Հռոմեական պետական, քաղաքական և ռազմական գործիչ Հուլիոս Կեսարին հռոմեական Սենատը հռչակել է ցմահ դիկտատոր: Կեսարը սերում է Հուլիոսների հարուստ պատրիկական (արտոնյալ դաս) ընտանիքից: Մ.թ.ա. 81–78թթ. ծառայել է Փոքր Ասիայում, 63թ. ընտրվել է մեծ պոնտիֆեքս (քուրմ), 61թ. նշանակվել է Հեռավոր Իսպանիա պրովինցիայի (վարչական միավոր) կառավարիչ: Մ.թ.ա. 60թ. վերադարձել է Հռոմ, ընտրվել կոնսուլ (բարձրագույն պաշտոնյա): Քաղաքական և զինվորական ազդեցիկ գործիչներ Գնեոս Պոմպեոսի և Մարկոս Կրասոսի հետ ստեղծել է առաջին եռապետությունը (3 անձի իշխանություն):

Մ.թ.ա. 58–51թթ. Հուլիոս Կեսարը նվաճել է ողջ Անդրալպյան Գալիան (այժմյան Ֆրանսիայի տարածքը): Գնեոս Պոմպեոսը հաջողությամբ պատերազմել է Իսպանիայում, իսկ Մարկոս Կրասոսը 53թ. սպանվել է Հյուսիսային Միջագետքում՝ պարթևների դեմ ճակատամարտում: 

Պոմպեոսը և Սենատը, վախենալով Հուլիոս Կեսարի ազդեցության մեծացումից, նրանից պահանջել են զորացրել բանակը, թեև նրա լիազորությունների ժամկետը չէր լրացել: Կեսարը մերժել է, որի պատճառով հայտարարվել է հայրենիքի թշնամի: Երկար խորհելուց հետո՝ 49թ.-ի հունվարի 10-ին, Հուլիոս Կեսարը որոշել է զորքով անցնել հյուսիսային սահմանը`   Ռուբիկոն գետը, և մտնել Իտալիա: Գրեթե առանց դիմադրության գրավել է Հռոմն ու ամբողջ Իտալիան և ժամանակավորապես հռչակվել դիկտատոր (արտակարգ լիազորություններ ունեցող պաշտոնյա): 

Մ.թ.ա. 49–45թթ. Պոմպեոսի գլխավորած Սենատի զորքերի և Կեսարի միջև սկսվել է քաղաքացիական պատերազմ: Բոլոր ճակատամարտերում (Իսպանիայում, Հունաստանում, Աֆրիկայում) Պոմպեոսի զորքերը պարտվել են: Մ.թ.ա. 48թ.-ի վերջին և 47թ.-ի սկզբին Կեսարը, միջամտելով Եգիպտոսի գահակալական պայքարին, պարտության է մատնել եգիպտական թագավորական զորքին և Եգիպտոսի թագուհի հռչակել Կլեոպատրա VII-ին: Մ.թ.ա. 47թ.-ի գարնանը Փոքր Ասիայում կռվել է Միհրդատ VI Եվպատորի որդու՝ Փառնակեսի դեմ և այնքան արագ է նրան պարտության մատնել, որ Հռոմ ուղարկած նամակում գրել է. «Եկա՜, տեսա՜, հաղթեցի՜»:

Սենատը ճանաչել է ժողովրդի՝ նրան տված Հայր հայրենյաց պատվանունը: Հուլիոս Կեսարն ստացել է տրիբունի անձեռնմխելիության իրավունք և մ.թ.ա. 48թ. հռչակվել դիկտատոր, 44թ.-ից՝ ցմահ դիկտատոր, ստացել իմպերատոր (կայսր, տիրակալ) տիտղոսը, հանրապետության բոլոր զորքերի հրամանատարությունը, մշտապես դափնեպսակ և ծիրանի (թիկնոց) կրելու իրավունք: 

Ի տարբերություն նախորդ ռազմական և քաղաքական գործիչներ Մարիոսի և Սուլլայի՝ Կեսարը չի հալածել քաղաքական հակառակորդներին, այլ աշխատել է իր կողմը գրավել նրանց: Կատարել է մի շարք բարեփոխումներ՝ տնտեսական, նահանգների կառավարման, հարկային, վարչական, դրամական և այլն: Հաստատել է Հուլյան տոմարը (կոչվում է նրա անունով), որը 1582թ. փոխարինվել է Գրիգորյան տոմարով: Հունաստանում կազմակերպել է հատուկ բանակ, որով պետք է արշավեր Հայաստան ու Պարթևստան: Սակայն Կեսարի միահեծան իշխանությունից դժգոհ հանրապետական սենատորները (ավելի քան 80 հոգի) կազմակերպել են դավադրություն՝ Մարկոս Բրուտոսի գլխավորությամբ, որին Կեսարը համարում էր իր բարեկամը: Սենատի նիստում (մ.թ.ա. 44թ.-ի մարտի 15-ին) դավադիրները շրջապատել են Կեսարին և սպանել նրան: Կեսարը, մարդասպանների մեջ տեսնելով իր նախկին ընկերոջը`   Բրուտոսին, բացականչել է. «Եվ դո՞ւ, Բրուտոս»:

Հուլիոս Կեսարը նաև գրող էր ու պատմագիր: Մեզ են հասել «Նոթեր գալլական պատերազմի մասին» (7 գրքով) և «Նոթեր քաղաքացիական պատերազմի մասին» (3 գրքով) երկերը,  Ցիցերոնի (Կիկերոն) դեմ ուղղված «Անալոգիայի մասին» քերականական աշխատությունը, ճառեր, բանաստեղծություններ և այլն:

Սահիկաշար

Համաշխարհային օվկիանոսը հարուստ է կենսաբանական, հանքային և էներգետիկ ռեսուրսներով, որոնք մարդը օգտագործում է ձկնորսության, նավթագազային արդյունահանման, փոխադրումների և տուրիզմի համար։ Սակայն ռեսուրսների չարաշահումը և աղտոտումը սպառնում են օվկիանոսի էկոհամակարգերին։ Դրանց պահպանման համար իրականացվում են միջազգային ծրագրեր, ստեղծվում են ծովային արգելոցներ և խթանվում է կայուն օգտագործումը։ Օվկիանոսի պաշտպանությունը կարևոր է Երկրի կյանքի և ապագա սերունդների բարեկեցության համար։

Կարդում ենք Իսահակյան

Կարդալ երկու-երեք պատմվածք, վերլուծել։

• Ավետիք Իսահակյան. «Մի հին չինական զրուց»
  Այս պատմվածքը մեզ փորձում է հասկացնել, որ սովորաբար ուրիշների որոշումների համար պատասխանատու մենք ենք լինում։ Եվ նաև մեզ սովորեցնում է, որ մեր որոշած բարի գործերը կատարելիս, չվստահենք ոչ ոքի, բայց եթե նույնիսկ ինչ-որ մեկին հանձնարարում ես դա անել, պետք է հետևողական լինես։ Բայց նաև կարծիք հարցնես մարդկանցից, արդյոք նրանք դա ուզում են, թե ոչ։ Օրինակ տվյալ պատմվածքում կայսրը առանց կարծիք հարցնելու, որոշում կայացրեց, բայց ժողովրդի մեծ մասը համամիտ չէր, այդ պատճառով գլխատվում էին։
  
• Ավետիք Իսահակյան. «Երջանկության իմաստը»
  Պատմվածքը մեզ սովորեցնում է, չփնտրել երջանկություն, որովհետև մեր երջանկությունը, մեր մեջ է։ Մենք պետք է դա զգանք, ոչ թե փնտրենք, որպեսզի գտնենք։ Պատմվածքը մեզ նաև հաղորդում է մնալ և ապրել հանգիստ, որովհետև երջանկություն զգալու համար, պետք է հարցումներ անել, կամ փնտրել։ Այն մեր մեջ է։
  
• Ավետիք Իսահակյան. «Պատրանք»
  Պատմվածքը սովորեցնում է, մեզ յուրաքանչյուրիս, որ ներշնչանքը շատ մեծ դեր ունի մեր կյանքում։ Պատրանքը՝ ինքնախաբեություն է, դու ինքդ քեզ ես խաբում, այլ ոչ թե ուրիշին։ Այդ խաբեության շնորհիվ դու կարողանում ես քեզ էլ ավելի լավ զգալ, անգամ, երբ ամեն ինչ այդքան էլ լավ չէ։ Պատմվածքը մեզ փորձում է հասկացնել, որ մարդիկ սովորաբար պետք է ապրեն պատրանքով, որպեսզի գոյատևի դառը աշխարհում։
  
• Ավետիք Իսահակյան. «Անհաղթ խալիֆան»
  Կարծում եմ պատմվածքի ասելիքը՝ երբեք չխուսափել դժվարություններից, միշտ պատրաստ լինել յուրաքանչյուր փորձության։ Այդ անբանությունը, ի վերջո մի օր հանգեցնում է դժբախտության։
  
• Ավետիք Իսահակյան. «Երկու արվեստագետ»
  Պատմվածքը մեզ սովորեցնում է, գեղեցիկի գնահատումը՝ հասկանալ և ընկալել այն։ Նաև փորձում է հասկացնել, որ սովորաբար այն ինչ մարդիկ ցուցադրում են այն չէ, ինչ, որ մտածում ենք։ Շատ հաճախ դա էմոցիաների մեծ մասն է, բայց ոչ ամբողջականը։

ա)-
բ)+
գ)-
դ)+
ե)+
զ)+

ա)2=+
բ)4=+
գ)2=-
դ)1=+
ե)4=-
զ)4=-

ա) -sin30°=1/2
բ) cos60°=1/2
գ) -tg45°=-1
դ) -tg150°=1/√3
ե) -ctg135°=1
զ) -ctg120°=1/√3

ա) sin30°=1/2 cos30°=√3/2 tg30°=1/√3 ctg30°=√3
բ) sin30°=1/2 cos30°=√3/2 tg30°=1/√3 ctg30°=√3
գ) sin60°=√3/2 cos60°=1/2 tg60°=√3 ctg60°=1/√3
դ) sin45°=√2/2 cos45°=√2/2 tg45°=1 ctg45°=1
ե) sin30°=1/2 cos30°=√3/2 tg30°=1/√3 ctg30°=√3
զ) sin45°=√2/2 cos45°=√2/2 tg45°=1 ctg45°=1

Նպատակ՝

• հասկանալ թե ինչպես է ձևավորվում ինքնությունը հասարակական միջավայրում, ինչ ազդեցություն ունեն ընտանիքը, ընկերները, մեդիան և մշակույթը մարդու մտածողության, վարքի ու արժեքների վրա

Առաջադրանք՝

• ուսումնասիրել «ես»-ի ձևավորման գործոնները՝ ընտանիք, դպրոց, ընկերներ, մեդիա, մշակույթ
  Ընտանքը դաստիարակում է, սովորեցնում է հարգել, ձևավորում է հավատալիքները։ Դպրոցում երեխան ստանում է գիտելիքներ, ուսուցիչների վերաբերմունքը ձևավորում է երեխայի ինքնագնահատականը։ Ընկերները հիմնականում օգնում են ձևավորել ոչ, կարծիք, տեսակետ, հետաքրքրություններ։ Մեդիա մեծ ազդեցություն ունի պատանիների վրա, հերոսների, իդեալների ձևավորմանը։ Մշակույթը ազգային ավանդույթները, լեզուն, կրոնը, արվեստը և պատմությունը ձևավորում են մարդու եսը։
  
• Ի՞նչն է ազդում մեր ինքնության ձևավորման վրա համառոտ նկարագրություն
  Մեր ինքնության ձևավորման վրա ազդում են՝ ընտանիքը՝ որտեղ սովորում ենք վարք։ Դպրոցը՝ զարգացնում է գիտելիքները, ինքնագնահատականը։ Ընկերները՝ ազդում են հետաքրքրությունների, վերաբերմունքի վրա։ Մեդիան՝ ձևավորում է իդեալներ, կարծիքներ։ Մշակույթը՝ տալիս է ազգային զարգացում։
  
• Կատարիր թեստը

Լրացուցիչ առաջադրանք հետևյալ թեմաներից մեկով

• «Սոցիալական մեդիայի ազդեցությունը ինքնագնահատականի վրա»
  Սոցիալական մեդիան ունի և՛ լավ, և՛ վատ ազդեցություն։ Դրական կողմն այն է, որ այն հնարավորություն է տալիս արտահայտվել, կիսել հետաքրքրություններն։ Բացասական կողմն այն է, որ մարդիկ հաճախ համեմատում են իրենց մյուսների իդեալականացված պատկերների հետ։
  
• «Ինչպես են ձևավորվում կարծրատիպերը և ինչպես հաղթահարել դրանք»
• «Ես և իմ խմբի ճնշումը․ ինչպես ընդունել ինքս ինձ»
• «Էմպաթիան և հաղորդակցությունը՝ մարդկային հարաբերություններում»
• «Ինչպես է մշակույթը ձևավորում մեր ինքնությունը»

Թեստ․ Ա մակարդակ

1)

4)

4)

1)

4)

2)

3)

4)

2)

1)

Առաջադրանքներ (դասարանում)

Առաջադրանքներ (դասարանում)

ա) 1
բ) 3
գ) 2
դ) չի պատկանում
ե) 4
զ) 4

ա) 2
բ) 3
գ) 4
դ) 1
ե) չի պատկանում
զ) 3

Ջրային ռեսուրսները բնության այն պաշարներն են, որոնք կապված են ջրի հետ՝ գետեր, լճեր, ծովեր, ստորերկրյա ջրեր և ձյունափայլեր։ Դրանք շատ կարևոր են մարդու, կենդանիների և բույսերի կյանքի համար։

Մարդը ջուրը օգտագործում է տարբեր նպատակներով՝

• խմելու համար,
• գյուղատնտեսության մեջ՝ դաշտերը ոռոգելու համար,
• արդյունաբերության մեջ՝ արտադրական գործընթացներում,
• էներգիա ստանալու համար՝ հիդրոէլեկտրակայաններում,
• կենցաղային կարիքների համար՝ լվացում, մաքրություն և այլն։

Ջուրը պետք է խնայել և պահպանել մաքուր, քանի որ այն սահմանափակ և անփոխարինելի բնական հարստություն է։