Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքը աշխարհի ամենամեծ և ամենատարածված լեզվաընտանիքներից է։ Այն ներառում է բազմաթիվ լեզուներ, որոնք առաջացել են ընդհանուր նախալեզվից՝ նախահնդեվրոպական լեզվից։ Այս լեզուները տարածված են հիմնականում Եվրոպայում և Ասիայի որոշ հատվածներում։ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հիմնական ճյուղերից են հնդիրանական, գերմանական, ռոմանական, սլավոնական, բալթյան, կելտական, հունական, ալբանական և հայերենը։ Հայերենը համարվում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին և ինքնուրույն ճյուղ։ Հնդեվրոպական լեզուների միջև կան բառերի, քերականական կառուցվածքների և հնչյունների որոշ նմանություններ։ Լեզվաբանները այդ նմանությունների միջոցով ուսումնասիրում են լեզուների ընդհանուր ծագումն ու պատմական զարգացումը։ 19-րդ դարում գիտնականները սկսեցին ավելի մանրամասն ուսումնասիրել այս լեզուների կապերը, իսկ հայ լեզվի ինքնուրույն ճյուղ լինելը 1875 թվականին ապացուցեց գերմանացի լեզվաբան Հայնրիխ Հյուբշմանը։ Այսպիսով, հնդեվրոպական լեզվաընտանիքը միավորում է բազմաթիվ տարբեր լեզուներ, որոնց միջև կան պատմական կապեր, իսկ հայերենը այդ ընտանիքում ունի ինքնուրույն տեղ։

Հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ է։ Այն Հայաստանի պետական լեզուն է։ Հայերենը ունի շուրջ հինգհազարամյա պատմություն և տարբեր լեզուների ու ժողովուրդների հետ շփվելով՝ պահպանել է իր ինքնուրույնությունն ու յուրահատուկ քերականական կառուցվածքը։ Հայերենով ստեղծվել է հարուստ գրականություն։ Հայերենի զարգացման ընթացքում առանձնացվում են գրաբարը, միջին հայերենը և նոր հայերենը՝ իր արևելահայերեն ու արևմտահայերեն տարբերակներով։ Գրաբարով ստեղծվել են հին պատմագրական, գիտական և կրոնական բազմաթիվ աշխատություններ, իսկ նոր հայերենով՝ գեղարվեստական, գիտական և հրապարակախոսական հարուստ գրականություն։ Հայերենը տարածված է ոչ միայն Հայաստանում, այլև աշխարհի տարբեր երկրներում՝ հայկական սփյուռքի համայնքներում։ Հայերեն խոսում են Եվրոպայում, Մերձավոր Արևելքում, Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Լատինական Ամերիկայում, Ավստրալիայում և այլ վայրերում։ Հայերեն լեզվակիրների թիվը մոտավորապես 7–9 միլիոն է։

Հայերենը՝ հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ
19-րդ դարի երկրորդ կեսին գերմանացի լեզվաբան Հայնրիխ Հյուբշմանը 1875 թվականին ապացուցեց, որ հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն լեզվաճյուղ է։ Նա նաև ցույց տվեց, որ պարսկերենի և այլ լեզուների հետ հայերենի ընդհանրությունները հիմնականում փոխառությունների արդյունք են։ Մինչ այդ որոշ լեզվաբաններ կարծում էին, որ հայերենը պատկանում է հնդիրանյան լեզվախմբին, սակայն այս տեսակետը հետագայում մերժվեց։

Գրական հայերենի զարգացման փուլերը
Հայերենը զարգացման երկար պատմություն ունի։ Մինչև Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից այբուբենի ստեղծումը՝ 405 թվականը, հայերենը գոյություն ուներ և օգտագործվում էր հայկական պետական կազմավորումներում, սակայն այդ շրջանի մասին տեղեկությունները քիչ են։ 405 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայոց այբուբենը, որով սկսվեց հայերենի գրային զարգացման նոր փուլը։

Գրաբար
Գրային հայերենի առաջին փուլը հին հայերենն է՝ գրաբարը։ Գրաբարը հայերենի հին շրջանի գրական լեզուն էր և օգտագործվում էր գրքերում, եկեղեցական արարողությունների ու առօրյա կյանքում։ Ժամանակի ընթացքում խոսակցական հայերենը այնքան փոխվեց, որ մարդկանց համար գրաբարը դարձավ դժվար հասկանալի։ Այնուամենայնիվ, գրաբարը լայնորեն գործածվեց մինչև 11-րդ դարը։

Միջին հայերեն
Միջին հայերենը կամ Կիլիկյան հայերենը գործածվել է 11-րդ դարից մինչև 16-րդ դարը։ Այն ավելի պարզ էր, քան գրաբարը, բայց դեռևս բավական բարդ էր և ամբողջությամբ հասկանալի չէր հասարակության համար։ Այս շրջանում ստեղծագործել են Գրիգոր Նարեկացին, Ֆրիկը, Նահապետ Քուչակը և այլ հեղինակներ։

Աշխարհաբար
Աշխարհաբարը կամ նոր հայերենը սկսել է գործածվել 17-րդ դարից և վերջնականապես ձևավորվել է 19-րդ դարում։ Այն այսօր հայ ժողովրդի հաղորդակցման հիմնական լեզուն է։ Աշխարհաբարի հիմնադիրն է Խաչատուր Աբովյանը։ Ժամանակակից հայերենը ունի երկու հիմնական ճյուղ՝ արևելահայերեն և արևմտահայերեն։

Արևմտահայերեն
Արևմտահայերենը հիմնականում գործածվում է սփյուռքահայության շրջանում։ Այն ձևավորվել է հիմնականում Կոստանդնուպոլսի և Տրապիզոնի բարբառների հիման վրա և այսօր պահպանվում է աշխարհի տարբեր հայկական համայնքներում։

Արևելահայերեն
Արևելահայերենը գործածվում է Հայաստանում, ինչպես նաև Իրանում, Ռուսաստանում և Վրաստանում ապրող հայերի կողմից որպես գրական լեզու։ Այն ձևավորվել է հիմնականում Վանի, Խոյի և Այրարատյան բարբառների հիման վրա։ Այսօր Հայաստանի գրական լեզվի հիմնական ճյուղը արևելահայերենն է։

Քերականական առանձնահատկություններ
Հայերենը իր կառուցվածքով նման է հնդեվրոպական լեզուներին, սակայն հնչյունական և քերականական որոշ առանձնահատկություններով նմանություններ ունի նաև Կովկասի տարածաշրջանի լեզուների հետ։

Հնչյունաբանություն
Հնչյունաբանությունը լեզվաբանության այն բաժինն է, որն ուսումնասիրում է լեզվի հնչյունները, վանկը, շեշտը և հնչյունափոխությունը։ Հայերենն ունի իր հատուկ հնչյունական համակարգը և 36 հնչյուն՝ 6 ձայնավոր և 30 բաղաձայն։ Վանկը մեկ շնչով արտասանվող հնչյունը կամ հնչյունների խումբն է։ Յուրաքանչյուր վանկում պետք է լինի առնվազն մեկ ձայնավոր։ Վանկերը լինում են բաց՝ ավարտվում են ձայնավորով, և փակ՝ ավարտվում են բաղաձայնով։ Շեշտը որևէ վանկի համեմատաբար ուժգին արտասանությունն է։ Հայերենում սովորաբար շեշտը դրվում է բառի վերջին վանկի վրա։ Հնչյունափոխությունը բառի կազմում հնչյունի կամ հնչյունների փոփոխությունն է։ Այն հաճախ տեղի է ունենում շեշտի փոփոխության պատճառով։ Հայերենում առավել հաճախ հնչյունափոխվում են է, ի, ու, ը ձայնավորները և յա, ույ, յու երկհնչյունները։

Բառապաշար
Հայերենի բառապաշարը ըստ ծագման բաժանվում է երկու հիմնական խմբի՝ բնիկ հայերեն բառերի և փոխառյալ բառերի։ Բնիկ հայերեն բառերը հայերենում ի սկզբանե գոյություն ունեցող կամ հայերենի ներսում կազմավորված բառերն են։ Դրանց մի մասը ժառանգվել է հնդեվրոպական նախալեզվից։ Փոխառյալ բառերը հայերեն են անցել այլ լեզուներից՝ հայերենի զարգացման տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Դրանք հիմնականում իրանական, հունական, լատինական, ասորական, արաբական և այլ լեզուներից կատարված փոխառություններ են։ Հայերենի բառապաշարը զարգանում է ինչպես նոր բառեր կազմելու, այնպես էլ այլ լեզուներից բառեր փոխառելու միջոցով։

Ձևաբանություն
Հայերենում խոսքի մասերը տասն են՝ գոյական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ, կապ, շաղկապ, վերաբերական և ձայնարկություն։ Գոյականն ունի երկու թիվ՝ եզակի և հոգնակի, և յոթ հոլով՝ ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, գործիական, բացառական և ներգոյական։ Գոյականը կարող է հոլովվել արտաքին կամ ներքին ձևով։ Ածականները լինում են որակական և հարաբերական։ Որակական ածականներն ունեն համեմատության երեք աստիճան՝ դրական, բաղդատական և գերադրական։ Բայը ունի դեմք, թիվ, սեռ, կերպ, ժամանակ և եղանակ։ Դեմքերը երեքն են՝ առաջին, երկրորդ և երրորդ, իսկ թվերը՝ եզակի և հոգնակի։ Բայի հիմնական ժամանակներն են անցյալը, ներկան և ապառնին, իսկ եղանակները՝ սահմանական, հարկադրական, հրամայական, ըղձական և ենթադրական։

Կետադրություն
Հայերենի կետադրական նշանները բաժանվում են երեք խմբի՝ տրոհության, առոգանության և բացահայտության։ Տրոհության նշաններն են՝ բացատը, վերջակետը, միջակետը, ստորակետը և բութը։ Առոգանության նշաններն են՝ շեշտը, հարցականը և բացականչականը։ Բացահայտության նշաններն են՝ չակերտները, փակագծերը, կախման կետերը, բազմակետերը, միության գիծը, անջատման գիծը, ենթամնան և ապաթարցը։ Հայերենում կան նաև լրացուցիչ նշաններ, որոնք հիմնականում օգտագործվում են մասնագիտական կամ հատուկ տեքստերում։

Բարբառներ
Հայերենն ունի երկու հիմնական ճյուղ՝ արևելահայերեն և արևմտահայերեն, և յուրաքանչյուրն ունի իր բարբառները։ Նրանց հիմնական տարբերությունը որոշ տառերի արտասանության և հնչյունների տարբերությունն է։ Ըստ Հրաչյա Աճառյանի՝ հայերենի բարբառները բաժանվում են երեք հիմնական խմբի՝ ում, կը և ել ճյուղերի։ Դրանք տարբերվում են հատկապես բայերի ներկա ժամանակի կազմությամբ․ «ում» ճյուղում օգտագործվում են ում, ամ, իմ, «կը» ճյուղում՝ կը, կու, գը, գու, գա, գի, գօ, իսկ «ել» ճյուղում՝ ել, իլ, ալ ձևերը։