Ա,

x+1-ի դեպքում մնացորդը՝8

x-2-ի դեպքում մնացորդը՝ 32

x-3-ի դեպքում մնացորդը՝ 72

Դեկտեմբերի 9-13
Պատրաստվե՛ք ներկայացնելու․
Թեմա 13․ Խորհրդային Հայաստանի հասարակական-քաղաքական կյանքը․
ա/ Հայկական հարցի վերաբացումը Երկրորդ աշխարհամարտից հետո
բ/ Քաղաքական բռնությունների նոր փուլը
գ/ Անհատի պաշտամունքի դատապարտումը։ Ազգային զարթոնքը /էջ 113-117/
Թեմա 14․ Վերակառուցման քաղաքականությունը և Արցախյան շարժումը․
ա/ Վերակառուցումը և Ղարաբաղյան շարժումը
բ/ Ազատագրական շարժման վերելքը /էջ 119-127/-/բանավոր, էլ․ դասագիրք, նաև այլ աղբյուրներ/․

Առաջադրանք.
1․ 1960-ական թթ. բնութագրվում են որպես ազգային զարթոնքի շրջան։
Ի՞նչ փաստերով կարող եք հիմնավորել այդ բնութագիրը։ Ի՞նչ կարևոր հարցեր
բարձրացվեցին ազգային կյանքի աշխուժացման ընթացքում։
1960-ական թթ. ազգային զարթոնքի շրջան է համարվում հատկապես Սովետական Հայաստանի և ընդհանրապես Խորհրդային Միության այլ ազգերի համար, քանի որ այս շրջանում նկատվում էին ազգային ինքնության, մշակույթի և լեզվի պահպանման հարցերի ակտիվ քննարկումներ ու շարժումներ։ Այս տարիներին ազգային ինքնության վերածնունդը միտված էր բարելավել մարդկանց գիտակցությունը իրենց մշակութային ու պատմական ժառանգության նկատմամբ, չնայած այն ամենին, ինչի տակ էին մնացել սովետական կարգերը։

1960-ականներին Խորհրդային Միությունում ի հայտ եկան ազգային ինքնության հարցեր՝ կապված լեզվի, պատմության և մշակույթի պահպանման հետ։ Հատկապես հայ հասարակության մեջ սկսվեցին ակտուալ դառնալ այն հարցերը, որոնք վերաբերում էին հայկական մշակութային ժառանգությանը, լեզվաբառարաններին, ավանդույթներին, իսկ Սովետական Միության կենտրոնը (Մոսկվան) փորձում էր նվազեցնել ազգային ինքնության նշանակությունը՝ քաջալերելով հոմոգենիզացիա։
Այդուհանդերձ, հայ intellectualները, մշակույթի գործիչները, ինչպես նաև հասարակական շրջանակները մեծապես հոգատար էին մշակույթի և լեզվի պահպանման հարցերի նկատմամբ։ Լեզվի պահպանման խնդիրն առանձնահատուկ կարևորություն ձեռք բերեց 1960-ականներին։ Սովետական Միությունում չնայած այն փաստին, որ ռուսերենը պաշտոնական լեզու էր, հայ ժողովրդի մեծ մասը շարունակում էր խոսել հայերեն և մեծ նշանակություն տալ լեզվաբառարաններին ու կրթության համակարգում հայերենը պահպանելուն։
Այս շրջանում սկսվեց ազգային լեզվի, նրա կարևորության և անհրաժեշտության շուրջ ակտիվ մտքերի և քննարկումների շրջան, ինչը նպաստեց հայոց լեզվի պահպանման հարցերին։ Ներկայիս մեծ ուշադրություն դարձվեց հայկական ազգային մշակույթի վերածննդին։ Այս շրջանում պարբերաբար կազմակերպվում էին ցուցահանդեսներ, կոնցերտներ, գրական ընթերցումներ, համերգներ, որոնք համախմբում էին մարդկանց՝ հայկական մշակույթի նկատմամբ հետաքրքրություն առաջացնելու նպատակով։

Սովետական ժամանակաշրջանում մեծ նշանակություն ունեցող հարցերից մեկը Հայաստանի և մյուս խորհրդային հանրապետությունների համար եղել է ազգային ինքնության և ինքնորոշման հարցերը։ Հնարավորություն ստացած քաղաքականության և սոցիալական պայմանների տակ սկսվեցին քննարկումներ, թե ինչպես պետք է պահպանել ազգային ինքնությունը՝ չհակադրվելով ընդհանուր ԽՍՀՄ համակարգին։ Միասնական սովետական քաղաքականության շրջանակներում, որտեղ մեծապես շեշտադրում էր ռուսերենը, հայերի համար խիստ կարևոր էր իրենց լեզվի և մշակույթի պաշտպանությունը։ Լեզվաբառարանների պահպանումը, գրականության հրատարակությունները, մշակույթի պահպանման հարցերն ակտիվ քննարկվում էին։ Այս շրջանում մեծ ակտիվություն կար գիտության, կրթության ու արվեստի ոլորտներում։ Կրթական համակարգում սկսեցին ծավալվել առարկաներ, որոնք նպատակ ունեին չպարապել միայն դոգմատիկ գիտելիքների մասին, այլև խթանել ստեղծագործական մտքի, արվեստի ու մշակույթի վերածնունդը։

2․ Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ է այլախոհությունը: Ե՞րբ է սկզբնավորվել այլախոհական շարժումը Հայաստանում:  Նշե՛ք ձեզ հայտնի այլախոհների: Ըստ ձեզ՝ ո՞վ կարող է դառնալ այլախոհ /բլոգային աշխատանք/․
Ալխախոհությունը այն է, երբ անհատ կամ խումբ տարբերվում է հասարակության կամ իշխանությունների ընդունած կարծիքներից և արտահայտում է իր սեփական տեսակետները, որոնք կարող են հակադրվել պաշտոնական դոգմաների հետ։ Հայաստանում այլախոհական շարժումը սկսվել է 1960-1970-ականներին, երբ մտավորականներ, գրողներ ու հասարակական գործիչներ բարձրացրին ազգային ինքնության, ազատության ու սոցիալական խնդիրներ։

Խաչատուր Աբովյան, ով քննադատել է հասարակության քաղաքական իրավիճակը, Լևոն Շանթ, ով կասկածի տակ դրեց իշխանության քաղաքականությունը ,Վազգեն Ա և Գարեգին Բ՝ եկեղեցական գործիչներ, ովքեր պայքարել են եկեղեցու ու ժողովրդի իրավունքների համար։

Օգտակար նյութ /տեսանյութ/՝
 Այլախոհությունը Խորհրդային Հայաստանում․Վարդան Հարությունյան/․

Lost and Afraid

«Lost and Afraid» sounds like a situation where someone feels scared and uncertain, like when you get lost in an unfamiliar place. It could also mean feeling lost in life, not knowing what to do next or where to go. This can happen to anyone—whether you’re lost in a big city or feeling confused about your future.
This title reminds us that everyone gets lost or feels afraid sometimes, but it’s also a chance to learn, grow, and find a way back to safety or peace.

ՎԵՐԱԲԵՐԱԿԱՆ

Կան բառեր, որոնք արտահայտում են խոսողի դատողական վերաբերմունքը եղելության նկատմամբ, օրինակ՝ Բարեբախտաբար, ամեն ինչ լավ անցավ։ Որևէ իրողության նկատմամբ խոսողի դատողական վերաբերմունքն արտահայտող բառերը կոչվում են վերաբերականներ (եղանակավորող բառեր)։ Առանձնացվում են վերաբերականների հետևյալ խմբերը.
հաստատական՝ այո՛, արդարև, անշուշտ, անկասկած, անպատճառ,
անտարակույս, անպայման, իսկապես, իրոք, հիրավի և այլն.
ժխտական ՝ ո՛չ, չէ՛.
երկբայական՝ գուցե, երևի, թերևս, կարծեմ, կարծես, կարծես թե, ասես,
միգուցե, մի՞թե, արդյոք և այլն.
զգացական՝ բարեբախտաբար, դժբախտաբար, երանի, ցավոք և այլն.
սաստկական՝ անգամ, նույնիսկ, հենց, մանավանդ, նամանավանդ, մինչև
անգամ, մինչև իսկ և այլն.
սահմանափակման՝ գեթ, լոկ, գոնե, թեկուզ, միայն, սոսկ, միայն թե և այլն
ցուցական՝ ահա, ահավասիկ.
կամային՝ թող, ապա, հապա, մի և այլն.
զիջական՝ ի դեպ, իմիջիայլոց, համենայն դեպս, այնուամենայնիվ, այսուհանդերձ և այլն։
Վերաբերականների մի մասը, եթե դրված է լինում իր եղանակավորած բառի մոտ, սովորաբար չի տրոհվում, իսկ եթե հեռացած է լինում այդ բառից, տրոհվում է ստորակետով։ Համեմատենք հետևյալ նախադասությունները. Նա այսօր առավոտյան անշուշտ կմեկնի։ Անշուշտ, նա այսօր առավոտյան կմեկնի։ Առաջին նախադասության մեջ անշուշտ վերաբերականը եղանակավորել է կմեկնի բառին, անմիջապես նախորդում է նրան և ստորակետով չի տրոհվել։ Երկրորդ օրինակում անշուշտ-ը նախորդում է նա բառին։ Եթե այդ դիրքում անշուշտ վերաբերականը չտրոհվի, կվերաբերի նա բառին, և կարտահայտվի անշուշտ նա, այլ ոչ թե մեկ ուրիշը իմաստը։ Վերաբերականները նախադասության անդամ չեն համարվում։

Գործնական աշխատանք 1
Վերաբերականները խմբավորե՛լ ըստ տեսակների։
Բարեբախտաբար-Զգացական
Արդարև-Հաստատական
Անշուշտ-Հաստատական
Միայն-Սահմանափակման
Ահավասիկ-Ցուցական
Ի դեպ-Զիջական
Անպատճառ-Հաստատական
Ահա-Ցուցական
Անպայման-Հաստատական
Իսկապես-Հաստատական
Իրոք-Հաստատական
Հիրավի-Հաստատական
Ո՛չ-Ժխտական
Չէ՛-ժխտական
Գուցե-Երկբայական
Երևի-Երկբայական
Իմիջիայլոց-Զիջական
Թերևս-Երկբայական
Կարծեմ-Երկբայական
Կարծես-Երկբայական
Միգուցե-Երկբայական
Այնուամենայնիվ-Զիջական
Մի՞թե-Երկբայական
Արդյոք-Երկբայական
Երանի-Զգացական
Ցավոք-Զգացական
Նույնիսկ-Զգացական
Մանավանդ-Զգացական
Մինչև-Զգացական
Իսկ-Զգացական
Գեթ-Սահմանափակման
Լոկ-Սահմանափակման
Գոնե-Սահմանափակման
Կարծես թե-Երկբայական
Սոսկ-Սահմանափակման
Միայն թե-Սահմանափակման
Անկասկած-Հաստատական
Հապա-Կամային
Մի-Կամային
Համենայն դեպս-Զիջական
Այսուհանդերձ-Զիջական։

Գործնական աշխատանք 2

Ձևաբանորեն վերլուծել նախադասությունները։

Գարնանային առավոտը խոստանում էր պայծառ և արևոտ օր։ Կուշտ կերած մեր ձիերը արագ քայլերով բարձրանում Էին քարոտ արահետը և ամեն քայլափոխին փնչում։ Քրտինքից խոնավացել Էր ձիերի մուգ կապույտ վիզը։

Գարնանային-Հարաբերական ածական։
Առավոտը-Իրանիշ գոյական, ուղղական հոլով, եզակի թիվ, -վա արտաքին հոլովում։
Խոստանում էր-Սահմանական եղանակ, անկատար անցյալ, եզակի թիվ, երրորդ դեմք։
Պայծառ-Որականան ածական։
և-Շաղկապ։
Արևոտ-Որակական ածական։
Օր-Հայացական հոլով, իրանիշ գոյական, եզակի թիվ, -վա արտաքին հոլովում։
Կուշտ-Որակական ածական։
Կերած-Անդեմ բայ, հարակատար դերբայ
Մեր-Անձնական դերանուն, հոգնակի թիվ, սեռական հոլով։
Ձիերը-Իրանիշ գոյական, ուղղական հոլով, հոգնակի թիվ, -ու արտաքին հոլովում։
Արագ-Ձևի մակբայ։
Քայլերով-Գոյական, գործիական հոլով, հոգնակի թիվ, -ի արտաքին հոլովում։
Բարձրանում էին-Բայ, սահմանական եղանակ, անկատար անցյալ, հոգնակի թիվ, երրորդ դեմք։
Քարոտ-Որակական ածական։
Արահետը-Իրանիշ գոյական, հայցական հոլով, եզակի թիվ, -ի արտաքին հոլովում։
Ամեն-Որոշյալ դերանուն։
Քայլափոխին-Իրանիշ գոյական, տրական հոլով, եզակի թիվ, -ի արտաքին հոլովում։
Փնչում էին-Բայ, սահմանական եղանակ, անկատար անցյալ, հոգնակի թիվ, երրորդ դեմք։
Քրտինքից-Իրանիշ գոյական, բացառական հոլով, եզակի թիվ, -ի արտաքին հոլովում։
Խոնավացել էր-Բայ, սահմանական եղանակ, վաղակատար անցյալ, եզակի թիվ, երրորդ դեմք։
Ձիերի-Իրանիշ գոյական, սեռական հոլով, հոգնակի թիվ, -ու արտաքին հոլովում։
Մուգ, կապույտ-Որակական ածական։
Վիզը-Իրանիշ գոյական, հայցական հոլով, եզակի թիվ, -ի արտաքին հոլովում։

Մոնղոլիան, որը գտնվել է սոցիալիստական ժամանակներում (1940-1990-ականներ), ունեցել է ավելի փոքր բնակչություն և ավելի սահմանափակ տնտեսական ռեսուրսներ, ինչպիսիք են զբաղվածությունը, կրթությունը և առողջապահությունը: Սա ազդել է բնակչության աճի վրա: Մոնղոլիայի տնտեսությունը հիմնականում դաշտային գյուղատնտեսության վրա էր հիմնված, ինչը որոշակի սահմանափակումներ էր ստեղծում բնակչության աճի համար: Մոնղոլիայում բնակչությունը նույնպես որոշակի չափով կրճատվել էր քաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունների պատճառով, բայց դրա արագությունը չէր հասնում Հայաստանի բնակչության նվազման հետ համեմատելի մակարդակի: Նշված սյունյակներում կարող եք տեսնել Մոնղոլիայի բնակչությունը նաև 2000 թվականից առաջ։

Հայաստանի բնակչությունը, հակառակը, աճել է որոշակի հատվածի ընթացքում՝ անկախությունից հետո (1991 թվականից)։ Հայաստանը ժամանակակից աշխարհի մի մաս է դարձել՝ ավելի բարձր արտադրողականությամբ և տնտեսության կայունությամբ, ինչը նպաստել է բնակչության աճին: Հայաստանը մեծ փոփոխություններ էր կրել 20-րդ դարի ընթացքում՝ գաղթականների, տնտեսական ճգնաժամերի, քաղաքական իրավիճակի և այլ գործոնների հետևանքով: 20-րդ դարի վերջի բնակչության նվազումը վերաբերում էր հիմնականում բնակչության արտագաղթին։ 2000 թվականին Մոնղոլիայի բնակչությունը կազմում էր մոտ 2,4 միլիոն մարդ, իսկ Հայաստանի բնակչությունը՝ մոտ 3,2 միլիոն մարդ։ Նշված սյունյակներում կարող եք տեսնել Հայաստանի բնակչությունը նաև 2000 թվականից առաջ։

Հայաստանի բնակչությունը՝ շուրջ 3 միլիոն (2024 թ. տվյալներով), պետությունը համարվում է բնակեցման խիտ տարածք ունեցող: Բնակչության խտությունը բարձր է՝ մոտ 100 մարդ մեկ քառակուսի կիլոմետրի համար: Բնակչության աճը վերջին տարիներին դանդաղել է, և նույնիսկ որոշ տարիներ լինում են բնակչության նվազում։ Սա կապված է արտագաղթի հետ, հիմնականում տնտեսական և քաղաքական պատճառներով (պատերազմների հետևանքներ, աշխատատեղերի բացակայություն): Բնակչությունը կենտրոնացած է հիմնականում Երևանի և հարակից շրջանների մեջ, որտեղ են տեղի ունենում հիմնական տնտեսական և մշակութային զարգացումները: Բնակչության միջին տարիքը համեմատաբար բարձր է՝ շուրջ 35-40 տարի, ինչը որոշ չափով պայմանավորված է ծերացող բնակչությամբ:

Մոնղոլիայի բնակչությունը մոտ 3.5 միլիոն է, սակայն տարածքը համեմատաբար շատ ավելի մեծ է՝ մոտ 1.56 միլիոն քառ. կմ։ Սա նշանակում է, որ բնակչության խտությունը շատ ցածր է՝ մոտ 2 մարդ մեկ քառ. կիլոմետրի համար: Մոնղոլիան ունի աճող բնակչություն, սակայն այստեղ ևս միգրացիայի ազդեցությունը նկատելի է։ Մոնղոլները հիմնականում արտագաղթում են Չինաստան և Ռուսաստան՝ աշխատելու նպատակով։ Մոնղոլիայի մեծ մասը հանդիսանում է անբնակ բնակավայր, իսկ բնակչության մեծ մասը (մոտ 50%) կենտրոնացած է Ուլան Բատոր քաղաքում՝ երկրի մայրաքաղաքում: Մոնղոլիայի բնակչությունը ունի երիտասարդություն՝ միջին տարիքը մոտ 29-30 տարի, ինչը պայմանավորված է ծնելիության բարձր ցուցանիշներով:

Մոնղոլիան ունի շատ մեծ տարածք, որը բացատրում է բնակչության ցածր խտությունը, մինչդեռ Հայաստանը՝ փոքր տարածք և բարձր խտություն: Հայաստանում արտագաղթի ցուցանիշները ավելի բարձր են, ինչը բացատրվում է աշխատատեղերի ու կյանքի պայմանների բացակայությամբ, մինչդեռ Մոնղոլիայում բնակչության աճը հիմնականում պայմանավորված է ընտանեկան աճի հետ։ Երկու երկրներում էլ կա տարածքային զարգացման անհավասարություն, սակայն Մոնղոլիայում առավել ցայտուն է երկրի հեռավոր, անբնակ տարածքները: Մոնղոլիան ունի ավելի երիտասարդ բնակչություն, ինչը կարող է բացատրվել բարձր ծնելիության ցուցանիշներով, մինչդեռ Հայաստանում միջին տարիքի բարձր ցուցանիշը ավելի ցածր ծնելիություն և արտագաղթ է արտացոլում։

Դեկտեմբերի 4-8
Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 9․Հաշմանդամների իրավունքներ։Հաշմանդամներին առնչվող փաստաթղթերի ուսումնասիրություն /էլ․ դասագիրք, էջ 139-142/․
-«Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» կոնվենցիա
-ՀՀ Օրենքը Հայաստանի հանրապետությունում հաշմանդամների սոցիալական պաշտպանության մասին

Հաշմանդամների իրավունքները մարդու իրավունքների կարևորագույն մաս են կազմում, և դրանց պաշտպանության համար գոյություն ունեն բազմաթիվ միջազգային փաստաթղթեր և կազմակերպություններ:
Միավորված Ազգերի Գործունեության Հաշմանդամների իրավունքների կոնվենցիա
ՄԱԿ-ի կողմից ընդունված 2006 թվականի Հաշմանդամների իրավունքների կոնվենցիան կարևորագույն միջազգային փաստաթուղթ է, որը նախատեսում է հաշմանդամների իրավունքների և ազատությունների ապահովման վերաբերյալ ամրապնդող դրույթներ: Այն փաստաթուղթը պաշտպանում է հաշմանդամների իրավունքները կյանքի բոլոր ոլորտներում՝ կրթություն, առողջություն, աշխատանք, սոցիալական պաշտպանություն և այլն: ՄԱԿ-ի 1948 թվականի ընդունած Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը երաշխավորում է այնպիսի իրավունքներ, որոնք վերաբերում են բոլոր մարդկանց՝ անկախ նրանց հաշմանդամությունից:
Եվրոպայի Խորհրդի կողմից ընդունված այս կոնվենցիան պաշտպանում է մարդու իրավունքները Եվրոպայում և կոչված է պաշտպանելու հաշմանդամներին խտրականությունից, ինչպես նաև ապահովելու նրանց հասանելիությունը հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներին: Հաշմանդամների իրավունքի պաշտպանության համաշխարհային օր (ՄԱԿ) ՄԱԿ-ի որոշմամբ, 3 դեկտեմբերին նշվում է Հաշմանդամների միջազգային օրը: Սա հնարավորություն է տալիս բարձրացնել հասարակության իրազեկությունը հաշմանդամների իրավունքների պաշտպանության մասին: Հաշմանդամները ճանաչվում են որպես լիիրավ քաղաքացիներ՝ հավասար իրավունքներով, և նրանց իրավունքներն իրացվում են այնպիսի սկզբունքներով, ինչպիսիք են՝ խտրականության բացակայությունը, հասանելիություն ու անկախություն: ՄԱԿ-ի կոնվենցիաները պնդում են, որ հաշմանդամները պետք է ունենան նույն հնարավորությունները կրթության և աշխատանքի ոլորտում, ինչը ենթադրում է համապատասխան ենթակառուցվածքների և ուսումնական ծրագրերի հասանելիություն:

https://www.youtube.com/watch?v=kHSU3MxRuYc
https://www.youtube.com/watch?v=CcbcD7G1WqQ
Միտոզը բջջի կորիզի բաժանումն է` քրոմոսոմնների թվի պահմանմամբ: Միտոզը բջջային ցիկլի մի հատվածն է, սակայն այն բավականին բարդ է և իր մեջ ներառում է հինգ փուլեր`պրոֆազ, պրոմետաֆազ, մետաֆազ, անաֆազ, տելոֆազ: Քրոմոսոմների կրկնորինակների ստեղծումը կատարվում է ինտերֆազի ժամանակ և միտոզի փուլում քրոմոսոմները արդեն կրկնապատկված են: Մարդու և կենդանիների բջիջներում սկվում է ցենտրիոլների հեռացումը, ձևավորվում են բաժանման բևեռները: Պրոֆազի ժամանակ քրոմոսոմները պարուրվում են կարճանում և հաստանում: Դադարում է ՌՆԹ-ի սինթեզը: Պրոֆազի վերջում կորիզաթաղանթն անհետանում է, և քրոմոսոմները հայտնվում են ցիտոպլազմայում: Մետաֆազի ընթացքում քրոմոսոմների շարժումը դադարում է, նրանք տեղավորվում են բջջի այսպես կոչված հասարակածի վրա` բևեռներց հավասարաչափ հեռավորության վրա, մի հարթության մեջ` առաջացնելով մետաֆազային թիթեղիկ: Կարևոր է նշել, որ այս դիրքում նրանք մնում են բավականին երկար ժամանակ, որի ընթացքում բջջի մեջ կատարվում են նշանակալից վերփոխումներ, որից հետո միայն կարող է տեղի ունենալ քրոմոսոմների իրարից հեռացումը: Այս է պատճառը, որ մետաֆազը ամենահարմար պահն է քրոմոսոմնների քանակի հաշվարկման: Անաֆազի ընթացքում քրոմոսոմները հեռանում են իրարից դեպի հանդիպակած բևեռներ. վեջինները նույնպես շարունակում են իրարից հեռանալ: Տելոֆազում արդեն առանձնացված քրոմոսոմների խմբերի շուրջ ձևավորվում են բջջի կորիզների թաղանթներ, որոնք ապակոնդենսացվում են և առաջացնում են երկու դուստր կորիզներ:

Քրոմոսոմի կառուցվածքը

Քրոմոսոմը կորիզի գլխավոր բաղադրիչն է, որը լավ է երևում բջջի բաժանման ժամանակ, և որի հիմնական ֆունկցիան ԴՆԹ-ի պահպանումն է և փոխանցումը սերնդեսերունդ։
Քրոմոսոմները երևում են միայն բաժանվող բջիջներում. ունեն բարակ՝ 14 նմ տրամագծով թելերի ձև։ Քրոմոսոմներն ունեն բարդ կառուցվածք։ Բջջի բաժանման սկզբնական և միջին փուլերում նրանք կազմված են երկու իրար կցված թելանման կամ ձողաձև մարմնիկներից՝ քրոմատիդներից։ Վերջիններս ոլորված են գալարաձև և կախված գալարվածության աստիճանից, քրոմոսոմները փոխում են իրենց չափերը՝ երկարանում կամ կարճանում։ Քրոմատիդները իրենց հերթին կազմված են մեկ կամ մի քանի զույգ թելիկներից՝ քրոմանեմաներից, որոնք լուսային մանրադիտակով տեսանելի ամենափոքր կառուցվածքներն են։

Միթոզի կենսաբանական նշանակությունները՝

Բջիջները ստանում են նույն ժառանգությունը և քրոմոսոմները, քրոմոսոմները բաշխվում են հավասարաչափ, անսեռ բազմացումը տեղի է ունենում միթոզի միջոցով, նա ապահովում է քրոմոսոմների հստակ թիվ, միտոզը ազդում է օրգանիզմի աճին, բազմացմանը և զարգացմանը։

Սեռական բջիջների հիմնական նշանակությունն այն է որ ժառանգություն տան, սոմատիկը դա մեր օրգանների բջիջներն են։

Упражнение 4: Определите степень сравнения прилагательных

Определите, какая степень сравнения у каждого прилагательного.

1. Этот фильм интереснее всех.
   Степень сравнения: сравнительная (интереснее).
2. Она самая умная в группе.
   Степень сравнения: превосходная (самая умная).
3. Моя собака большая, а кошка меньше.
   Степень сравнения: положительная (большая) и сравнительная (меньше).
4. У него красивее волосы, чем у его брата.
   Степень сравнения: сравнительная (красивее).
5. Погода холоднее, чем вчера.
   Степень сравнения: сравнительная (холоднее).

Упражнение 5: Подчеркните правильную форму прилагательного

Выберите правильную форму прилагательного.

1. Этот фильм был (интересный / интереснее / интересней) всех.
2. Моя мама самая (красивая / красивейшая) в мире.
3. Вчера была (холоднее / холодней) погода, чем сегодня.
4. Этот дом (старый / старее / старей) всех в деревне.
5. Он (умный / умнейший / умнее) всех своих одноклассников.

Упражнение 6: Составьте прилагательное из существительного

Измените существительные в прилагательные.

1. Лес — лесной
2. Река —речной
3. Друзья — дружеский
4. Звезды — звездный
5. Город — городской

Упражнение 7: Напиши правильно окончания прилагательных.

1. В этом красивом (красивый) парке растут цветы.
2. Она купила новое (новый) платье.
3. Высокий (высокий) дом стоит на углу.
4. У него интересный (интересный) рассказ.
5. Мы видели зеленое (зеленый) дерево.
6. Мой маленький (маленький) брат очень любит играть.
7. Смешной (смешной) фильм мне очень понравился.
8. Он держал в руках красный (красный) мяч.
9. Это старая (старый) книга о путешествиях.
10. Я люблю чистый (чистый) воздух в горах.

Աշխատանքի ներկայացման վերջնաժամկետ՝ դեկտեմբերի 13

• Գտի՛ր «ձմեռ» բառի ծագումնաբանությունը, ստուգաբանորեն ներկայացրու։
  ՁՍԵՌՆ (հգն. ձմերունք, սեռ. ձմերայ- նոյ), ուշ` -րան «ձմեռ, փոթորիկ, ալեկո- ծություն»:
  Բաղադրություններ՝ ձմեռնասուն, ձմե- րային, ձմերական, ձմեռային, ձմերա- նոց, ձմերատուն, ձմերել, այլեւ ձմերուկ:
  
• Գտի՛ր դարձվածքներ, ասացվածքներ ձմեռ բառով։
  Ամառը որ պառկես հովեր, ձմեռը կսատկեն կովեր։
  Ձմառվա փուշը, ձմեռվա նուշը։
  Աստված սարը տեսնում է, ձյունը դնում։
  Ձմռանը ձյուն ուզես չի տա։
  Խելքիդ ձյուն գա։
  Անձյուն ձմեռ
  Ամառվա օրը, ձմեռվա մի շաբաթ արժե
  Ձմեռը չեկավ, գարուն չի լինի
  Ձմեռվա ցուրտը կրակի կարոտ է
  Ամառվա վախճանն է ձմեռը ցույց տալիս
  
• Կատարի՛ր ուսումնասիրություն՝ «Ձմեռը գարկանության մեջ» վերնագրով։
  «Ձմեռը գարկանության մեջ» վերնագրով կարելի է բացահայտել, թե ինչպես ձմեռը էապես անդրադառնում է մարդու կյանքին, սովորույթներին, և տրամադրություններին: Ձմեռը գրականության մեջ ստեղծում է իր հանգիստը, որը հարուստ է տարբեր դրսևորումներով՝ ցրտի մեջ առաջանում է գարկանության կատարյալ ներդաշնակություն: Այդ պատճառով գրողների մեծ մասի ասելիքը իրենց ստեղծագործություններում, ձմռան հանգստությունը անդորրն արտահայտելն է։ Գարկանության մեջ գրական անդրադարձները տարբեր տեսանկյուններից կարդալիս վերլուծվում են հեղինակի կողմից, որպես ձմռան գեղեցկությունը։ Գրականության մեջ ձմեռը հաճախ օգտագործվում է որպես մթություն։ Գրողները շատ հաճախ առանձին դրվագներում զուգորդում են ձմռան ցուրտը մարդու ներաշխարհի հետ:
  
• Կատարի՛ր ուսումնասիրություն՝ «Ձմեռը արվեստի մեջ» վերնագրով։
  Ձմեռը նաև իրականության հետ սերտ կապված է, երբ արվեստը երբեմն մթագնում է ձմռան տրամադրությունները՝ պատկերը փոխելով, ստեղծելով ալգորիթմներ։ Ձմեռը մշտապես եղել է արվեստի առարկա: Պոեզիայում, գրականության մեջ, նկարչության մեջ ձմեռը հաճախ հանդիպում է որպես զարդարված կամ խորհրդանշական պատկեր։ Ձմռան հանդեպ սեր ու համառություն հաճախ արտահայտվում են վառ կերպարներով: Ձմեռը նկարագրվում է որպես տարվա այն եղանակը, երբ բնության մեջ տիրում է լռություն, լույսի պակաս և ցրտություն, բայց միաժամանակ այն նաև բերում է բնության ու միջավայրի յուրահատուկ գեղեցկություն: Նկարիչները հաճախ օգտագործում են ձմեռը որպես մի ձևի նկարագրություն, որտեղ մթնշաղի ու սառույցի ներդաշնակությունը ներկայացնում է մարդկանց ապրումների ու ներաշխարհի խորհրդանշականության: Երաժշտության մեջ շատ ձմեռային մելոդիաներ պարունակում են դառնություն, վիշտ, բայց նաև ազատություն՝ մարդու հոգևոր դրությունը զուգորդելով ձմռան առանձնահատուկ մթնոլորտի հետ:
  
• Ստեղծագործական աշխատանք` ձմեռային տրամադրությամբ։
  Ձմեռը միշտ մի փոքր այլ է, երբ լսում ես նրա ընկճված երաժշտությունը՝ քամու ու ձյան տակ: Այս պահին ես կանգնած էի պատուհանի մոտ, նայելով այդ սառն ու հանգիստ աշխարհին, որը կարծես մի պահ կանգ է առել։ Անտառի լռությունը ընդհատում են միայն ձյան փաթիլների մեղմ վայրենությունները։
  Իմ շուրջը ամեն ինչ վերածվել է ձմռան փաթիլի։ Այս պահին զգում եմ, թե ինչպես է ձյունը լցվում աշխարհում՝ առանց շտապելու, հանգիստ։ Շրջապատի բոլոր տարածքները նույն փաթիլների տակ են։
  
• Գտի՛ր որևէ բանաստեղծություն ձմռան մասին և փորձիր թարգմանել՝ պահպանելով հեղինակի լեզուն։
  Stopping by Woods on a Snowy Evening
  Robert Frost
  Whose woods these are I think I know.
  His house is in the village though;
  He will not see me stopping here
  To watch his woods fill up with snow.
  My little horse must think it queer
  To stop without a farmhouse near
  Between the woods and frozen lake
  The darkest evening of the year.
  He gives his harness bells a shake
  To ask if there is some mistake.
  The only other sound’s the sweep
  Of easy wind and downy flake.
  The woods are lovely, dark and deep,
  But I have promises to keep,
  And miles to go before I sleep,
  And miles to go before I sleep.
  
  Կանգառ Վուդսի մոտ ձնառատ երեկոյին
  Ռոբերտ Ֆրոստ
  Ով է այս անտառները, կարծում եմ, գիտեմ։
  Նրա տունը գյուղում է, բայց
  Նա չի տեսնի, որ ես կանգնում եմ այստեղ
  Լսելու համար, թե ինչպես է նրա անտառը լցվում ձյունով։
  Մեր փոքրիկ ձիու համար սա հավանաբար տարօրինակ է,
  Կանգնել առանց գյուղի մոտակայքում
  Անտառի և սառած լճի միջև
  Տարվա մութ երեկոյին։
  Նա նրա զարդարանքի զանգերը թրթռեցնում է,
  Որպեսզի հարցնի՝ սխալ կա՞։
  Մնացած միակ ձայնը քամու մեղմ հոսքն է
  Եվ փափուկ փաթիլները։
  Անտառները հրապուրիչ, մութ ու խորը են,
  Բայց ես ունեմ խոստումներ, որոնք պետք է կատարեմ,
  Ուղիներ կան, որոնք պիտի անցնեմ առաջ,
  Ուղիներ կան, որոնք պիտի անցնեմ առաջ։
  
• Գտի՛ր ձմռանը նվիրված ստեղծագործություններ՝ կազվելով փաթեթ։
  Сергей Есенин Что это такое?
  Александр Пушкин Зимнее утро
  Dust of snow By Robert Frost
  Dragon Smoke By Lilian Moore
  
  Հովհաննես Թումանյան-ԾԱՂԻԿՆԵՐԸ
• – Ո՞ւր գնացին ծաղիկները:
• – Սո՛ւս, քնած են հողի տակ,
• Տաք ծածկըված ողջ ձմեռը
• Ձյուն-ծածկոցով սպիտակ:
• Կըգա գարնան արևն էլ ետ
• Իր շողերով կենդանի,
• Ձմռան սաստիկ ցրտերի հետ
• Ձյան-ծածկոցը կըտանի:
• «Ելե՜ք, կասի, իմ մանուկնե՛ր».
• Ու հենց նրանք իմանան,
• Դուրս կըհանեն գլխիկները,
• Աչիկները կըբանան:
  
  ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ-ՁՄԵՌՆԱՄՈՒՏ
• Արագած սարն է ամպի մեջ լռել,
• Եվ թևերն ամպոտ հողմերը նրա
• Մի բեկոր ձմեռ դաշտերից բերել
• Շաղ է տվել թաց մայթերի վրա:
• Ցուրտ քամիներն են սուրում սարերից,
• Բայց իր գարնան մեջ սիրտս այնքան է տաք,
• Որ չի տարբերում ձյուն է ոտքիս տակ,
• Թե ծաղիկներ են թափվել ծառերից:
  
  ԿՈՄԻՏԱՍ-ՁՄԵՌՆԱՄՈՒՏ
• Երբ երկիրը պատեց
• Վերմակ-վերմակ ու թեթևիկ-թեթևիկ,
• Ճերմակ-ճերմակ ու թիթեռնիկ-թիթեռնիկ,
• Ձյունիկն իջավ արծաթ երկնքով,
• Եվ երկիրը պատեց
• Վերմակ-վերմակ ու թեթևիկ-թեթևիկ,
• Հողիկը շիջավ ոսկի երկունքով,և աչուկները փակեց:
• Արգանդ-արգանդ ու դարավանդ-դարավանդ,
• Ջրիկը պառկեց հողի գրկին
• Եվ ըստինքը սառեց:
• Մարմանդ-մարմանդ ու ադամանդ-ադամանդ
• Արևը զարկեց պաղի սրտին,
• Եվ աստղուկները շարեց:

Խորության որոնումը։ Կոստատնտին Շերեմետև

Խելացիները ոչ այնքան մենակություն են փնտրում, որքան խուսափում են հիմարների ստեղծած ունայնությունից։
Արթուր Շոպենհաուեր

Խորությամբ ապրելուն հնարավոր է հասնել միայն այն պահին, երբ դադարեցնում ես ունայնությունը և էլ չես հետևում ուրիշ մարդկանց կյանքին։
Ամեն մարդ իր կյանքի ուղին ունի։ Մի պահ պատկերացրեք, թե հայտնվել եք բոքսի չեմպիոնի հետ նույն ռինգում։ Եվ նա ուրախ նախավարժանք է անում, որ ձեր դեմքը արյունաշաղախ անի։ Հաճելի՞ զգացողություն է։ Բայց չէ՞ որ շատ մարդ կա, որ երազում է նման հանդիպման մասին։
Այն, ինչ մեկի համար սարսափելի է ու մղձավանջ, ուրիշի համար ողջ կյանքի երազանքն է։ Դրա համար հարկ չկա ուրիշներին աչք տալու. ձեր ճանապարհը փնտրեք, ձեր ուղին։ Ի՞նչ շահ կա ուրիշի կյանքը քննարկելուց։ Որքա՛ն ավելի հաճելի է սեփականն ապրելը։ Հիշեք ձեր երազանքներն ու ցանկությունները, ձգտեք դրանց։ Ձեզ թույլ տվեք մի լավ երազել առանց սահմանափակումների։ Չէ՞ որ ձեր բանականության համար սահման չկա։ Այն, ինչ կարող եք մանրամասն պատկերացնել, կարող եք և ստանալ։ Բայց նորից դեպի դատարկ երազանքները փախչելու և կյանքից փախչելու վտանգ կա, դրա համար էլ վերադարձեք կյանքի այն պահը, որտեղ հիմա եք։
Որպես սկիզբ՝ ընկղմվեք մարմնի զգացողության մեջ։ Մարմինը միշտ ապրում է ներկայով և երբեք չի ստում։ Ինչ ձեզ հետ կատարվում է, նստվածք է տալիս ձեր մարմնում։ Մարմնում են վիրավորանքները, վախերը, չիրականացած ցանկությունները, ուրիշների և սեփական արգելքները ձեր նկատմամբ։ Ձեր մարմինը ծալծլված է, և մի հույս ունի. որ տերը կդադարի ուրիշներին հետևելուց ու կվերադառնա սեփական մարմնի մեջ։
Այդ ժամանակ, հնարավոր է, երջանիկ լինի։ Մարմինը ձեզ կնվիրի պահի հրաշալիության բոլոր նույն զգացողությունները, որ դուք ապարդյուն փորձում էիք գտնել ուրիշի կյանքում։
Ամեն նոր զգացողության մեջ սուզվեք, ինչպես շոգին կսուզվեիք ալիքի մեջ։ Թող ձեզ գլխովին ծածկեն զգացողությունները։ Փախչելու տեղ չկա, շտապելու տեղ չկա։ Երբեք չի կարող ԱՅՆՏԵՂ ավելի լավ լինել, քան ԱՅՍՏԵՂ է։
Այն, ինչ ձեր շրջապատում է, հենց ձեր կյանքն է։ Մի՛ փորձեք ձևացնել, թե ձեզ դա էնքան էլ պետք չի։ Հենց ունեցած ամեն ինչ կորցնելու վտանգ է լինում, միանգամից հիշում եք կյանքի արժեքի մասին։ Բայց ի՞նչն է խանգարում ամեն ակնթարթ զգալու պահի արժեքը։
Երջանկություն եք ուզում՝ ավելի խորը ընկղմվեք կյանքի մեջ։

Առաջադրանքներ

Ա) Լրացրե´ք նախադասությունները՝ հիմնվելով տեքստում արտահայտված մտքերի վրա:
Հնարավոր է երջանիկ լինել, եթե գնահատում ես հենց հիմա քեզ հետ կատարվող ամեն մի ակնթարթը։
Խորությամբ ապրելուն հնարավոր է հասնել միայն այն պահին, երբ այլևս չես հետաքրքրվում ուրիշի կյանքում կատարվող իրադարձություններով։
Ավելի հաճելի է սեփական կյանքը, քան ուրիշի անցած ճանապարհը։
Եթե ձեր մարմինը դադարի ուրիշներին հետևելուց ու վերադառնա սեփական մարմնի մեջ, այն ժամանակ կնվիրի ձեզ այն հիշողություներն ու զգացողություները, որոնք դուք անիմաստ կորցրել եք։

Բ)Ի՞նչ կապ ունեն հեղինակի մտքերը բնաբանի՝ Արթուր Շոպենհաուերի ձևակերպման հետ:
Շերեմետևը կարևորում է այն, որ խորը ապրելու համար պետք է մարդը նախ և առաջ դադարի հետևել ուրիշների կյանքերին ու ուշադրություն չդարձնել հասարակական կարծիքին: Նա խոսում է այն մասին, որ մարդու իսկական ուղին պետք է լինի սեփական ցանկություններն ու երազանքները հետևելը, այլ ոչ թե ուրիշների կյանքին կամ նրանց երազանքներին հետևելը: Սա համապատասխանում է Շոպենհաուերի գաղափարին, որ խելացի մարդիկ խուսափում են հիմարներից, որոնք զբաղվում են ոչ իրական արժեքներով, և փորձում են փնտրել այն, ինչը կարող է տանել դեպի իսկական երջանկություն և խորություն: