Վանի թագավորություն և Սարդուրի I

Ք․ա․ 830-ական թվականներին Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում կային մի շարք փոքր պետական կազմավորումներ, որոնք կազմում էին համադաշնություններ։ Դրանցից ամենամեծը Արարատյան դաշտում, Սյունիքի մարզում և Սևանա լճի ավազանում տարածվող Էթիունի երկրի համադաշնությունն էր՝ Հայկազունիների Արարատյան թագավորությունը։ Մյուսը Դիաուխիի (Տայք) շրջանում կազմավորված համադաշնությունն էր լեռնաշխարհի հյուսիսարևմտյան մասում։ Երրորդը հարավում էր՝ Վանա լճի ավազանի Նաիրի թագավորության շուրջ։ Սա Վանի թագավորության նախնական վիճակն էր։ Վերոնշյալ թվականներին Նաիրին ունեցավ նոր մայրաքաղաք՝ Տուշպան (Տոսպ, Վան), որը կառուցեց Սարդուրի I-ը (մ․թ․ա․ մոտ 835-825թթ․)։ Ասորեստանյան աղբյուրներում թագավորությունը կոչվում է Ուրարտու, հայկականներում՝ Նաիրի կամ Բիայնիլի։ Աստվածաշնչում այն նշվում է Արարատյան թագավորություն անվամբ։ Սարդուրի I-ի օրոք Վանի թագավորությունը ձգվում էր ոչ միայն Վանա լճի ավազանում, այլև Հայկական Տավրոսից հարավ՝ Տիգրիսի վերին հովտում։

Իշպուինի

Սարդուրի I-ի որդի Իշպուինին մ․թ․ա․ մոտ 825-810 թվականներին դառնում է Տուշպա-Վանի արքա և մեկը մյուսի հետևից իրականացնում է բարեփոխումներ, որոնք շարունակվում են նաև Մենուայի գահակալության ընթացքում։ Սկզբնական շրջանում միայն Իշպուինին էր սրանց հեղինակը, սակայն հետագայում նրան միացավ որդին՝ Մենուան, ինչը փաստում են համատեղ արձանագրությունները։ Տեղական սեպագրի ստեղծումը տեղի է ունեցել նրա գահակալության առաջին շրջանում (գրային բարեփոխում), իսկ կրոնական բարեփոխումը՝ (միասնական դիցարանի (պանթեոն) ստեղծումը) երկրորդ շրջանում։ Այս պատճառով էլ դիցարանի արձանագրումը Խալդյան դարպասի վրա (այժմ՝ Մհերի դուռ) երկուսի անունով է։ Ռազմական բարեփոխումներ ևս տեղի ունեցան Իշպուինիի օրոք։ Դաշնային աշխարհազորը փոխարինվեց կանոնավոր բանակով, որը նաև ավելի մարտունակ էր և բաժանված էր ըստ զորատեսակների։ Սրա շնորհիվ նա ընդլայնեց թագավորության տարածքը՝ դրա մեջ ընդգրկելով Արդինի-Մուսասիր երկիրը և Հայկական Պար լեռնաշղթայի հարավային լանջերը (որը դարձավ թագավորության հյուսիսային սահմանը)։

Մենուա

Մենուան թագավորեց մ․թ․ա․ մոտ 810-786 թվականներին և այդ շրջանում հասցրեց մեծ բարեփոխումներ կատարել։ Նրա անունը մեզ հայտնի է հատկապես 72 կմ երկարությամբ Մենուայի ջրանցքը կառուցելու համար, որը մինչ օրս օգտագործվում է։ Հայտնի է նաև ռազմավարական խոշոր մի հենակետ կառուցելու համար Արաքս գետի աջ ափին, որը կոչվել է Մենուախինիլի։ Մենուան հյուսիսարևմտյան սահմանների ամրապնդման համար արշավում է դեպի Դիաուխի (Տայք) և այն դարձնում հարկատու։ Հարավարևմտյան ուղղությամբ նրա բանակը հասնում է մինչև Ասորեստան, արևմուտքում՝ Եփրատից այն կողմ, և հարկատու են դարձնում Մելիտեայի (Մալաթիա, Մելիդ) թագավորությունը։ Ուրմիո լճի հարավում գտնվող Մանայի թագավորությունն ընդունում է Մենուայի գերիշխանությունը, իսկ Ասորեստանն անընդհատ փորձում է խոչընդոտել Մենուայի քայլերը, բայց մ․թ․ա․ 791 թվականին վերջնականապես ձախողում է։ Այսպիսով՝ Մենուան հաղթանակ է տանում Ասորեստանի՝ տարածաշրջանի մեծագույն տերության նկատմամբ՝ դարձնելով Վանի թագավորությունը գերտերություն, միավորելով հայկական գրեթե բոլոր մանր թագավորությունները։

Արգիշտի I

Արգիշտի առաջինը գահակալել է մ․թ․ա․ մոտ 786-764 թվականներին և այդ ընթացքում հասցրել է Վանի թագավորությունն իր հզորացման գագաթնակետին։ Մ․թ․ա․ 785-783 թվականներին նա արշավում է դեպի Դիաուխի և թագավորությանն է միացնում Սևանա լճի ավազանի իշխանությունները: Հետագայում նա խոշոր արշավանք է կազմակերպում դեպի արևմուտք՝ Փոքր Ասիա, գրավում է Մելիտեան ու այլ երկրներ, վերադառնում է հազարավոր ռազմագերիներով ու մեծ ռազմավարով։ Մ․թ․ա․ 782 թվականին զորքերը շարժվում են դեպի Աղստևի հովիտ։ Նույն թվականին հիմնադրվում է Էրեբունի ամրոցը։ Մ․թ․ա․ 781 թվականը նույնպես հիշարժան էր․ Արգիշտի արքան պարտություն է մատնում ասորեստանյան զորքերին ու շարժվում է դեպի հարավ՝ Զագրոսյան լեռներով հասնելով Պարսուա (Պարսք) և Բաբելոնի երկիր, որը ձգվում էր մինչև Պարսից ծոց։ Սրա շնորհիվ Ասորեստանը 3 կողմից շրջապատվում է Հայաստանով։ Արգիշտի I-ը ստեղծում է Վանի աշխարհակալությունը։

Սահիկաշար

Էկոլոգիական խնդիրները կապված են շրջակա միջավայրի վրա մարդու բացասական ազդեցության հետ։ Դրանք սպառնում են բնական համակարգերի հավասարակշռությանը և մարդու առողջ ու անվտանգ ապագային։ Արդյունաբերության, տրանսպորտի և էներգիայի արտադրության հետևանքով մթնոլորտ արտանետվող վնասակար գազեր։ Աղտոտիչների թափում գետեր, լճեր ու օվկիանոսներ։ Վտանգ է ինչպես մարդկանց, այնպես էլ ջրային կենսաբազմազանության համար։ Քիմիական նյութերի, թափոնների և ինտենսիվ գյուղատնտեսության հետևանքով հողը կորցնում է բնական հատկանիշները։ Անտառների զանգվածային հատումը հանգեցնում է կենսաբազմազանության կորստի, հողի էրոզիայի և կլիմայական փոփոխությունների։ Շատ բույսեր ու կենդանիներ անհետանում են՝ կենսաբանական հավասարակշռությունը խախտելով։ Մարդկանց գործունեության հետևանքով ածխաթթու գազի ավելացումը մթնոլորտում բարձրացնում է Երկրի միջին ջերմաստիճանը։ Աղբի ավելացումը, հատկապես չքայքայվող նյութերի (պլաստմասսա) պատճառով, աղտոտում է բնական միջավայրը։ Որոշ քիմիական նյութեր քայքայում են օզոնի շերտը, որն պաշտպանում է Երկիրը Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումից։

1. Դրա շնորհիվ պատմությունը հանդես է գալիս ոչ թե որպես պատմագրություն, այլ որպես իրավիճակների հերթափոխ։
   
   2. Իսլամիստական կուսակցությունը անցկացրեց բազմահազարանոց առաջին ցույցը և պահանջեց, որ նախագահը հրաժարական տա։
   
   3. Քանի որ նրա բուն խնդիրը ոչ միայն հասարակություան արդիականացումն է, այլև նրա այլև նրա արժևորումն ու իմաստավորումը։
   
   4. Բացի այդ՝ արքան չէր ցանկանում, որ սպարապետը մնա գերության մեջ։
   
   5. Մենք պետք է առաջին պլան մղենք ոչ թե մեր խնդիրները, այլև միասնությունը և ամբողջականությունը։
   
   6. Սակայն արևմտյան երկրները ուժեր են գործադրում, որ դա իրենց օգտին ծառայի։

1. Շրջելով աշխարհից աշխարհ, լինելով ամենագեղեցիկ քաղաքներում՝ հասկացավ, որ իր հոգու համար լավագույն անկյունը հայրենի քարոտ եզերքն է։
   
   2. Սա մարզիկի գրանցած ցուցանիշներից ամենամեծ ու առայժմ անգերազանցելի նվաճումն էր։
   
   3. Վերջին տասնամյակներում գիտության ոլորտի աշխատողների աշխատավարձը ոչ թե ցածր, այլ նվազագույն աշխատավարձն է եղել։
   
   4. Անծանոթի սրճագույն վերարկուն մթեցնում էր նրա՝ առանց այդ էլ մուգ դեմքը։
   
   5. Անսպասելի էր այն, որ շախմատի առաջնությանը լավագույն արդյունքներ ցույց տվեց այդ 12-ամյա երեխան։
   
   6. Սփյուռքը մեր մեծ ողբերգության հետևանքն է, ուստի արժե՞ հպարտանալ և դիտարկել այն որպես մեր պատմության «լավագույն» ձեռքբերումը։
   
   7. Նա այս անգամ կմրցի ամենից ուժեղների հետ։
   
   8. Հրամանն ի կատար ածելու համար օրենքը 3 ամիս ժամկետ է սահմանել։

1. Անկանոն բայերի խոնարհման առանձնահատկությունները ներկայացվում են IV աղյուսակում։
   
   2. ԱՄՆ-ում բռնկված տասնօրյա հրդեհների պատճառով անտառի երկու-երրորդը այրվել էր։
   
   3. Հայ եկեղեցու պատմության մեջ և համայն հայության համար անմոռանալի եղան Վազգեն I վեհափառի կաթողիկոսության տարիները։
   
   4. Առայժմ յոթ հավքական է մասնակցել համացանցային գրանցմանը։
   
   5. Շտապ պատրաստե՛ք հրաման՝ ի փոփոխումն հոդված 14-ի։
   
   6. Հինգն էլ մասնակցում էին ձմեռային օլիմպիադային, և նրանցից միայն երկուսը մեծագույն դժվարությամբ նվաճեցին 3-րդ տեղը։
   
   7. Մեր երեք գործընկերները գործուղման են մեկնել։
   
   8. Պետք է հուսալ, որ XXI դարում գերտերությունները ավելի ողջամիտ կգտնվեն․ կզսպեն իրենց նվաճողական կրքերը և չեն կրկնի XX մարդակործան քաղաքականությունը։

ա) Պաշտոնական բոլոր ընդունելությունների ժամանակ պետությունների ղեկավարներին, վարչապետներին, բարձրաստիճան պաշտոնյաներին ներկայացնելիս անպայման նշվում են նրանց տիտղոսները։

բ) Օտարերկրյա պետությունում գործող դիվանագիտական ծառայության մարմնի ղեկավարը, ինչպես նաև ՀՀ արտաքին գործերի նախարարության ենթակայության տակ գտնվող մարմնի կամ հիմնարկի ղեկավարը կիրառում է խրախուսանքի միջոցները՝ այդ մասին անհապաղ տեղեկացնելով արտաքին գործերի նախարարությանը։

գ) Մինչև 14 տարեկան քաղաքացիների հետ աշխատանքային պայմանագիր կնքելը, կամ նրանց աշխատանքում ներգրավելը արգելվում է։

դ) Համաձայն դիվանագիտական վարվեցողության պահանջի՝ հրավիրված կոմը, հրավիրատոմսը ստանալուց հետո հեռախոսով կամ նամակով ընդունելու կամ չընդունելու մասին անհապաղ տեղյակ է պահում։

ե) Քանի որ մենք երկար քննարկումների ժամանակ չունենք, ուստի խնդրում եմ, որ առաջարկված նախագծերը վերանայենք, արագ կողմնորոշվենք, որպեսզի կարողանանք նշված ժամկետում ներկայացնել բիզնեսծրագրի ողջ փաթեթը։

զ) Ամեն մի բարեմիտ և իր գործին նվիրված անձ պետք է հետևողական լինի սեփական խոսքի և գործի հանդեպ, հակառակ դեպքում կյանքում հաճախ ստիպված է լինելու կա՛մ պատասխան տալ իր արարքների համար, կա՛մ լուռ հաշվել իր կորուստները։

է) Մաքսային միության հեռանկարից՝ ռուսերենին տիրապետելը այսօր կրկին արդիական է դառնում։

ը) ․․․ առավել ամբողջական պատկերացում և սերտորեն ․․․ արտասահմանյան ․․․՝ սփյուռքի ներկայացուցիչները մեծ առավելություններ ունեն ․․․ իրացնելու և կապեր հաստատելու առումով։

թ) Արտասահմանյան ընկերությունների … Հայաստանն ․․․ որպես օֆշորային ․․․ երկիր մասամբ իր համեմատաբար էժան աշխատուժի եւ միաժամանակ բարձր արտադրողականության ․․․
(ընտրել, կողմից, շնորհիվ, գործունեություն)

ժ) Կարելի է ենթադրել, որ ․․․ աննպաստ հեռուստասերիալները առավել արհեստավարժության պակասի և կարճաժամկետ ․․․ հետեւանք են, քան գաղափարապես ապակողմնորոշելու ․․․ ծրագիր։
(շահ, գիտակցել, ինքը, բովանդակություն)

Մենք սեպտեմբերի 21-ին, անկախության օրվա առթիվ, ուղևորվեցինք դեպի Գեղարոտի ջրվեժ։ Ջրվեժը գտնվում է Արագածոտնի մարզում, հիասքանչ բնության ներքո։ Մինչ բարձրանալը, ընթացանք ամենագնացով, որից հետո քայլեցինք։ Հասնելով ջրվեժին, վայելեցինք այնտեղի հիասքանչ օդն ու տեսարանը, վայելեցինք վարարող ջրի շունչը։ Եվ արդեն վերադարձին մի փոքր հանգստացանք, նախաճաշեցինք, զրուցեցինք և շարժվեցինք Երևան։ Վերադառնալով՝ մենք լի էինք տպավորություններով և նոր հիշողություններով։ Այդ օրը մեզնից յուրաքանչյուրը ծանոթացավ աշխարհի 8-րդ հրաշալիքի հետ։ Մենք բոլորս հավանեցինք ճամփորդությունը մեր ընկերների, և մեր ուսուցիչների հետ։ Այդ օրը մեր հիշողություններում հավերժ մնալու է որպես յուրահատուկ ու հագեցած մի օր։ Բնության գրկում անցկացրած պահերն անբացատրելի խաղաղություն և դրական էներգիա պարգևեցին բոլորիս։ Ճամփորդության ընթացքում մեր խմբի անդամները ավելի մտերմացան։ Ուսուցիչներն իրենց բարյացակամությամբ ու խնամքով ամեն վայրկյան օգնում էին, որ բոլորս լավ զգանք մեզ։ Եվ ամենակարևորներից էլ այն էր, որ այդ օրը ավելի նշանակալից էր, որովհետև նշում էինք Հայաստանի անկախության օր։

Հաշվել արտահայտության արժեքը

5

-3

0

-4

2⁵

1/8

Լրացուցիչ

54

Հարցաշար

Անձնական տվյալներ

1. Ձեր սեռը՝ ա) աղջիկ բ) տղա
2. Ձեր տարիքը՝ 15
3. Ապագա մասնագիտություն՝ __

Հիմնական հարցեր
ինչպե՞ս կբնութագրեք «գեղեցիկ կենցաղ» հասկացությունը։
Գեղեցիկ կենցաղը ենթադրում է մաքրություն, կարգ ու կանոն, ինչպես նաև ուշադրություն մանրուքների հանդեպ։ Գեղեցիկ կենցաղը նաև վերաբերում է ընտանեկան կամ ընկերական միջավայրի ջերմությանը։ Գեղեցիկ կենցաղ ունեցող մարդը նկատում է կյանքի փոքր հաճույքները։ Այսպիսի զգայունությունը կյանքի որակը բարձրացնում է՝ անկախ նյութական պայմաններից։ «Գեղեցիկ կենցաղը» մեծ հաշվով ոչ թե փողի, այլ ուշադրության, հոգատարության և նրբաճաշակություն է։ Այն ձևավորում է միջավայր, որտեղ մարդը հանգիստ է, լիարժեք և, ինչու չէ,՝ գեղեցկությամբ շրջապատված։
(Բաց հարց)

Որքա՞ն հաճախ եք ուշադրություն դարձնում միջավայրի արտաքին տեսքին ձեր առօրյայում։

• Շատ հաճախ
• Երբեմն
• Հազվադեպ
• Երբեք

Տան ձևավորումը կարևո՞ր է ձեզ համար։ Ինչո՞ւ։
Տան ձևավորումը պարզապես ճաշակի հարց չէ։ Երբ մարդը ձևավորում է իր տունը մտածված, նա կառուցում է ոչ միայն տարածք, այլ՝ հանգստության, խաղաղության մթնոլորտ։
(Բաց հարց)

Արդյո՞ք այն, ինչով շրջապատված եք (գույներ, լուսավորություն, հարմարավետություն), ազդում է ձեր տրամադրության վրա։

• Այո, մեծապես
• Որոշ չափով
• Ոչ այնքան
• Ընդհանրապես ոչ

Արդյո՞ք կարծում եք, որ գեղեցիկ և համահունչ առօրյան կարող է բարձրացնել ձեր կենսունակությունը/աշխատունակությունը։

• Այո
• Ոչ
• Չգիտեմ

Ի՞նչ տեղ է զբաղեցնում գեղագիտական ընկալումը ձեր ընտրություններում՝ հագուստ, սենյակի ինտերիեր, անձնական իրեր։

• Առաջնային է
• Կարևոր է, բայց ոչ որոշիչ
• Մեկ է
• Գեղագիտականը ինձ համար կարևոր չէ
  
  Ձեր կարծիքով՝ արդյո՞ք գեղեցկության ընկալումը փոխվում է մարդու տարիքի հետ։ Ինչո՞ւ։
  (Բաց հարց)
  Այո, գեղեցկության ընկալումը ժամանակի ընթացքում փոխվում է, քանի որ մարդն ինքն է փոխվում։ Տարիքի հետ մարդու աշխարհայացքը փոխվում է։ Եվ եթե երիտասարդ տարիքում գեղեցկությունը շատ հաճախ դյուրեկան է աչքերով, ապա հետագայում այն վերածվում է սրտով։

Մեր թաղամասը համարվում է արդյունաբերական շրջան՝ բազմաթիվ գործարաններով, ինչը առաջացնում է հողի և օդի աղտոտում։ Այստեղ բնակիչները բողոքում են գործարանի արտանետումներից առաջացած ծանր օդից։ Դուրս շպրտվող թափոնների, տարածքում անօրինական թափոնահանության դեպքեր կան։ Տեսահսկողության համակարգերը (տեսախցիկներ) ներդրվել են՝ այդպիսի դեպքերը գրանցելու համար։ Մի շարք ծրագրեր կան աղբահանության բարելավման ուղղությամբ, ինչպես թափառող կենդանիների համար կացարանների կառուցման վերաբերյալ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման մասին։ Խնդիրներ կան ենթակառուցվածքներում, կանաչ տարածքների վատ վիճակում, օդի և ջրի պակաս մաքրության նկատառումներով, բարձր աղտոտվածությամբ և շինարարական ճնշումներով։ Այստեղ շինարարական ակտիվությունը նպաստում է աղտոտման աճին, փոշու քանակին, ենթակառուցվածքների ճնշման աճին։