մեյոզ  1

Մեյոզ կամ բջջի ռեդուկցիոն բաժանում,  էուկարիոտ  բջիջների՝ կենդանիների  բույսերի  և սնկերի  սեռական բազմացում  ժամանակ իրականացող բաժանման հատուկ եղանակ։ Մեյոզով կիսվող բջիջներում քրոմոսոմային հավաքակազմ  քանակը կրճատվում է երկու անգամ՝ մեկ դիպլոիդ բջջից առաջանում են չորս հապլոիդ բջիջներ։ Մեյոզի արդյունքում առաջացած բջիջները, կամ գամետներ  են (կենդանիների դեպքում), կամ սպորներ (բույսեր)։ Կենդանիների արական գամետներն անվանում են սպերմատոզոիդներ իսկ իգականը՝ ձվաբջիջներ Մեյոզի ընթացքում երկու անգամ կրճատված քրոմսոմային հավաքակազմ ունեցող գամետները միաձուլվում են բեղնավորման ընթացքում․ առաջացած զիգոըեւմ քրոմոսոմների սկզբնական քանակը վերականգնվում է։

Մեյոտիկ բաժանումն ընթանում է երկու փուլերով՝ մեյոզ I (ռեդուկցիոն) և II (էկվացիոն)։ Յուրաքանչյուր փուլում բջիջները բաժանվում են մեկ անգամ։ Մինչ մեյոզի սկիզբը բջջային ցիկլ   ընթացքում, յուրաքանչյուր քրոմոսոմի ԴՆԹ-ն կրկնապատկվում է և յուրաքանչյուր քրոմոսոմ ունենում է 2 քույր քրոմատիդ։ Մեյոզի առաջին փուլն սկսվում է այն բջիջների մոտ, որոնց յուրաքանչյուր քրոմոսոմն ունի երկու միանման զույգեր՝ հոմոլոգ քրոմոսոմ կազմված երկու քույր քրոմատիդներից։ Մեյոզի սկզբում հոմոլոգ քրոմոսոմները մոտենում են միմյանց հազվադեպ փոխանակում գենետիկական տեղեկատվություն կրոսինգովեր։ Կրոսինգովերից հետո, յուրաքանչյուր զույգը բաժանվում է՝ գոյացնելով 2 առանձին հապլոիդ բջիջներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի մեկ քրոմոսոմ (երկու քրոմատիդ)։ Սա տեղի է ունենում մեյոզի առաջին փուլի ընթացքում առաջացած երկու բջիջների մոտ։ Մեյոզ առաջին և երկրորդ բաժանումների միջև ընկած կարճ ինտերվազ  ընթացքում գենետիկական նյութի կրկնապատկում տեղի չի ունենում, որի հետևանքով մեյոզ երկրորդ բաժանման վերջում առաջանում են 4 բջիջներ (գամետներ) քրոմոսոմների հապլոիդ հավաքակազմով։

Սեռական բազմացման հիմքում ընկած է մայրական և հայրական սեռական բջիջների միաձուլման գործընթացը։ Արդյունքում սերունդն ունենում է մայրական և հայրական օրգանիզմների գեների զուգակցում։ Սեռական բջիջները լինում է երկու տեսակի ՝ ձվաբջիջ և սպերմատոզոիդ։ Ձվաբջիջները կանանց սեռական բջիջներն են, իսկ սպերմատոզոիդները ՝ տղամարդկանց սեռական բջիջներն են։ Ձվաբջիջների և սպերմատոզոիդների հավաքակազմը ձեռք բերելու գործընթացը կոչվում է ՝ գամետոգենեզ, որն ընթանում է համապատասխան ձվարաններում և սերմնարաններում։ Գամետոգենեզը սեռական բջիջների ՝ գամետների առաջացումն է, որը տեղի է ունենում բաժանման յուրահատուկ գործընթացով ՝ մեյոզով։

Մեյոզի փուլերը

Մեյոզը բաղկացած է 2 հաջորդական բաժանումներից, որոնց միջև կա կարճ ինտերֆազ:

• I պրոֆազ,, առաջին պրոֆազը շատ բարդ է և կազմված է 5 փուլերից:

• Լիպտոտենա կամ լիպտոնեմա, քրոմոսոմների փաթեթավորում, ԴՆԹ-ի կոնդենսացիա քրոմոսոմների ձևավորումով՝ բարակ թելերի տեսքով (քրոմոսոները կարճանում են):
• Զիգետգենա կամ զիգոնեմա, ընթանում է կոնյուգացիա՝ հոմոլոգ քրոմոսոմների ձևավորված կազմությունների հետ միացումով, որը կազմված է երկու միացած քրոմոսոմներից, որոնք նաև կոչվում են բիվալենտեներ և ընթանում է նրանց հետագա խտացումը:
• Պահիտենա կամ պահինեմա, (ամենաերկար փուլը), մի քանի մասերում հոմոլոգ քրոմոսոմները իրար են միացվում, ձևավորելով խիազմաներ: Այնտեղ տեղի է ունենում տրամախաչում՝ հոմոլոգիական քրոմոսոմների միջև մասերի փոխանակում:
• Դիպլոտենա կամ դիպլոնեմա, տեղի է ունենում քրոմոսոմների մասնակի ապապարուրում, այդ ժամանակ կարող է նաև աշխատել գենոմի մասը, տեղի է ունենում տրանսկրիպցիաների գործընթացներ (ՌՆԹ-ի ձևավորում), տրանսլիացիա (սպիտակուցի սինթեզ); հոմոլոգ քրոմոսոմները դեռևս մնում են միացված: Որոշ կենդանիների մոտ ձվաբջիջիների քրոմոսոմները մեյոզի այս փուլում ձեռք են բերում լամպաձև խոզանակի նման քրոմոսոմների բնորոշ ձև:
• Դիակենես, ԴՆԹ-ն մաքսիմալ կերպով կոնդեսացվում է, սինթեզման գործընթացները ավարտվում են, միջուկային թաղանքը լուծվում է; ցենտրիոլները հեռանում են դեպի տարբեր բևեռներ; հոմոլոգիական քրոմոսոմները մնում են միացված:

I պրոֆազից հետո ցենտրիոլները հեռանում են դեպի բջջի բևեռները, ձևավորվում են բաժանման իլիկի թելիկները, միջուկային մեմբրանը և միջուկները քանդվում են:

• I մետաֆազ, բիվալենտային քրոմոսոմները ձևավորվում են բջջի հասարակածի երկայնությամբ:
• I անաֆազ, միկրոխողովակները կրճատվում են, բիվալենտները բաժանվում են և քրոմոսոմները հեռանում են դեպի բևեռները: Կարևոր է նշել, որ քրոմոսոմների կոնյուգացիայից զիտոգենում դեպի բրեռներ են շարժվում ամբողջական քրոմոսոմներ, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած են երկու քրոմատիդներից, այլ ոչ թե առանձին քրոմատիդներից, ինչպես միտոզում:
• I թելոֆազ, քրոմոսոմները ապապարուրվում են և հայտնվում է միջուկային թաղանք:

Մեյոզի երկրորդ բաժանումը տեղի է ունենում առաջինից անմիջապես հետո, առանց ինտերֆազի արտահայտման. S շրջանը բացակայում է, քանի որ երկրորդից առաջ տեղի չի ունենում ԴՆԹ-ի կրկնապատկում:

• II պրոֆազ, տեղի է ունենում քրոմոսոմների կոնդեսացիա, բջջակենտրոնը բաժանվում է և բաժանման մասերը շարժվում են դեպի բևեռներ, քանդվում է միջուկային թաղանթը, ձևավորվում է իլիկի թելիկներ, որն ուղղահայաց է առաջին բաժանմանը:
• II մետաֆազ, ունիվալենտային քրոմոսոմները (որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է երկու քրոմատիդներից) մակերևույթներից վրա տեղավորվում են «էկվատորում», ձևավորելով այսպես կոչված մետաֆազային շերտ:
• II անաֆազ, ունիվալենտները բաժանվում են և քրոմատիդները շարժվում են դեպի բևեռներ:
• II թելոֆազ, քրոմոսոմները ապապարուրվում են և հայտնվում է միջուկային շերտ:

Մեկ դիպլոիդ բջջից ձևավորվում է չորս հապլոիդ բջիջներ: Այդ դեպքերում, երբ մեյոզը կապված է գամետոգենեզի հետ (օրինակ բազմաբջիջ կենդանիների մոտ), ձվաբջիջների զարգացման ժամանակ առաջին և երկրորդ մեյոզի բաժանումը դառնում են անահավասարաչափ: Արդյունքում ձևավորվում է մեկ հապլոիդ ձվաբջիջ և երեք այսպես կոչված ռեդուկցիոն մարմիններ:

Մեյոզը բաժանման բարդ գործընթաց է, որի արդյունքում կրկնակի հավաք ունեցող առաջնային սեռական բջիջը հասունանում է և վերածվում հապլոիդ հավաք ունեցող ձվաբջջի և սպերմատոզոիդի։ Մեյոզով կիսվող բջիջներում քրոմոսոմային քանակը կրճատվում է երկու անգամ և մեկ դիպլոիդ բջջից առաջանում են հապլոիդ բջիջներ։ Մեյոզը բաղկացած է չորս փուլերից ՝ պրոֆազ, մետաֆազ, անաֆազ և թելոֆազ։ Մեյոզի առաջին բաժանման պրոֆազը սկսվում է քրոմոսոմների պարուրմամբ, որոնք հաստանում են և տեսանելի են դառնում մանրադիտակով։ Հոմոլոգ քրոմոսոմները, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի երկու քրոմատիդ, իրար են մոտենում և դիրքավորվում այնպես, որ ցանկացած հոմոլոգ քրոմոսոմի յուրաքանչյուր քրոմատիդի յուրաքանչյուր կետ համընկնում է մյուս հոմոլոգ քրոմոսոմի համապատասխան քրոմատիդի համապատասխան կետին։ Այդ գործընթացը կոչվում է կոնյուգացիա։ Կոնյուգացված վիճակում քրոմոսոմները մնում են համեմատաբար երկար ժամանակ։ Այդ ընթացքում նրանց մեջ կարող է տեղի ունենալ հոմոլոգ հատվածների փոխանակում ՝ տրամախաչում կամ կոնսիգովեր։

Առաջին բաժանման մետաֆազում կոնյուգացված քրոմոսոմները դասավորվում են բջջի հասարակածային հարթության վրա, այնպես որ նրանց ցենտրոմերներն ուղղված են լինում դեպի բջջի բևեռը։ Անաֆազում քրոմոսոմները տարամիտվում են դեպի բջջի հակադիր բևեռներ, այսինքն քրոմոսոմների ցանկացած զույգից դուստր բջիջներ են ընկնում մեկական քրոմոսոմներ, այսինքն ապագա ՝ ձվաբջիջների և սպերմատոզոիդների քրոմոսոմային հավաքակազմը երկու անգամ փոքրանում է։ Մեյոզի առաջին բաժանման արդյունքում քրոմոսոմների թվաքանակը երկու անգամ փոքրանում է, սակայն յուրաքանչյուր քրոմոսոմ դեռևս բաղկացած է լինում քրոմատիդների զույգից, այսինքն ԴՆԹ-ի կրկնակի քանակ է պարունակում։ Մեյոզի երկրորդ բաժանումը ընթանում է շատ կարճ ինտերֆազից հետո, սովորական միտոզի նման։ Երկրորդ բաժանման անաֆազում դեպի հակադիր բևեռներ են տարամիտվում քրոմոսոմների ցանկացած քրոմատիդները, այսինքն հասունացած սեռական բջիջներ ունենում են քրոմոսոմների հապլոիդ հավաքակազմը և ԴՆԹ-ի միակի քանակը։ Գամետոգենեզի արդյունքում առաջացած սպերմատոզոիդները և ձվաբջիջները պարունակում են քրոմոսոմներ։

Նրանք տարբերվում են մի շարք հատկանիշներով։ Սպերմատոզոիդները բավական մանր են, չափազանց շարժուն ՝ ի տարբերություն ձվաբջիջների։ Ձվաբջիջների մեծ չափերը պայմանավորված են դեղնուցի մեծ կուտակմամբ։ Եթե սպերմատոզոիդների հիմնական գործառույթը ձվաբջջի մեջ ժառանգական տեղեկատվության ներմուծումն է և ձվաբջջի զարգացման խթանումը, ապա ձվաբջիջն ունի ապագա օրգանիզմի զարգացման համար անհրաժեշտ բոլոր նյութական հնարավորությունները։

Գոյություն ունի նաև բեղմնավորում։ Բեղմնավորումը ՝ սպերմատոզոիդների և ձվաբջիջների միաձուլման գործընթաց է, որի արդյունքում ձևավորվում է ՝ զիգոտը։ Զիգոտը բեղմնավորված ձվաբջիջն է։ Շարժուն սպերմատոզոիդները մոտենալով ձվաբջջին, անցնում են նրա թաղանթը և ներթափանցվում են ձվաբջջի մեջ։ Սպերմատոզոիդի կորիզը ձվաբջջում սկսում է մեծանալ և երբ նրա չափսերը դառնում են գրեթե հավասար ձվաբջջի կորիզի չափսերին, տեղի է ունենում երկու կորիզների բեղմնավորում։

Որոշ նախակենդանիների մեյոզը տարբերվում է բազմաբջիջներինից: Օրինակ, կարող է ընթանալ մեկ, ոչ թե երկու բաժանումներ, իսկ տրամախաչումը ընթանում է մեյոզի այլ փուլում: Ենթադրվում է, որ մեկ բաժանումով մեյոզը պարզ է և դրա զարգացումից առաջացել է երկու բաժանումով մեյոզը, որն ապահովում է գենոմենի ռեկոնբինացիան:

Քիթը։ Լուիս Ֆերնանդու Վերիսիմու

Նա շատ հարգված ատամնաբույժ էրքառասուն քանի տարեկան, աղջիկը համարյա ուսանող: Լուրջ, զուսպ, առանց զարմացնող տեսակետների, բայց որպես մասնագետ ու քաղաքացիմեծ համբավ վայելող մարդ: Մի օր տուն եկավ մի դնովի քթով: Վախն անցնելուց հետո, կինն ու աղջիկը ծիծաղեցին կեղծ հանդուրժողականությամբ: Ակնոցի սև շրջանակներով, հարբեցողի քթերից էր ունքերով ու բեղերով, որ մարդուն նմանեցնում է Գրաուչո Մարկսին : Բայց մեր ատամնաբույժը չէր փորձում նմանակել Գրաուչո Մարկսին: Նստեց ճաշի սեղանի շուրջ (միշտ տանն էր ճաշում), իր սովորական ձգվածությամբ, հանգիստ ու մի թեթև ցրված: Բայց դնովի քթով:
– Սա ի՞նչ է,- պակաս ծիծաղելով հարցրեց կինն աղցանից հետո:
– Սա՞, ի՞նչը:
– Այդ քիթը:
– Ա՜խ, սա: Մի ցուցափեղկում տեսա, մտա ու առա:
– Հայրի՜կ:
Ճաշից հետո, ամեն օրվա պես, նա թիկնեց հյուրասենյակի բազմոցին: Կնոջ համբերությունը հատեց:
– Հենց հիմա դա հանի:
– Ինչո՞ւ:
– Կատակն էլ իր ժամանակն ունի:
– Բայց սա կատակ չէ:
Ննջեց հարբեցողի քիթը դրած: Կես ժամ անց արթնացավ ու շարժվեց դեպի դուռը: Կինը նրան հարցրեց. – Ո՞ւր ես գնում: – Ինչպե՞ս թե ուր եմ գնում. վերադառնում եմ աշխատանքի: – Բայց այդ քթո՞վ: – Ես քեզ չեմ հասկանում, – ասաց նաառանց ապակիների շրջանակների միջից դժգոհ նայելով կնոջը:- Եթե նոր փողկապ լիներ, դու ոչինչ չէիր ասի: Միայն այն պատճառով, որ քիթ է:
– Հարևանների մասին մտածիր: Հաճախորդների մասին մտածիր:
Հաճախորդներն, իրականում, չհասկացան հարբեցողի քթի խորհուրդը: Ժպտացին, հարցեր տվեցին, բայց այցելությունն ավարտեցին հետաքրքրված՝ ատամնաբուժարանից դուրս գալով կասկածների մեջ:
– Գժվե՞լ է:
– Չգիտեմ,- պատասխանում էր քարտուղարուհին, որն արդեն տասնհինգ տարի նրա հետ էր աշխատում:- Երբեք նրան այսպիսին չեմ տեսել:
Այդ գիշեր, ինչպես միշտքնելուց առաջ, նա լոգանք ընդունեց: Հետո պիժաման հագավ, դրեց կեղծ քիթը և գնաց պառկելու: – Դու այդ քիթը անկողնում դնելո՞ւ ես,- հարցրեց կինը: – Այո: Բացի այդ, այլևս չեմ հանելու այս քիթը: – Բայց ինչո՞ւ: – Իսկ ինչո՞ւ ոչ: Քնեց անմիջապես: Կինը գիշերվա կեսն անցկացրեց քթին նայելով: Նա խելագարվել է: Հաստատ: Ամեն ինչ վերջացած է՝ փայլուն կարիերան, համբավը, անունը, հոյակապ ընտանիքը. ամեն ինչը փոխել է մի դնովի քթով: – Հայրի՛կ: – Այո, աղջիկս: – Կարո՞ղ ենք զրուցել: – Իհարկե կարող ենք: – Այդ քո քթի մասին: – Իմ քթի մասին, նորի՞ց: Լսեք, դուք միայն դրա մասի՞ն եք մտածում: – Պա՜պ, բա ինչպե՞ս չմտածենք: Մի ժամվա մեջ քեզ պես մարդը որոշում է դնովի քթով ման գալ ու չի ուզում, որ դա ոչ ոք չնկատի՞: – Քիթն իմն է ու շարունակելու եմ այն կրել: – Բայց ինչո՞ւ, հայրի՛կ: Դու չե՞ս գիտակցում, որ շենքի ծաղրածուն ես դարձել: Ես այլևս չեմ կարողանում հարևանների դեմքին նայել ամոթից: Մայրիկն այլևս հասարակական կյանք չունի: – Չունի, որովհետև չի ուզում: – Բայց ինչպե՞ս դուրս գա փողոց դնովի քթով մի մարդու հետ: – Բայց ես «մի մարդ» չեմ: Ես՝ ես եմ: Իր ամուսինը: Քո հայրը: Նույն մարդն եմ, ինչ կայի: Հարբեցողի քիթը չի նշանակում, որ մի բան փոխվել է: – Եթե դա փոփոխություն չի նշանակում, այդ դեպքում ի՞նչ իմաստ ունի այն օգտագործելը: – Իսկ եթե դա փոփոխություն չի նշանակում, ինչո՞ւ չօգտագործել: – Բայց, բայց… – Աղջիկս… – Հերի՛ք է: Այլևս չեմ ուզում զրուցել: Դու այլևս իմ հայրը չես: Կինն ու աղջիկը տնից գնացին: Նա կորցրեց իր բոլոր հաճախորդներին: Քարտուղարուհին, որ տասնհինգ տարի աշխատում էր իր հետ, դուրս եկավ աշխատանքից. չգիտեր, ինչ սպասել մի մարդուց, ով դնովի քիթ է օգտագործում: Խուսափում էր նրան մոտենալուց: Հրաժարականը փոստով ուղարկեց: Մտերիմ ընկերները վերջին փորձն արեցին՝ նրա համբավը փրկելու, համոզեցին հոգեբույժի դիմել: – Դուք կհամաձայնեք,- ասաց հոգեբույժը գալով այն եզրակացության, որ նրա հետ ամեն ինչ նորմալ է,- որ ձեր պահվածքը մի քիչ տարօրինակ է:
– Ուրիշների՛ պահվածքն է տարօրինակ,- ասաց նա:- Ես շարունակելու եմ կրել սա: Իմ մարմնի իննսուներկու տոկոսը շարունակում է մնալ առաջվանը: Չեմ փոխել ո՛չ հագուստիս, ո՛չ մտածելուս, ոչ էլ պահվածքիս ձևը: Նույն հիանալի ատամնաբույժն եմ, լավ ամուսին, լավ հայր, հարկատու, Ֆլումինենսեի աշխատակիցը, ամեն ինչ առաջվա պես: Բայց մարդիկ այս քթի պատճառով հրաժարվում են ամեն ինչից: Մի հասարակ հարբեցողի քթի պատճառով: Այսինքն ես՝ ես չեմ, ես իմ քի՞թն եմ:
– Այո, — ասաց հոգեբույժը:- Թերևս դուք ճիշտ եք:
Ի՞նչ եք կարծում, ընթերցող: Նա ճի՞շտ է: Ինչ ուզում է, լինի, նա չհանձնվեց: Շարունակում է օգտագործել դնովի քիթը: Որորվհետև հիմա դա այլևս քթի հարց չէ: Հիմա՝ սկզբունքի հարց է:

Առաջադրանքներ

Ա) Ձեր կարծիքով, ո՞ր կետերն են համապատասխանում պատմվածքին, որոնք՝ ոչ: Ձեր պատասխանները հիմնավորե՛ք:

«Լուրջ, զուսպ, առանց զարմացնող տեսակետների» մարդը տարօրինակ բան չի կարող անել:
Պատմվածքում ատամնաբույժը, ով առաջվա մարդն էր լուրջ և զուսպ, որոշում է կրել քիթ, որը իրեն առանձնացնում է մյուսներից և համարվում է տարօրինակ։ Սա ցույց է տալիս, որ, անկախ այն հանգամանքից, թե որքան լուրջ և զուսպ մարդ է եղել նախկինում, նա կարող է անել տարօրինակ ու անսպասելի բաներ։

Հասարակական կարծիքը չի կարող որոշիչ լինել մարդկանց հարաբերություններում:
Հաշվի առնելով այն փաստը, որ պատմվածքում ատամնաբույժը կորցնում է իր ընտանիքը և հաճախորդներին, կարելի է ասել, որ ըստ պատմվածքի հասարակական կարծիքը ունի մեծ ազդեցություն նրա կյանքում։ Նրա հարևանները, ընտանիքի անդամները, և նույնիսկ աշխատակիցները ուշադրություն են դարձնում նրա քթին սկսելով կարծել, որ նա խելագարվել է։ Սա ցույց է տալիս, որ հասարակական կարծիքը, մանավանդ երբ վերաբերում է արտաքին տեսքին, կարող է մեծ ազդեցություն ունենալ հարաբերությունների վրա։

Հասարակությունն ընդունում է անհատին ըստ իր արժանիքների, ոչ ըստ իր արտաքին տեսքի:
Պատմվածքը հերքում է այս պնդումը։ Դնովի քթով մարդը, ով նախկինում շատ լավ ատամնաբույժ էր, հանդիպում է ընտանիքի, ընկերների, հարևանների, ընկերների և բոլոր բոլորի տարօրինակ հայացքներին։ Նրա փոփոխությունը ոչ միայն փոխում է իր մարդկային կերպարն, այլև հասարակությունը չի ընդունում նրան այնպիսին, ինչպիսին նա եղել էր։ Հերոսը պատմվածում պնդում էր, որ նա նույնն է մնացել, նույ հայրը, ամուսինը, հարևանը, ընկերը։

Ընտանիքը սիրում և ընդունում է ընտանիքի անդամին այնպիսին, ինչպիսին նա կա:
Պատմվածքում ընտանիքի անդամները չեն ընդունում ատամնաբույժի դնովի քիթը կրելու որոշումը։ Կինը և դուստրը հոգնում են նրանից և չեն կարողանում աջակցել։ Նրանք նույնիսկ կարծում են, որ նա խելագարվել է։ Այսպիսով, ընտանիքը, փոխարենն ընդունելու նրան, իր կամքը փորձում է պարտադրել։

Ընտանիքի հայրը հանուն իր ընտանիքի դեմ է գնում իր սկզբունքներին:
Պատմվածքում ընտանիքի հայր՝ ատամնաբույժը, չի գնում իր սկզբունքներին դեմ։ Նա հպարտ է իր նոր քթի հանդեպ և շարունակելու է այն կրել, չնայած ընտանիքի և հասարակության հայացքներին։

Բ) Հիմնավորված պատասխանե՛ք պատմվածքի հերոսի հարցին.
«Ի՞նչ եք կարծում, ընթերցող: Նա ճի՞շտ է: Ինչ ուզում է, լինի, նա չհանձնվեց: Շարունակում է օգտագործել դնովի քիթը: Որորվհետև հիմա դա այլևս քթի հարց չէ: Հիմա՝ սկզբունքի հարց է:»:

Սկզբունքի հարց ասելով հերոսը փորձում է ասել, որ նրա համար սա այլևս ոչ թե արտաքին տեսքի փոփոխության հարց է, այլ մի հարց, որը կապված է անձնական ազատության, ինքնորոշման ու հասարակական ընդունելիության հետ։ Նա համոզված է, որ եթե մարդիկ չեն ընդունում իր որոշումը, ապա դա միայն նրանց խնդիրն է։ Հերոսը կարծում եմ ճիշտ է, եթե հաշվի առնենք, որ նա այլևս չի ընդունում արտաքին ազդեցությունները և դեմ չի կանգնում իր սկզբունքին անկախ թե դա որքանով կհանգեցնի շրջապատի հետ շփմանը։

Проверка домашних заданий.

ЗАДАНИЕ 1. Определите род существительных

1. горячий чай-чай (мужской род)
2. картофельное пюре-пюре (средний род)
3. концертный рояль-рояль (мужской род) 
4. голубая мечеть-мечеть (женский род)
5. свободное такси-такси (средний род)
6. городское метро-метро (средний род)
7. трудное время-время (средний род)
8. новая станция-станция (женский род)
9. умная девочка-девочка (женский род)
10. странный юноша-юноша (мужской род)
11. храбрый мальчик-мальчик (мужской род)
12. старый дом-дом (мужской род)

ЗАДАНИЕ 2. Подберите антонимы к следующим словам. Жирным шрифтом указано, к какому точно слову нужно найти антоним:

– вкусный десерт-невкусный десерт
– солëная рыба-пресная рыба
– сладкий сок-кислый сок
–экзотические фрукты–обычные фрукты
– варëное мясо-сырое мясо
– свежий апельсин-подсохший апельсин
– мягкий хлеб-твёрдый хлеб
– убрать мясо в холодильник–достать мясо из холодильника
– жидкий суп-густой суп
– тяжëлый крем-лёгкий крем
– маленькая вилка–большая вилка
– острый нож-тупой нож
– столовая ложка–чайная ложка
– зелëный чай–чёрный чай
– полезная еда-вредная еда
– голодный человек—сытый человек
– накрывать на стол–убирать со стола
– грязная сковорода-чистая сковорода
– натуральные продукты-искусственные продукты
– крупная соль-мелкая соль
– холодный борщ-тёплый борщ
– сырая свëкла-варёная свёкла
– заморозить ягоды-разморозить ягоды
– натуральные ингредиенты–искусственные ингредиенты
– лëгкий завтрак-тяжёлый завтрак

ЗАДАНИЕ 3. Образуйте имена прилагательные. 

Например  бульон из курицы – куриный бульон

1. душ утром – утренний душ
2. билет на автобус – автобусный билет
3. зверь из леса – лесной зверь
4. рыба из моря – морская рыба
5. книга для детей – детская книга
6. шкура тигра – тигровая шкура
7. варенье из абрикосов – абрикосовое варенье
8. шапка из меха – меховая шапка
9. палка из дерева – деревянная палка

ЗАДАНИЕ 4.  Определите род существительных, подберите 3-4 прилагательных к словам: 

Птица (женский род)
маленькая птица
красивая птица
дикая птица
высокая птица

Нос (мужской род)
курносый нос
острый нос
длинный нос
маленький нос

Комната (женский род)
теплая комната
уютная комната
большая комната
светлая комната

Строка (женский род)
последняя строка
длинная строка
красивая строка
пустая строка

Мир (мужской род)
прекрасный мир
большой мир
спокойный мир
широкий мир

Гном (мужской род)
смешной гном
добрый гном
маленький гном
старый гном

Газета (женский род)
утренняя газета
свежая газета
местная газета
интересная газета

Настроение (средний род)
весёлое настроение
хорошее настроение
радостное настроение
плохое настроение

Корова (женский род)
молочная корова
жирная корова
большая корова
ласковая корова

Пастух (мужской род)
молчаливый пастух
добрый пастух
старый пастух
умный пастух

Поле (средний род)
бескрайнее поле
широкое поле
зелёное поле
пустое поле

Время (средний род)
счастливое время
дорогое время
свободное время
тёмное время

Бремя (средний род)
неизбежное бремя
тяжёлое бремя
ненужное бремя
большое бремя

Колесо (средний род)
старое колесо
круглое колесо
большое колесо
деревянное колесо

The wheel, invented thousands of years ago, made it easier to travel and carry heavy things. It’s still used in cars, bikes, and many machines today. The printing press, created by Gutenberg, allowed books to be printed quickly. This helped spread knowledge and education around the world. The discovery of electricity changed the way we live, powering homes, lights, and machines. It makes things like phones and computers work. Alexander Graham Bell invented the telephone, which allowed people to talk to each other over long distances for the first time. Penicillin, discovered by Alexander Fleming, is an antibiotic that helped cure infections and saved millions of lives. The internet connects people all over the world. It lets us learn, shop, talk to others, and do business easily. The steam engine powered machines and trains during the Industrial Revolution, making factories and transportation faster. The airplane, invented by the Wright brothers, made it possible to travel long distances quickly by air. Vaccines, like the smallpox vaccine, protect us from dangerous diseases and have saved many lives. The computer has changed the world by helping us work, communicate, and entertain ourselves in ways we couldn’t before.

Ա,

A=x⁸+x⁴+1

Բ,

A=x¹⁰-x⁸+x⁶-x⁴+x²-1

1. Լրացնել բաց թողնված տառը, տառակապակցությունը.                                               
   Սփրթնեց, վերջին, մխրճվել, շփոթված, ընկրկեց, ուխտադրուժ, հուժկու, ոգելից, պոռթկալ:                      

2. Փակագծերում տրված բառերը համապատասխան փոփոխություններով  տեղադրել նախադասության մեջ:

/բու,ես, ընտելանալ,սարսափել/                                       
Մենք կամաց-կամաց ընտելացանք գիշերվա տիրակալի ` բվի կռնչոցին, և այն ինձ այլևս չէր սարսափեցնում:

3. Որոշել բայի եղանակները:                                                                                                                                                                                                             
   Կանգնող-Ենթակայական դերբայ։
   Կանգնում եմ-Սահմանական եղանակ, Անկատար ներկա։
   Կանգնիր-Հրամայակ եղանակ։
   Կանգնեմ-Ըղձական եղանակ, Ապառնի։
   Կանգնում է-Սահմանական եղանակ, Անկատար ներկա։
   Կանգնելու եմ-Սահմանական եղանակ, Ապակատար ներկա։
   Կանգնել եմ-Սահմանական եղանակ- Վաղակատար ներկա։
   Պիտի կանգնեմ-Հարկադրական եղանակ, Ապառնի։
   Չկանգնեցի-Սահմանական եղանակ, Անցյալ կատարյալ։
   Կանգնած-Հարակատար դերբայ։

4. Վերլուծել ձևաբանորեն:

 Դեղնաշող արեգակը սրթսրթում էր ամպերի կեղտագույն կարկատանների մեջ:
Դեղնաշող-Որակական ածական։
Արեգակը-Իրանիշ գոյական, ուղղական հոլով, եզակի թիվ։
Սրթսրթում էր-Սահմանական եղանակ, անկատար անցյալ, եզակի թիվ, երրորդ դեմք։
Ամպերի-Իրանիշ գոյական, սեռական հոլով, հոգնակի թիվ։
Կեղտագույն-Որակական ածական։
Կարկատանների մեջ-Իրանիշ գոյական, ներգոյական հոլով, հոգնակի թիվ։

5. Որո՞նք  են  հայերենի  10  խոսքի  մասերը․ գրել ըստ տեսակների:
   Գոյական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ, կապ, շաղկապ, վերաբերական, ձայնարկություն։

6. Արտահայտել մեկ բառով:

Ջերմության չափ, մեծ միտք ունեցող, առյուծի սիրտ, փայտ փորող, բարձր հարկ:  
Ջերմաչափ, մեծամիտ, առյուծասիրտ, փայտփորիկ, բարձրահարկ։

7. Ընտրել ճիշտ բառը:                                                                                                                                     
Այդ հանրախանութում վաճառվում են և հնաոճ, և/նորաոճ, նոր ոճ ունեցող/ իրեր։ 

8. Տրված նախադասության առանձնացված բառերի ձևաբանական վերլուծության տարբերակներից ընտրել ճիշտը։                                                                                                                   
Նույնիսկ քարափի հաստաբուն կաղնին խոնարհվում էր քամու առաջ, ինչպես ճկուն սուսեր:   
Նույնիսկ / մակբայ , վերաբերական, ածական։ 
Հաստաբուն   / որակական ածական, ձևի մակբայ  , հարաբերական, ածական։                                              
Խոնարհվում  էր / սահմանական եղանակ , ըղձական եղանակ , հարկադրական եղանակ
Ճկուն /  ենթակայական դերբայ , որակական ածական , ձևի մակբայ
Առաջ /կապ  , դերանուն , մակբայ/ 

9. Ընդգծել  ա խոնարհման բայերը։                                                                                                             
Վխտացող, անսալ, կխայթի, ծորալիս, խոկում է, խոսող, հոգացել, որսա, գողացել,                որսացել, տված, փղձկում է, աղացած, թիկնած, առած։                                                                                                                      
10.Խմբավորել  դերանունները:                                                                                                                          
Ինձնից, քեզանից, սույնով,  նույնպես, իրենով, քեզ,այն,սրա,մեկմեկու, ողջ, ի՞նչ, ո՞վ, քանիերորդ,ինչպե՞ս, ուրիշի, մի քանիսից,համայն, ամեն մի, ես, ոչ մի։                                                                                                                                                                                                                                    

Անձնական	Ցուցական	Փոխադարձ	Հարցական	Հարաբերական	Որոշյալ	Անորոշ	Ժխտական
Ինձնից	Սույն	մեկմեկու	Ի՞նչ	քանիերորդ	Ողջ	ուրիշի	ոչ մի
Քեզանից	Նույնպես		Ո՞վ		համայն	մի քանիսից
Իրենով	այն		Ինչպե՞ս		ամեն մի
քեզ ես	սրա

Текст для чтения:

Вечером, когда улицы города уже начинали заливаять сумерки, Кирилл ехал домой в переполненном автобусе. Он был уставший после школьных занятий, и ему хотелось немного отдохнуть. На его счастье, место в самом центре салона было свободно, и он сразу сел, удобно устроившись на сиденье.

В салоне стояло несколько пожилых людей, но Кирилл даже не подумал о том, чтобы уступить место. Он смотрел в окно, наблюдая за проносящимися мимо зданиями, и продолжал думать о своем. Вдруг в автобус вошла бабушка, старая и немного согнутая. Она вглядывалась в лицо пассажиров, в поисках свободного места. Кирилл заметил ее взгляд, но вдруг вспомнил, как много ему предстоит сделать, как он устал и как давно мечтал о покое.

Бабушка подошла ближе, и Кирилл почувствовал, как ее взгляд стал настойчивее. Но что-то в нем задерживало его от того, чтобы уступить место. Он чувствовал, что если встанет, то ему станет еще хуже — устанет еще больше, и этот момент для него будет трудным.

Бабушка остановилась рядом, и, не получив ответа, она встала у стойки, продолжая держаться за поручень. Кирилл продолжал сидеть, не зная, что делать. Он видел, как другие пассажиры, несмотря на свою усталость, встали и предложили бабушке место. Кирилл почувствовал некоторое беспокойство, но сразу не мог понять, что это.

Когда его остановка подошла, он вышел из автобуса. Шум города и вечерний свет как бы вернули его к реальности. Он начал задумываться о том, что произошло в автобусе. Кириллу стало неловко. Почему он не уступил место? Ведь бабушка могла бы почувствовать себя лучше, если бы ему хватило силы для этого поступка. В следующий раз, пообещал себе Кирилл, он будет внимательнее к окружающим и подумает о том, как его поступки могут повлиять на других людей.

Этот момент стал для него уроком о том, как важно быть чутким и вежливым, особенно когда рядом люди, которые нуждаются в нашей помощи.

Задание 1: Синонимы

Прочитай предложения и подбери синонимы к выделенным прилагательным. Заполни пропуски подходящими словами.

1. В автобусе было тесно (тесно), и мне не хватало места для ног.-сжато, плотно.
2. Он был устал (устал), так как целый день ездил по делам.-измотан, выбит.
3. Поезд опоздал, и мы были недовольны (недовольны).-расстроены, раздражены.
4. Утром в метро всегда очень многолюдно (многолюдно).-переполнено, шумно.
5. Она выглядела взволнованно (взволнованно), так как не успевала на важную встречу.-нервно, беспокойно.

Задание 2: Подбери антонимы к следующим прилагательным и заполни пропуски:
1. Пассажиры не заметили некомфортного (комфортного) состояния в автобусе.
2. Вечерний трамвай был полный (пустой), и я сидел в нем один.
3. Утренний автобус был грязный (чистый), и все сиденья были заняты.
4. Мы ожидали автобус, но в итоге поездка оказалась короткой (долгая).
5. Сегодня в поезде было шумно (спокойно), все ехали по своим делам.

Задание 3: Напиши небольшое сочинение, которые отражают твое отношение к общественному транспорту.
Общественный транспорт — удобное средство передвижения, которое позволяет быстро и без лишних затрат времени добраться в нужное место. Я часто пользуюсь автобусом и метро, особенно когда нужно избегать пробок. Конечно, бывают неприятности, как теснота или задержки, но я всё равно считаю его полезным и необходимым. Общественный транспорт экологичнее, чем личные автомобили, и помогает снизить загрязнение в городе. Несмотря на небольшие неудобства, для меня он остаётся самым практичным вариантом передвижения по городу.

In April 1992, Chris McCandless, a young man from a wealthy American family, hitchhiked to Alaska. Four months later, his dead body was found by a group of hunters. Jon Krakauer investigated the story.

When Chris McCandless graduated from Emory University, Atlanta, in June 1990, he sent his parents a letter containing his final reports. His letter ended ‘Say ‘Hi’ to everyone for me.’
No one in Chris’s family ever heard from him again.
He drove west out of Atlanta, and invented a new life for himself with a new name. He left his car in some woods and burned all his money, because, as he wrote in his diary, ‘I need no possessions. I can survive with just nature.’
For the next two years, he hitched to various parts of the United States and Mexico. He wanted the freedom to go where he wanted and to work when he needed. For him, his life was very rich. ‘God, it’s great to be alive. Thank you! Thank you!’ his diary reads.

Chris came from a comfortable background. His father had a business which he ran efficiently, and he controlled his own family in a similar way. Chris and his father didn’t get on. When his parents didn’t hear from him for several months, they contacted the ‘I need no possessions. I the bus to look for food. ‘I am trapped in police, but they could do nothing. In July 1992, two years after Chris left Atlanta, his mother woke in the middle of the night. can survive with just nature.’ ‘I could hear Chris calling me. I wasn’t dreaming. He was begging, ‘Mom! Help me!’ But I couldn’t help him because I didn’t know where he was.’

Chris’s dream was to spend some time in Alaska, and this is where he went in April 1992. In early May, after a few days in the Alaskan bush, Chris found an old bus which hunters used for shelter. It had a bed and a stove. He decided to stay there for a while. ‘Total freedom,’ he wrote. ‘My home is the road.’

‘I need no possessions. I can survive with just nature.’

However, reality soon changed the dream. He was hungry, and it was difficult to find enough to eat. He shot ducks, squirrels, birds, and sometimes a moose, and with these he ate wild potatoes, wild mushrooms, and berries. He was losing a lot of weight. On July 30 he wrote, ‘Extremely weak. Fault of potato seed. Can’t stand up. Starving. Danger.’ It seems that Chris was eating a part of the wild potato plant that was poisonous. He couldn’t get out of the bus to look for food. ‘I am trapped in the wild,’ he wrote on August 5. He became weaker and weaker as he was starving to death. His final note says, ‘I have had a good life and thank the Lord. Goodbye and may God bless all!’
Then he crawled into his sleeping bag and lost consciousness. He probably died on August 18. One of the last things he did was to take a photo of himself, one hand holding his final note, the other hand raised in a brave goodbye. His face is horribly thin, but he is smiling in the picture, and the look in his eyes says ‘I am at peace.’

Ա,

36=x²

x=6

Բ,

48=x_²

x=4 արմատ 3

Գ,

2մ=200սմ

5դմ=50սմ

x²=10000

x=100

8*32=256

x²=256

x=16

Ա,

Շրջանագծի մեջն է

Բ,

Շրջանագծի վրա է

Գ,

Շրջանագծից դուրս է

el baloncesto
También se dice «basket»
En la cancha de baloncesto hay dos canastas.
Բասկետբոլ
Ասվում է նաև «բասկետբոլ».
Բասկետբոլի դաշտում կա երկու զամբյուղ:

el fútbol
También se dice «balompié»
El fútbol es un deporte muy popular en el mundo.
Ֆուտբոլ
Ասվում է նաև «ֆուտբոլ».
Ֆուտբոլը շատ տարածված սպորտաձև է աշխարհում։

el voleibol
También se dice «vóley»
En el voleibol hay dos equipos y una pelota.
Վոլեյբոլ
Ասվում է նաև «վոլեյբոլ».
Վոլեյբոլում գործում են երկու թիմ և մեկ գնդակ:

el balonmano
El balonmano es un deporte de pelota.
Հանդբոլ
Հանդբոլը գնդակով սպորտաձև է:

el rugby
En un partido de rugby hay dos equipos.
Ռեգբի
Ռեգբիի խաղում երկու թիմ կա.

el bádminton
Carolina Marín es
jugadora de bádminton.
Բադմինտոն
Կարոլինա Մարինն է
բադմինտոն խաղացող

el tenis
El tenis es un deporte de raqueta.
Թենիս
Թենիսը ռակետային սպորտաձև է:

el críquet
El críquet es muy popular en India.
Կրիկետ
Կրիկետը շատ տարածված է Հնդկաստանում:

el golf
¿Tienes un palo de golf?
Գոլֆ
Դուք գոլֆի ակումբ ունե՞ք:

el béisbol
Para jugar al béisbol
necesitas un bate.
Բեյսբոլ
բեյսբոլ խաղալ
քեզ չղջիկ է պետք:

los bolos
¿Vamos a jugar a los bolos?
Բոուլինգ
Գնա՞նք բոուլինգ։

el billar
En la mesa del billar hay 17 bolas.
Բիլիարդ
Լողավազանի սեղանին 17 գնդակ կա:

el Surf
¿Quieres venir a la
playa a hacer surf?
Սերֆինգ
Ցանկանու՞մ եք գալ
լողափ ճամփորդել?

el waterpolo
El waterpolo se practica en una piscina
Ջրագնդակ
Ջրագնդակ պարապում են լողավազանում

el piragüismo
El piragüismo se practica en una piragua
Նավակավարություն
Կանոեով զբաղվում են կանոեով

el snowboard
El snowboard es in desporte de invierno
Սնոուբորդինգ
Սնոուբորդը ձմեռային սպորտաձև է

la vela
Hoy hace viento, ¿quieres hacer vela?
Նավարկել
Այսօր քամի է, ուզու՞մ ես նավարկել։

la natación
Para practicar natalión necesitas un bañador
Լողալ
Ծննդաբերության համար անհրաժեշտ է լողազգեստ

el hockey
¿Prefieres el hockey sobre hielo o sobre hierba?
Հոկեյ
Նախընտրում եք հոկեյ, թե՞ դաշտային հոկեյ:

el esquí
El esquí es un deporte de montaña
Դահուկներ
Դահուկավազքը լեռնային սպորտ է

el atletismo
El atletismo es un deporte muy antiguo
Աթլետիկա
Աթլետիկան շատ հին մարզաձև է

la gimnasia
Hay muchos tipos de gimnasia: artística, rítmica, acrobática…
Մարմնամարզություն
Մարմնամարզության բազմաթիվ տեսակներ կան՝ գեղարվեստական, ռիթմիկ, ակրոբատիկ…

el senderismo
Me encanta practicar senderismo en la naturaleza
Քայլարշավ
Ես սիրում եմ զբոսնել բնության գրկում

la escalada
Para hacer escalada necesitas mucha fuerza
Բարձրանալը
Բարձրանալու համար մեծ ուժ է պետք

el automovilismo
La Fórmula 1 es la competición de automovilismo más conocida
Ավտոսպորտ
Ֆորմուլա 1-ը ավտոսպորտի ամենահայտնի մրցույթն է

el ciclismo
Para hacer ciclismo necesitas una bicicleta
Հեծանվավազք
Հեծանիվ վարելու համար անհրաժեշտ է հեծանիվ

el patinaje
Para hacer patinaje necesitas unos patines
Չմուշկներով սահելը
Չմշկասահքի համար ձեզ անհրաժեշտ են չմուշկներ:

las artes marciales
Me encantan las artes marciales: el karate, la capoeira, el aikido…
Մարտարվեստ
Ես սիրում եմ մարտարվեստներ՝ կարատե, կապոեյրա, այկիդո…

el boxeo
El boxeo es un deporte de contacto
Բռնցքամարտ
Բռնցքամարտը կոնտակտային սպորտ է

la esgrima
La esgrima se practica con una espada
Սուսերամարտ
Սուսերամարտով զբաղվում են սրով

Mundo – աշխրահ

Deporte – սպրորտ

Partido – խաղ