայտումը, որպեսզի ընթերցողը կարողանա ինքնուրույն մտածել։

9․ Հաճի աղայի զղջման պատճառը։
Հաճի աղայի զղջումը գալիս է այն բանից, որ նա չի կարողացել հասկանալ կամ աջակցել անդամալույծին՝ անտեսելով նրա ցավն ու դժբախտությունը։

10․ Ի՞նչ է նշանակում «Ավելորդ մարդ չկա․ Աստծու աջև հոգին հոգի է» նախադասությունը։
Այս նախադասությունը արտահայտում է, որ մարդկային կյանքը անգնահատելի է, և յուրաքանչյուր մարդու կյանք ունի իր արժեքը։ Աստված տեսնում է բոլորին, և նրանց հոգին կարևոր է։

11․ Դուրս գրել ժողովրդական արտահայտությունները,  դարձվածքները, համեմատությունները։
ուղտի վիզը առջև երկարած

Աքլորի պես ոտքերը գետնից պոկելով
Աղվեսի պես պոչը պրծացրել
Ծուղակն ընկած մկան պես
Եպիսկոպոսական արժանապատվությամբ
Սաղ ըլին ոտքերս
Բերնի թուքը ցամաքում է
Տակառի պես կողքե-կողք ընկնելով
Բռնեց տան ճամփան
Գլխեդ շատ մի՛ դուս տա
Ինչպես ջրում խեղդվողը հանկարծակի արագությամբ հիշում է իր անցած կյանքի մանրամասները, այնպես Հաճի աղան հիշեց իր անցյալը
Արյունը գլուխը խփեց
Ականջներն էլ ծանր էին
Խելքդ մի կորցնե
Եսիմ
Իմ ձեռքըս ինչ կա
Սկսեց անցուդարձ անել սենյակում՝ իբրև տխուր ուղտի կերպարանք
Ձունը գլխուս
Շրթունքը կծեց

12․ Դուրս գրել բարբառային բառերը և բացատրել։
Իի՞նչ կենիս-Ի՞նչ ես անում

13․ Դուրս գրել օտարաբանությունները և բացատրել։
Ֆես-կոնի ձևով փնջավոր գլխարկ
Տաբուրետ-առանձ մեջքի աթոռ
Ֆուրղուն-ձիակառք
Խան-քարվանսարա, իջևան, պանդոկ
Ֆելդֆեբել-ենթասպայական աստիճան ցարական բանակում
Դյուրգար-հյուսն
Ատամ-մարդ
Զանգիններուն-հարուստների
Կարեթ-ձիակառք
Մանեթ-ռուբլի
Շարֆ
Ղայֆա-սուրճ
Սալդաթ-զինվոր
Գյուգյում-պղնձե ջրաման
Խզակ -սահնակ
Բաշլըղ
Դֆտիկ -Ընտիր բուրդ
Իմտատ-օգնություն
պռավիլա՞ է-օրենք է

Читаем и письменно даем ответы на вопросы։

1. Л Н Толстой » После бала»

Вот несколько вопросов для обсуждения произведения Льва Толстого «После бала»:

1. Каким образом Толстой описывает внутренний конфликт главного героя и как этот конфликт раскрывает темы морали и нравственности в произведении?
   Внутренний конфликт главного героя, молодого человека, заключается в столкновении его идеалов, которые он воспринимает на балу, с реальностью, которую он наблюдает в жизни. На балу, окруженный аурой праздника и красоты, герой видит княжну как символ чистоты, красоты и высшего общества. Однако, после того как он встречает княжну в реальной жизни, его идеал рушится — он сталкивается с жестокой реальностью, когда княжна теряет свой благородный облик и предстает в другом свете, о котором он и не подозревал. Это открытие вызывает у героя глубокое разочарование и обостряет его внутренний конфликт, связанный с поисками нравственных ориентиров. Этот конфликт иллюстрирует конфликт между идеалами общества и реальностью, где идеализм часто сталкивается с цинизмом и моральной неопределенностью.
   
2. Как автор описывает различие между высшим обществом и простыми людьми?
   Толстой демонстрирует контраст между высшим обществом и простыми людьми через поведение и отношение героев к жизни. На балу высшее общество изображено как замкнутый, гедонистический мир, где господствует изящество, богатство и поверхностные отношения. Герой видит княжну как символ высшего света, однако, столкнувшись с реальной жизнью, он обнаруживает, что ее жизнь также полна жестокости и фальши. Простые люди, напротив, изображены как более прямые и открытые, в их жизни больше реальной боли и страданий, но они не прячут этого за фасадом праздников и масок.
   
3. Как встреча с княжной на балу влияет на восприятие жизни главного героя? Как изменилась его точка зрения после того, как он увидел княжну в реальной жизни, вне балов?
   На балу герой видит княжну как воплощение красоты и высоких моральных идеалов, что усиливает его романтические представления о жизни. Однако, когда он видит ее в реальной жизни — когда она уходит после бала и он сталкивается с жестокой реальностью, включая взаимодействие с простыми людьми, — его восприятие меняется. Он сталкивается с противоречиями, которые существовали и раньше, но которые он не замечал. Княжна становится для него не идеалом, а лишь частью механизма социальной машины, где настоящие чувства и человеческая боль оказываются скрытыми за внешней роскошью.
   
4. Каков полковник на балу и после бала? Что символизирует эпизод «после бала» для героя и для читателя?
   Полковник на балу — это образ представителя старой российской аристократии, человека, который ведет себя по правилам своего круга, но при этом проявляет жестокость и бесчувственность в отношении к простым людям. После бала, полковник предстает в другой роли: он становится жестоким, грубым, и его действия показывают низменность людей, стоящих за высокими титулами и статусами. Эпизод «после бала» для героя и читателя является моментом обострения нравственного кризиса. Это момент, когда иллюзии начинают развеиваться, и герой понимает, что за фальшивыми масками высоких идеалов скрывается настоящая, порой страшная, реальность.
   
5. В чем заключается главное послание рассказа «После бала»?
   Главное послание рассказа заключается в осознании героем того, что общественные идеалы, которые кажутся красивыми и правильными на первый взгляд, часто оказываются лишь масками, скрывающими реальность человеческой жизни с ее болезнями, страданиями и жестокостью. Толстой показывает, как столкновение с реальной жизнью разрушает мечты и иллюзии, заставляя героя искать более глубокие и честные моральные ориентиры, чем те, которые предлагаются высшим обществом.
   
6. Какие идеи Толстой хотел передать через финал рассказа?
   Финал произведения подчеркивает глубокий внутренний конфликт героя, который не может принять жестокость и несправедливость мира, в котором он жил до того, как увидел реальную жизнь. Это не просто моральное пробуждение, а своего рода кризис, который заставляет героя пересматривать свою жизнь, свои идеалы и место в обществе. Толстой через этот финал подчеркивает, что человеческая доброта и нравственность не могут быть измерены богатством и статусом, а истинная ценность жизни заключается в способности видеть реальность, а не прятаться за ложными идеалами.

I am learning Spanish. After English, Spanish is the most spoken international language. I chose Spanish because I wanted to learn the language. Spanish is a language connected to many rich cultures—literature, cinema, music. Spanish is spoken in many countries the world. My second choice is fine arts. I chose it because it is interesting to study art. Painting is a very interesting activity, and getting to know the opinions of many famous artists who think that art is life.

HEMINGWAY AND WAR
Hemingway was fascinated by war. He had wanted to become a soldier, but couldn’t because he had poor eyesight. Instead, in the First World War, he became an ambulance driver and was sent to Italy, where he was wounded in 1918. After the war, he went to live in Paris, where he was encouraged in his work by the American writer Gertrude Stein. In the 1930s, he became a war correspondent in the Spanish Civil War and World War II. Many of his books were about war. His most successful book, For Whom the Bell Tolls, was written in 1940 and is about the Spanish Civil War. Another novel, A Farewell to Arms, is about the futility of war.

HIS EARLY LIFE
ERNEST HEMINGWAY was one of the great American writers of the twentieth century. He was born on 21 July 1899, in Oak Park, Illinois, the second of six children. His family was strict and very religious. His father taught his children a love of nature and the outdoor life. Ernest caught his first fish at the age of three, and was given a shotgun for his twelfth birthday. His mother taught him a love of music and art. At school, he was good at English and wrote for the school newspaper. He graduated in 1917, but he didn’t go to college. He went to Kansas City and worked as a journalist for the Star newspaper. He learned a lot, but left after only six months to go to war.

HIS PERSONAL LIFE
Hemingway’s success in writing was not mirrored by similar success in his personal life. He married four times. His first wife divorced him in 1927. He immediately married again and moved to Key West, Florida, where he enjoyed hunting, fishing, and drinking, but he also suffered from depression. This wasn’t helped when, in 1928, his father committed suicide. Hemingway’s health was not good and he had many accidents. Two more marriages failed and he began to drink heavily. In 1954, he survived two plane crashes. In October of the same year he was awarded the Nobel Prize for literature, but he was too ill to receive it in person.

HIS FINAL YEARS
His final years were taken up with health problems and alcohol. He began to lose his memory and he couldn’t write any more. On Sunday, 2 July 1961, Il Tolls Hemingway killed himself with a shotgun, just as his father had done
before him.

Մարտի 17-21  Հասարակագիտական ստուգատես 2025.
Պատրաստվե՛ք ներկայացնելու.
Թեմա 13. Պայքար թագավորական իշխանության պահպանման համար․
ա/ Արշակ 2-րդի քաղաքականությունը
բ/ Պապ թագավոր /բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 18-25, նաև այլ աղբյուրներ/.
Թեմա 14. Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը 5-րդ դարում՝
ա/ Վարդանանց պատերազմը /բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 30-36, նաև այլ աղբյուրներ/․

Առաջադրանք.
1․ Ներկայացրե՛ք Արշակ 2-րդի և Պապ թագավորի  բարեփոխումները։
Արշակ 2-րդը (Արշակունյաց թագավորության 4-րդ թագավորը) և Պապ թագավորը (Հայկական Կաթողիկոսության 5-րդ Կաթողիկոսը) կարևոր դերակատարում են ունեցել հայկական պետականության և մշակույթի զարգացման մեջ։ Նրանց բարեփոխումները միմյանցից տարբերվել են, բայց երկուսն էլ նպաստել են Հայաստանի առաջընթացին։ Արշակ 2-րդի կառավարման ընթացքում կատարվել են մի շարք ռազմավարական բարեփոխումներ, որոնք ուղղված էին պետության կայացմանը և ուժեղացմանը։ Պապ թագավորի (Հայկական Կաթողիկոսության 5-րդ Կաթողիկոս) բարեփոխումները, որոնց նա բարենպաստ ազդեցություն ունեցավ հայկական քրիստոնեական եկեղեցու զարգացման վրա, կարևոր էին հատկապես հոգևոր և մշակութային ոլորտներում։

2․ Համեմատե՛ք Վարդան Մամիկոնյանի և Վասակ Սյունու դիրքորոշումները: Ու՞մ դիրքորոշումն եք պաշտպանում․հիմնավորե՛ք փաստերով /բլոգային աշխատանք/.
Լրացուցիչ աշխատանք՝
Վարդան Մամիկոնյանը և Վասակ Սյունին Հայաստանում 5-րդ դարում երկու շատ կարևոր և ազդեցիկ անձանցից էին, որոնց դիրքորոշումները Հայաստանի պետականության, կրոնական և սոցիալական հարցերի վերաբերյալ տարբեր էին։ Նրանց տարբերությունը հիմնականում վերաբերում էր քրիստոնեության ընդունման, Սասանյան Պարսկաստանի նկատմամբ վերաբերմունքի և Հայաստանի պետական շահերին։ Սրանք երկու հակադիր դիրքորոշում էին, որոնց հիմքում կանգնած էին տարբեր գաղափարներ։ Վարդան Մամիկոնյանը (պատերազմական ղեկավար, գործիչ, ով սպանվել է 451թ. Ավարայրի ճակատամարտում) իր գործունեությամբ առավելապես աջակցել է հայ ժողովրդի անկախությանը և նրա կրոնական ազատություններին, հատկապես քրիստոնեության նկատմամբ։ Վասակ Սյունին, հակառակը, ավելի պահպանողական մոտեցումներ ուներ և համառորեն կողմնակից էր համակերպվելը Սասանյան Պարսկաստանի իշխանության հետ։
Տիգրան Հայրապետյանի հոդվածների ընթերցում-վերլուծություն.

Մեքենաշինությունը սև և գունավոր մետաղների հիմնական սպառողն է, որն առանցքային դեր է խաղում արդյունաբերության մեջ: Այն ընդգրկում է բազմաթիվ ենթաճյուղեր ու արտադրություններ, որոնք տարբեր տեսակի մեքենաներ և սարքավորումներ են մատակարարում տնտեսության բոլոր ճյուղերին: Մեքենաշինության նշանակությունը երկրի տնտեսական կյանքում շատ մեծ է։ Չկա մարդու գործունեության մի բնագավառ, որտեղ չկիրառվի մեքենաշինու­թյան այս կամ այն ենթաճյուղի թողարկած արտադրանքը։ Գլխավորապես մե­քենաշինության շնորհիվ է, որ կատարվում են տնտեսության տեխնիկական վերազինում, արտադրության ավտոմատացում ու կոմպյուտերացում։ Շնորհիվ մեքենաշինության վճռական դերի տնտեսության բոլոր ճյուղերի համար՝ այդ ճյուղի աճի տեմպը սովորաբար ավելի բարձր է լինում, քան մյուս ճյուղերինը։ Մեքենաշինության դերը շատ մեծ է տնտեսության բազմակողմանի զարգացման, գիտատեխնիկական առաջընթացի ապահովման, արտադրության ավտոմատացման, մարդկանց կենցաղի ու աշխատանքի պայմանների բարելավման գործում։ Մեքենաշինությունը, նախ և առաջ, զարգացած երկրների մենաշնորհն է: Ձևավորվել են մեքենաշինության զարգացման երեք խոշոր տարածաշրջաններ` Արևմտյան Եվրոպա, ԱՄՆ և Արևելյան Ասիա (Ճապոնիա, Կորեայի Հանրապետություն, Չինաստան և այլն):  Համաշխարհային մեքենաշինության առաջատար ճյուղը տրանսպորտային մեքենաշինությունն է, մասնավորապես՝ ավտոմեքենաշինությունը: Եթե որևէ երկրում կա զարգացած մեքենաշինություն, դա նշանակում է, որ բարձր են այդ երկրի տնտեսական զարգացման մակարդակը և արտադրա­կան մշակույթը։
Առաջատար երկրներն են Չինաստանը, ԱՄՆ­ը, Ճապոնիան և Գերմանիան, որոնք միասին արտադրում են աշխարհի ավտոմեքենաների ավելի քան կեսը:
Մինչխորհրդային Հայաստանում մեքենաշինության ճյուղն ըստ էության բացակայում էր։ Խորհրդային տարիներին այն դարձավ արդյունաբերության առաջատար և ամենաարագ զարգացող ճյուղը։ Այն առաջին տեղն էր գրա­վում բոլոր հիմնական տնտեսական ցուցանիշներով։ Նրան բաժին էր ընկնում հանրապետության արդյունաբերության համախառն արտադրանքի 1/3-ից ավե­լին, արտադրանքն արտահանվում էր արտասահմանյան տասնյակ երկրներ։

HIS EARLY LIFE
On 25 October, 1881, a baby boy was born in Málaga, Spain. It was a difficult birth and to help him breathe, cigar smoke was blown into his nose! This baby grew up to be one of the twentieth century’s greatest painters — PABLO PICASSO. Picasso showed his genius from a very young age. His first word was lápiz (Spanish for pencil) and he could draw before he could talk. He was the only son in the family, so he was thoroughly spoiled. He hated school and often refused to go unless he was allowed to take one of his father’s pet pigeons with him! Apart from pigeons, his great love was art. When in 1891 his father got a job as an art teacher, Pablo went with him to work and watched him paint. Sometimes he was allowed to help. One evening, his father was painting a picture of their pigeons when he had to leave the room. When he returned, Pablo had completed the picture. It was so beautiful and lifelike that he gave his son his palette and brushes and never painted again. Pablo was just thirteen.

HIS LIFE AS AN ARTIST
His genius as an artist was soon recognized by many people, but others were shocked by his strange and powerful paintings. He is probably best known for his Cubist pictures. His portraits of people were often made up of triangles and squares with their features in the wrong places. One of his most famous portraits was of the American writer Gertrude Stein, who he met after he’d moved to Paris in 1904. His work changed ideas about art around the world, and to millions of people, modern art means the work of Picasso. Guernica [below], which he painted in 1937, records the bombing of that small Basque town during the Spanish Civil War, and is undoubtedly one of the masterpieces of modern painting.

HIS FINAL YEARS
Picasso married twice and also had many mistresses. He had four children. The last, Paloma, was born in 1949 when he was 68 years old. At the age of 90 he was honoured by an exhibition in the Louvre in Paris. He was the first living artist to be shown there. Picasso created over 6,000 paintings, drawings, and sculptures. Today, a Picasso costs millions of pounds. Once, when the French Minister of Culture was visiting Picasso, the artist accidentally spilled some paint on the Minister’s trousers. Picasso apologized and wanted to pay for them to be cleaned, but the Minister said, ‘Non! Please, Monsieur Picasso, just sign my trousers!’ Picasso died of heart failure during an attack of influenza in 1973.

Թեման՝ <<6-րդ խմբի գլխավոր ենթախմբի՝  թթվածնի  ենթախմբի տարրերը  <<քալկոգեններ>>

*1-   Ինչո՞ւ  են 6-րդ խմբի խմբի գլխավոր ենթախմբի  տարրերին անվանում «քալկոգեններ», թվարկեք  այդ  տարրերը, բնութագրեք  այդ  տարրերի  ատոմների բաղադրությունը   և   էլեկտրոնային  թաղանթի կառուցվածքը:

6-րդ խմբի գլխավոր ենթախմբի տարրերին անվանում են քալկոգեններ, քանի որ նրանք կազմում են կարևոր հանքային միացություններ («քալկո» նշանակում է «հանք»):
Քալկոգենները՝ O (թթվածին), S (ծծումբ), Se (սելեն), Te (տելուր), Po (պոլոնիում)։
Ատոմների բաղադրություն՝ բոլորն ունեն 6 վալենտային էլեկտրոն։
Էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածք՝ արտաքին թաղանթում ns² np⁴ կոնֆիգուրացիա։
Հեշտությամբ առաջացնում են միացություններ, հիմնականում -2 օքսիդացման աստիճանով։

*2-  «Քալկոգենների  ատոմները   ինչպիսի՞   վալենտականություն  և   օքսիդացման   աստիճան   են   ցուցաբերում   միացություններում, գրեք  օրինակներ…
Քալկոգենների վալենտականությունը և օքսիդացման աստիճանները՝
Վալենտականություն՝ II, IV, VI
Օքսիդացման աստիճաններ՝ -2, +2, +4, +6
Օրինակներ՝
-2 → H₂S (ծծմբաջրածին), H₂O (ջուր)
+2 → SO (ծծմբի մոնօքսիդ)
+4 → SO₂ (ծծմբի երկօքսիդ), SeO₂ (սելենի երկօքսիդ)
+6 → SO₃ (ծծմբի եռօքսիդ), H₂SO₄ (ծծմբական թթու)

*3 — «Քալկոգեններ  ինչպիսի՞ միացությունների  ձևով  են  տարածված  բնության   մեջ:

• Թթվածնի  տարածվածությունը  երկրագնդի վրա
• Թթվածնի  դիրքը պարբերական համակարգում, ատոմի կառուցվածքը, իզոտոպների բաղադրությունը(պրոտոնների, նեյտրոնների, էլեկտրոնների քանակը իզոտոպներում), վալենտականությունը և օքսիդացման  աստիճանը  միացություններում
• Թթվածնի  ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիոլոգիական  հատկությունները 
• Օդի բաղադրությունը:  Ինչպիսի՞   թունավոր  նյութեր կարող  են պարունակվել օդում(պինդ, հեղուկ,գազային)
• Օզոն,   Օզոնային ճեղքերի առաջացման պատճառները   որո՞նք  են 
• Որտե՞ղ  է  կիրառվում  թթվածնը:

 Լաբորատոր փորձեր՝  Այրման  ռեակցիաներ: Օդի  բաղադրությունը:

Անհատական աշխատանքների  թեմաները՝

• Թթվածնի ամենակարևոր հատկությունների  մասին (շնչառություն, այրում):
• Ի՞նչ  է  մթնոլորտը, մթնոլորտի շերտերը որո՞նք են:
• Օզոն, օզոնային շերտ, օզոնային ճեղքերի վտանգավորությունը և առաջացման պատճառները:

Դասագրքից  սովորել  էջ 60 — 68, կատարել  վարժությունները` էջ  62 — 63, 68: