Նյարդային համակարգ

Նյարդային համակարգը կարգավորում է բոլոր օրգանների և օրգան-համակարգերի փոխկապակցված գործունեությունը։Այն վերահսկում է ներզատական համակարգի միջոցով իրականացվող հումորալ կարգավորումը և միաժամանակ կապ է հաստատում օրգանիզմի և միջավայրի միջև՝ նպաստելով օրգանիզմի հարմարվողականությանը միջավայրի փոփոխվող պայմաններում։

Նյարդային համակարգի միջոցով մարդը զգում, ճանաչում է միջավայրի առարկաները, ընկալում միջավայրից եկող գրգիռները, պահպանում ստացված տեղեկատվությունը և օգտագործում իր պահանջմունքների համար։ Նյարդային համակարգով են պայմանավորված գիտակցությունը, մտածողությունը, խոսքը, վարքագիծը։ Այսպիսով՝ նյարդային համակարգի հիմնական գործառույթն օրգանիզմի կողմից ներքին և արտաքին միջավայրից հաղորդվող տեղեկատվության վերլուծությունն է և համապատասխան գործողությունների իրականացումը։

Նեյրոն

Նյարդային համակարգի կառուցվածքային և գործառական միավորը նյարդային բջիջն է՝ նեյրոնը։

Նեյրոնը ունի մարմին և ելուստներ։ Կա ելուստների 2 տեսակ՝ դենդրիտներ և աքսոններ։ Նեյրոնի մարմինը սնուցող դեր է կատարում։ Նրանում կան բազմաթիվ օրգանոիդներ, ուր սինթեզվում են կենսաբանական կարևոր միացություններ և փոխադրվում աքսոն ու դենդրիտներ։

Դենդրիտներն ընդունում են տեղեկատվությունը, իսկ աքսոնը նյարդային ազդակը մարմնից հաղորդում է այլ նեյրոններին կամ օրգաններին։ Աքսոնների մի մասը պատված է էլեկտրամեկուսիչ սպիտակ ճարպանման նյութի թաղանթով՝ միելինով, իսկ մյուս մասը դրանից զուրկ է։ Աքսոնի երկարությունը կարող է լինել մինչև 100 սմ և ավելի։ 

Նյարդաթելերի խրձերն առաջացնում են նյարդեր, որոնք պատված են ընդհանուր թաղանթով:

Ըստ գործառական բնույթի նյարդերը լինում են զգացող, շարժիչ և խառը:

Զգացող նյարդերը նյարդային ազդակները հաղորդում են կենտրոնական նյարդային համակարգ:

Շարժիչ  նյարդերը կենտրոնական նյարդային համակարգից պատասխան ազդակները հաղորդում են ծայրամասային օրգաններին:

Խառը  նյարդերը պարունակում են զգացող և շարժիչ նյարդաթելեր:

Նեյրոնների ձևերը բազմազան են։ Տարբերում են բրգաձև, աստղաձև, զամբյուղաձև, կլորավուն, ձվաձև և այլն։ Ըստ ելուստների քանակի նեյրոնները հիմնականում լինում են միաբևեռ, երկբևեռ և բազմաբևեռ։ Միաբևեռ նեյրոնների մարմնից դուրս է գալիս մեկ ելուստ։ Երկբևեռ նեյրոններն ունեն երկու ելուստ, իսկ բազմաբևեռները՝ բազմաթիվ դենդրիտներ և մեկ աքսոն։ Ողնաշարավոր կենդանիների ու մարդու նյարդային համակարգում հիմնականում գերակշռում են երկբևեռ և բազմաբևեռ նեյրոններ։

Ըստ գործառական բնույթի նեյրոնները լինում են զգայական, միջադիր (ներդիր) և շարժողական:

Ձգայական նեյրոնները զգայարաններից ազդակներ են հաղորդում ԿՆՀ: Նրանց մարմինները տեղադրված են գլխուղեղից և ողնուղեղից դուրս գտնվող նյարդային հանգույցներում: 

Շարժողական նեյրոնները  գլխուղեղից և ողնուղեղից պատասխան ազդակները հաղորդում են կմախքային մկաններին և ներքին օրգաններին:

Միջադիր նեյրոնները տեղադրված են ԿՆՀ-ում և կապ են հաստատում զգայական և շարժողական նեյրոնների միջև: 

Նյարդային համակարգը կազմված է կենտրոնական և ծայրամասային բաժիններից։

Կենտրոնական նյարդային համակարգը կազմված է գլխուղեղից և ողնուղեղից, որտեղ տարբերում են գորշ նյութ  և սպիտակ նյութ։

Գորշ նյութը կազմված է նեյրոնների մարմինների և դենդրիտների կուտակումներից, իսկ սպիտակ նյութը նրանց երկար ելուստների  կուտակումներից։

Սպիտակ նյութի մեջ կան գորշ նյութի կուտակներ, որոնք կոչվում են կորիզներ, իսկ կենտրոնական նյարդային համակարգից դուրս գտնվող գորշ նյութի կուտակները՝ հանգույցներ։

Ծայրամասային նյարդային համակարգը կազմված է կենտրոնական նյարդային համակարգի համապատասխան կորիզներից և նրանցից դուրս եկող նյարդաթելերից ու ծայրամասային հանգույցներից։

Այն իր հերթին բաժանվում է մարմնական և վեգետատիվ (ինքնավար) համակարգերի։ Մարմնական նյարդային համակարգը նյարդավորում է կմախքային մկանները և իրականացնում է շարժողական ռեակցիաները, այդ թվում կամային շարժումները։ Վեգետատիվ նյարդային համակարգը նյարդավորում է ներքին օրգանները, մաշկն ու արյունատար անոթները։ Այն բաժանվում է սիմպաթիկ, պարասիմպաթիկ  ու մետասիմպաթիկ բաժինների։

Վեգետատիվ նյարդային համակարգ

Վեգետատիվ (ինքնավար) նյարդային համակարգը  ծայրամասային նյարդային համակարգի բաժինն է։ Այս համակարգի անվանումը բնորոշում է նրա համեմատաբար բարձր աստիճանի անկախությունը կենտրոնական նյարդային համակարգից։

Վեգետատիվ նյարդային համակարգը կազմված  է պարասիմպաթիկ և սիմպաթիկ բաժիններից, որոնք գործում են համաձայնեցված՝ օրգանիզմի պահանջներին համապատասխան ու ապահովում վեգետատիվ ֆունկցիաների բնականոն ընթացքը։

Վեգետատիվ նյարդային համակարգը չունի հատուկ կենտրոնաձիգ զգացող ուղիներ։ Նյարդային ազդակները օրգաններից հաղորդվում են ինքնավար ու մարմնական նյարդային համակարգերի համար ընդհանուր զգացող նյարդաթելերով։

Վեգետատիվ նյարդային համակարգը մի շարք առնձնահատկություններով տարբերվում է մարմնական նյարդային համակարգից։ Վերջինիս շարժողական նյարդաթելերը դուրս են գալիս ողնուղեղից նրա ամբողջ երկարությամբ առանց ընդհատվելու նյարդավորում կմախքային մկանները։ Մինչդեռ վեգետատիվ նյարդային համակարգի նյարդաթելերը դուրս են գալիս ողնուղեղի ու գլխուղեղի որոշ բաժիններից և ընդհատվում նրանցից դուրս գտնվող վեգետատիվ հանգույցներում։ Ուստի օրգաններին հաղորդվող ազդակները անցնում են իրար հաջորդող երկու նեյրոններով։

Սիմպաթիկ բաժինը տագնապի, պաշտպանության, պահուստային ուժերի միավորման համակարգ է, որն ապահովում է օրգանիզմի կապն արտաքին միջավայրի հետ։

Սիմպաթիկ ազդակներն ակտիվացնում են ուղեղի գործունեությունը, պաշտպանական ռեակցիաները՝ ջերմակարգավորող գործընթացները, արյան մակարդումը, իմուն մեխանիզմները։ Սիմպաթիկ նյարդերի դրդումն ուղեկցվում է նաև հույզերին ու լարվածությանը։ Սիմպաթիկ նյարդերի դրդումն ուղեկցվում է նաև հույզերին ու լարվածությանը։ Սիմպաթիկ նյարդաթելերի վերջույթներում արտազատվում են ադրենալինը և նորադրենալինը։ Սիմպաթիկ բաժինը կմախքային մկանների վրա ունի հարմարողական սնուցողական:

Պարասիմպաթիկ կորիզները նյարդավորում են թքագեղձերը,արցունքագեղձերը։ Թափառող նյարդի պարասիմպաթիկ կորիզը նյարդավորում է բրոնխները,սիրտը,ստամոքսը,բարակ աղիները, ենթաստամոքսային գեղձը, լյարդը, երիկամը։

Ողնուղեղի սրբանային բաժնի պարասիմպաթիկ նեյրոնները նյարդավորում են հաստ և ուղիղ աղիքը, միզապարկը, սեռական օրգանները։

Ուշադրություն

Պարասիմպաթիկ ազդակները մեծամասամբ ունեն սիմպաթիկ գրգիռներին հակառակ ներգործություն։

Ներքին օրգանների մեծ մասն ունի կրկնակի նյարդավորում՝ սիմպաթիկ և պարասիմպաթիկ։ Այդ երկու բաժինների ազդեցությունն օրգանների վրա հակադիր է։ Օրինակ՝ սրտի աշխատանքը հաճախանում է սիմպաթիկ բաժնի գրգիռի ազդեցությունից, մինչդեռ պարասիմպաթիկ բաժնի գրգռման դեպքում նրա հաճախականությունը նվազում է։ Այս բաժնի դրդումը հաղոդող միջնորդանյութը ացետիլխոլինն է։ացետիլխոլինն է։

Մարդուն պետք է իրեն իմանալ ուրիշներին ներկայանալու համար, որպեսզի մարդիկ կարողանան ճիշտ կարծիք կազմել քո մասին: Նաև մարդուն իրեն իմանալը օգնում է սեփական կարծիք ունենալ և կարողանալ իր կարծիքը արտահայտել քննարկումների ժամանակ: Երբ լավ գիտես ինքդ քեզ, գիտես քո ուժեղ և թույլ կողմերը, կարող ես օգտակար գործ անել՝ օգնել մարդկանց ու շրջակա միջավայրին:
Տարբեր մարդիկ նոր միջավայրը տարբեր ձև են ընդհունում և ընկալում: Կան մարդիկ որ վախենում են նոր միջավայրից և չեն կարողանում հեշտությամբ ինտեգրվել: Բայց նաև կան մարդիկ, որոնք շատ ինքնավստահ են և պատրաստ են ամեն ինչ նորից սկսել և ստեղծել նոր շրջապատ նոր մարդկանցով: Բայց կան նաև մարդիկ, որոնք թողնելով իրենց հայրենիքը, մեկնում են ուրիշ երկիր նոր երազանքների հետևվից՝ չիմանալով ինչ է իրենց սպասվում: Մարդուն կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչներից առանձնացող կարևոր հատկանիշ է ամոթի զգացումը։

Вы уже хорошо знаете, что в русском языке существительные могут быть мужского (он), женского (она) или среднего (оно) рода.

Трудно определить род существительных, которые оканчиваются на -ь. Такие слова надо запоминать. Однако есть несколько секретов, которыми я хочу поделиться с вами.

1. Если вы встретили слово на -ь в тексте, обратите внимание на соседние слова, особенно прилагательные и глаголы в прошедшем времени. Например, вы читаете: «Спортсмен получил золотую медаль». Слово «медаль» употреблено в винительном падеже, а прилагательное «золотую» — в винительном падеже и женском роде. Значит, слово «медаль» — это слово женского рода.

2. Запомните! Всегда относятся в мужскому роду:

названия месяцев (октябрь, июнь);
слова на -арь (словарь, календарь);       
слова на -тель (учитель, выключатель).

3. Запомните! Всегда относятся с женскому роду:
слова на -чь, -шь, -щь (ночь, мышь, вещь и др.);  
слова на -ость (они образованы от прилагательных; сухой — сухость, мягкий — мягкость);
слова на -бь, -вь, -дь, -зь, -сь, -ть (любовь, тетрадь и др.).

Исключения: голубь, лебедь, дождь, гвоздь — это слова мужского рода!  4. Слова на -ль, -нь, -рь могут быть как мужского, так и женского рода.

Упражнение 1

Подобрать подходящее по смыслу имя существительное и определи его род.

Добрая, любимая, родная бабушка.
Весенний, звонкий, говорливый смех.
Интересная, библиотечная, любимая книга.
Шелковое, красивое, длинное платье.
Круглый, обеденный, деревянный стол.
Новогодний, веселый, долгожданный карнавал.
Яркое, весеннее, игривое вино.
Сочное, вкусное, спелое авокадо.
Сладкий, ночной, кошмарный сон.
Чистая, питьевая, прозрачная вода.

Упражнение 2

Составь сочетания имен существительных со словами мой, моя, мое, укажи род.

Моя Свеча, мое полотно, мой друг, мой взгляд, моя дочка, моя вьюга, мое ружье, мое озеро, мой кроссворд, мое жилище.

Упражнение 3

Определи род существительных, запиши слова в три столбика. Над столбиками напиши :м.р., ж.р, ср.р.

Жидкость-м.р.
кино-с.р.
киносъемка-ж.р.
килограмм-м.р.
рассада-ж.р.
питье-с.р.
свет-м.р.
поездка-с.р.
новоселье-с.р.
подъезд-м.р.
троллейбус-м.р.

Упражнение 4

• Определи, верно ли имена существительные мужского и женского рода распределены по столбикам.
• Спиши, обозначь в словах орфограммы:

М.р	Ср.р	Ж.р.
Носорог	Сторож	Анна
Ночь	Солнце	Кукла
Звездопад	Рассказ	Шишечка
Варежка	Стихотворение	Дядя
Сочинение	Пение	Подсказка

Առաջադրանքներ

1) ա) Երկու թվերի գումարը 10 է, իսկ տարբերությունը՝ 4: Գտեք այդ թվերը:
x+y=10
x-y=4
x=10-yy=4+x4+x=10-yx=7y=3

բ) Երկու թվերի գումարը 21 է, իսկ տարբերությունը՝ 9: Գտեք այդ թվերը:
x+y=21x-y=9x=21-yy=9+x9+x=21-yx=15y=6

2) Մի թիվը 2 անգամ մեծ է մյուսից: Եթե այդ թվերից փոքրը մեծացվի 4 անգամ, իսկ մեծը՝ 2 անգամ, ապա նրանց գումարը հավասար կլինի 44: Գտեք այդ թվերը:
x=2y4x=4y4x+4y=4444/8=5,55,5*2=11x=11y=5,5

3) Մի բնակավայրից մյուսը կարելի է գնալ գյուղամիջյան ճանապարհով կամ մայրուղով: Գյուղամիջյան ճանապարհը 5 կմ-ով կարճ է մայրուղուց, իսկ ընդհանուր երկարությունը 61 կմ է: Որքա՞ն է գյուղամիջյան ճանապարհի երկարությունը:
61-5=5656/2=2828+5=33

Առաջադրանքներ (լրացուցիչ)

4) ա) Մի թիվը 6-ով մեծ է մյուսից: Այդ թվերի գումարը հավասար է 40-ի: Գտեք այդ թվերը:
40-6=34
34/2=17
17+6=23

բ) Մի թիվը 15-ով փոքր է մյուսից: Գտեք այդ թվերը, եթե նրանց գումարը 23 է:
23-15=8
8/2=4
4+15=19

5) Մի թիվը 7-ով մեծ է մյուսից: Եթե փոքր թիվը մեծացվի 2 անգամ, իսկ մեծը՝ 6 անգամ, ապա նրանց գումարը կդառնա 31: Գտեք այդ թվերը:
7․6=42
31-42=-11
x=11/8
y=11/8+7

6) Մի հերթափոխում նոր խառատային հաստոցով 30 դետալ ավելի է մշակվում, քան հին հաստոցով: Ընդ որում մի հերթափոխում հինգ նոր հաստոցներով կարելի է մշակել այնքան դետալ, որքան ութ հին հաստոցներով: Որքա՞ն դետալ է մշակվում նոր հաստոցով:
x+30=y
5x+150=8y
y=50
50+30=80

Կապ կոչվում են այն բառերը, որոնք մի բառ կապում են մեկ այլ բառի և այդ
կապվող բառի հետ դառնում են նրա լրացումը։ Օրինակ՝ խոսել դասից կապակ-
ցության մեջ խոսել և դասից բառերը կապվել են իրար անմիջականորեն՝
հոլովաձևով, սակայն խոսել դասի մասին կապակցության մեջ մասին բառը դասի
բառը կապել է խոսել բառին, և դասի մասին կապակցությունը արտահայտել է
բերել մեկ իմաստ՝ դասից։ Մասին-ը կապ է և կապակցել է խոսել և դասի
բառաձևերը։

Կապերը մի մասը դրվում է կապակցվող բառերից առաջ, մյուս մասը՝
դրանցից հետո, իսկ մի քանիսը՝ առաջ կամ հետո։ Կապվող բառից առաջ դրվող
կապերը կոչվում են նախադրություններ։ Դրանցից են՝ առանց, դեպի, մինչև,
հանուն, նախքան, չնայած, ըստ, հօգուտ (սխալ է ի օգուտ ձևը) և այլն, օրինակ՝
առանց գրքի, դեպի տուն, մինչև այգի։ Կապակցվող բառերից հետո դրվող
կապերը կոչվում են հետադրություններ։ Դրանցից են՝ առթիվ, զատ, համար,
հանդերձ, հանդեպ, մասին, միջև, մեջ, վրա, տակ, դիմաց։ և այլն, օրինակ՝ տոնի
առթիվ, դրանից զատ, գործի համար։ Այն կապերը, որոնք կարող են դրվել
կապակցվող բառերից թե՛ առաջ, թե՛ հետո, կոչվում են երկդրություններ, օրինակ՝
բացի (բացի նրանից կամ նրանից բացի), անկախ, շնորհիվ (սխալ է ի շնորհիվ
կապակցությունը) և այլն։

Որպես կապ հանդես եկող բառերը բաժանվում են 3 խմբի՝ իսկական,
անիսկական և կապական բառեր։

Իսկական են միշտ որպես կապ հանդես եկող
և չհոլովվող բառերը, օրինակ՝ մասին, բացի, դեպի։

Անիսկական են որպես կապ
գործածվող, սակայն հոլովվող բառերը, օրինակ՝ վրա, մոտ, առջև, տակ, մեջ և
այլն։

Կապական բառեր են համարվում այլ խոսքի մասերին պատկանող բառերը,
որոնք կարող են գործածվել նաև կապական արժեքով, օրինակ՝ Նա աջ ձեռքով
(գոյական) բռնել էր գրիչը։ Նա իր բոլոր նպատակներն իրագործում էր նրա
ձեռքով (կապական բառ)։ Պատկերը գծով (գոյական)բաժանված է երկու մասի։
Այդ մասնագիտության գծով (կապական բառ) փորձառու մարդիկ են հարկավոր։

Կապերի խնդրառությունը (կառավարումը)։ Ամեն մի կապի հետ կապակցվող
բառը դրվում է որոշակի հոլովով, օրինակ՝ վրա կապի հետ բառը պետք է դրվի
սեռական հոլովով՝ սեղանի վրա։ Կապի՝ որոշակի հոլովով խնդիր պահանջելը
կոչվում է կապերի խնդրառություն կամ կառավարում։ Պետք է հիշել, թե որ կապը
որ հոլովով խնդիր է պահանջում։

Սեռական հոլովով խնդիր են պահանջում շատ մեծ թվով կապեր՝ առթիվ,
առջև, դիմաց, մասին, համար, նման, նկատմամբ, պատճառով, փոխարեն և այլն։
Տրական հոլովով խնդիր են պահանջում որոշ կապեր՝ զուգընթաց,
ընդառաջ, կից, հակառակ, չնայած և այլն։
Հայցական հոլովով խնդիր են պահանջում մի շարք կապեր՝ առ, դեպի, ի
վար, ի վեր, մինչև, իբրև, նախքան, չհաշված և այլն։
Բացառական հոլովով խնդիր են պահանջում մի շարք կապեր՝ բացի, դուրս,
զատ, վար, վերև, ներքև, ներս, անկախ և այլն։
Գործիական հոլովով խնդիր են պահանջում մի քանի կապեր՝ հանդերձ,
մեկտեղ, մեկ (օրինակ՝ սենյակով մեկ)։։
Ներգոյական հոլովով կապի խնդիրներ չեն դրվում։
Պետք է հիշել, որ մի շարք կապերի հետ առաջին և երկրորդ դեմքերի
անձնական դերանունները դրվում են տրական հոլովով, թեև գոյականները
դրվում են սեռականով։ Այդ կապերն են՝ մոտ, վրա, հետ, պես, չափ, համար,
նման, հօգուտ, հանձին, ի դեմս, հանուն։ Չափ կապի հետ նշված դերանունները
կարող են դրվել նաև սեռական հոլովով՝ իմ չափ։ Հանդեպ կապի հետադաս
լինելու դեպքում դերանունը դրվում է սեռականով (իմ հանդեպ), իսկ նախադաս
լինելու դեպքում՝ տրականով (հանդեպ ինձ)։ Կապերի հոլովված ձևերի հետ
առաջին և երկրորդ դեմքերի անձնական դերանունները դրվում են սեռական
հոլովով՝ իմ մոտից, քո մոտից, քո վրայից և այլն։

Վարժություններ
Վարժություն 1։ Դո՛ւրս գրել կապերն ու կապական բառերը, որոշե՛լ նրանց
խնդիրների հոլովը։

Յուրաքանչյուր մարդու համար մի որևէ բան կյանքի խորհրդանիշ է դառնում։
Ինձ համար մեր վանքի ճակատի այն ծառն է դարձել խորհրդանիշ, որ ուղեկցել է
ինձ մանուկ օրերից մինչև ծերություն։ Կյանքին կառչելու, համառ պայքարով
ապրելու խորհրդանիշ։ Քամու բերած աղքատիկ փշրանքներով էր սնվում նա՝ իմ
մանկության ընկեր ծառը, մշտական քաղցի ահից, ինչպես և չէր ընկճվում իր
շուրջը փոթորկող չար տարերքի առաջ, ուրեմն և՝ ամեն պայմանի դիմանալու
խորհրդանիշ։ Քարի և կարիքի դեմ օրհասական կռվի մեջ անգամ այդ ծառը իր
բարձունքից ժպտում էր աշխարհին ապրելու խենթ հաճույքով։ Ու իր բարձր
թառից հեգնանքով էր նայում ներքևում՝ առվի պարարտ ափին պարարտացած ու
հղփացած իր ցեղակիցներին։ Վախթանգ Անանյան

Վարժություն 2։ Յուրաքանչյուր շարքում գտնե՛լ կապը։
1. երբ, բացի, որովհետև, այնտեղ
2. մտերմորեն, ամենուրեք, դեպի, ստեպ-ստեպ
3. վրա, որևէ, և, մյուս
4. ինչու, յուրաքանչյուր, մասին, մասամբ
5. հանուն, անուն, այնքան, սույն

Վարժություն 3։ Գտնե՛լ, թե որ բառերի կազմության ժամանակ է կատարվել է ձայնավորի հնչյունափոխություն։
Միություն, թիավարել, հիվանդասենյակ, հիանալի, լիություն, կինոթատրոն։
Միջնապատ-մեջ-պատ—ե>ի
Գինեգործ-գինի-գործել—ի>ե
Կիսալուսին-կես—լուսին ե>ի
Վիպասան-վեպ-ասել—ե>ի
Շինարարություն-շեն—ե>ի
Գիրանալ-գեր—ե>ի
Գիտուն-գետ—ե>ի
Վիրահատել-վերք—ե>ի
Վիճահարույց-վեճ—ե>ի
Գիսավոր-գես—ե>ի
Զինագործ-զեն—ե>ի
Սիրավեպ-սեր—ե>ի
Դիմաքանդակ-դեմ—ե>ի

Վարժություն 4։ Բառաշարքում առանձնացրու քանակական, դասական և բաշխական թվականները:

Տասնյոթ, հինգ-հինգ, միլիարդ, առաջին, հարյուր ութ, մեկական, քսանմեկերորդ, երեք հազար, ութսունինը, հազարական, վեցերորդ, յոթանասուն, ինը-ինը, մեկ, քառասունհինգ: 
Քանակական-տասնյոթ, միլիարդ, առաջին, հարյուր ութ, երեք հազա, ութսունինը, յոթանասուն, մեկ, քառասունհինգ։
Դասական-քսանմեկերորդ, վեցերորդ
Բաշխական-հինգ-հինգ, մեկական, հազարական, ինը-ինը

Վարժություն 5.Առանձնացրու  ածանցավոր բայերը և ընդգծիր ածանցները:

Վախեցնել, երգել, առաջանալ, հանգստանալ, ցատկոտել, թարմացնել, խաղալ, զայրանալ, թռչկոտել, կրկնել, իջնել, բռնել, թռչել, թրջել, փախչել, հագցնել, կոտրվել, բացվել, վախենալ, կպչել, բարձրացնել, հրամայել, կտրատել, հեռացվել, արտահայտվել:

Վախեցնել, հանգստանալ, ցատկոտել, թարմացնել, թռչկոտել, հագցնել, կոտրվել, բացվել, բարձրացնել, կտրատել, հեռացվել, արտահայտվել։

Անհատական նախագիծը:

10 նախադասությամբ ամփոփել մեր անցած թեմաները;
Մենք սովորել ենք, հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի նախադրյալները, Իսրայել Օրինի մասին գտել ենք տեղեկություններ, թե ինչպես 1703 թ-ին Իսրայել Օրու նախաձեռնությամբ կազմվել և ռուսական կառավարությանն է ներկայացվել Հայաստանի քարտեզը, 1680 թ-ին Կոստանդնուպոլսում է նվաճել Հայաստանը և Օսմանյան կայսրության  թիկունքում ստեղծել անկախ Հայաստան ու Վրաստան։ Սովորել ենք զինված պայքարը Արցախում և Սյունիքում, 1724-1731 թվականներին սկսված ազատագրական շարժում պատմական Արցախ նահանգի տարածքում ձևավորված հայկական մելիքությունների գլխավորությամբ։ Դրա նպատակն էր կասեցնել թուրքական հարձակումը դեպի Արևելյան Հայաստան, երկրամասը մաքրել օտար զորքերից ու ազատագրել այն։ 1722-1730 թվականներին սկսված ազատագրական շարժում պատմական Սյունիք նահանգի բնակչության մասնակցությամբ։ Դրա նպատակն էր կասեցնել թուրքական հարձակումը դեպի Արևելյան Հայաստան, երկրամասը մաքրել օտար զորքերից ու ազատագրել այն։ Արդյունաբերական հասարակության երկու շրջափուլերը։

Գնահատել սեպտեմբեր ամսվա աշխատանքը/1-10 բալով/, հիմնավորել:
9

Նախագծային շաբաթ, սեպտեմբերի 2-8-ը, 8-րդ դասարան

Սեպտեմբերի 11-17-ը, առաջադրանք, 8-րդ դասարան

Սեպտեմբերի 18-24-ը, առաջադրանք, 8-րդ դասարան

Սեպտեմբերի 25-30-ը, առաջադրանք, 8-րդ դասարան

Կատարել եմ հետազոտական աշխատանք Վրաստանի տարբերությունները, Եգիպտոսի տարբերությունները

Նախագծի վերնագիրը՝ Հայոց Եկեղեցիների պատմությունը

Նախագծի ժամանակահատված՝ շուրջտարյա։

Նախագծի մասնակից՝ Էլեն Շահվերդյան

Նախագծի նպատակը՝ Ծանոթանալ հայոց եկեղեցիների պատմության հետ։

Նախգծի ընթացքը՝ Գտնել տեղեկություներ, պատմություններ եկեղեցիների մասին։

Նախգծի ամփոփում՝ Ստացված նյութեր հավաքել մի տեղ և ներկայացնել։

Եզրահանգում՝ Տեղեկացված լինել հայոց եկեղեցիների մասին։

Հայոց Եկեղեցու պատմությունը

Հայոց ազգային եկեղեցին պատկանում է այն եկեղեցիների թվին, որոնք այսօր ավելի հաճախ կոչվում են «Հին Արևելքի քրիստոնեական» կամ նաև «արևելյան ուղղափառ»: Սրանք են միայն առաջին երեք տիեզերական ժողովները ընդունած եկեղեցիները. Հայ Առաքելական, Ղպտի Ուղղափառ, Եթովպական Ուղղափառ, Ասորի Ուղղափառ (Հակոբիկյան) և Հնդկաստանի Մալաբար Ուղղափառ եկեղեցիները: Հայ եկեղեցին ծնունդ է առնում դեռևս առաքելական ավետարանչության ժամանակներից: Նախաքրիստոնեական շրջանում Քրիստոսի խոսքի նկատմաբ բաց մազդեզական միաստվածային կրոնից դրականորեն ազդված լինելով՝ քրիստոնեական ժամանակաշրջանի առաջին դարերում Հայաստանը սերտ հարաբերությունների մեջ էր Արևելքի հետ, որտեղից էլ և նոր կրոնը ներթափանցեց երկիր, չհաշված, որ Հարավում կար սիրիո-քրիստոնյաների ազդեցությունը. փոքր հրեական գաղութներ, որոնք ամենայն հավանականությամբ ծագում էին բաբելոնյան տիրապետության ժամանակներից: Ըստ ավանդության, հայ եկեղեցու հիմնադիրները Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալներն են եղել: Մինչ 4-րդ դարը ունեցած տեղեկությունները պատմում են հայ եպիսկոպոսների և 150, 250 և 284 թվականների հալածանքների ու մարտիրոսների մասին, իսկ արդեն 4-րդ դարից սկսած քրիստոնեությունը դառնում է որպես պետական կրոն՝ ի շնորհիվ մեծն սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի ծավալած գործունեության, որը 301 թվականին դավանափոխ անելով և մկրտելով թագավորին՝ կառուցում է առաջին եկեղեցին այն վայրում, որտեղ հիմնադրվել է Էջմիածին քաղաքը, իսկ իր քարոզով դավանափոխ է անում ամբողջ Հայաստանը: Գրիգոր Լուսավորիչն իր նստավայրը կենտրոնացնում է այդ ժամանակվանից թագավորության մայրաքաղաք դարձած Վաղարշապատում, որն այժմ գտնվում է Երևանից հարավ ընկած տարածքում, որտեղ, ըստ ավանդության, Քրիստոսի կողմից ցույց տրված վայրում, հիմնադրվում է Հայաստանյաց առաջին տաճարը, որտեղից էլ ծագում է Էջմիածին անվանումը, այսինքն՝ «Միածինը իջավ»: Չնայած որ ի սկզբանե Հայ Եկեղեցու հովվապետին դիմելու համար տրվել են բազմաթիվ անուններ, շուտով, սակայն, գերակշռում է կաթողիկոս անվանումը, որը 5-րդ դարից սկսած տարածվում է բյուզանդական կայսրության արևելյան ծայրամասերում: Վաղարշապատից հետո, ըստ ստորակարգության, երկրորդը ճանաչված Աշտիշատի նստավայրը Հարավում, վայելում է մեծագույն հեղինակություն և իշխանություն: Հեղինակությունը, հավանաբար, պայմանավորված էր հին ժամանակների քրիստոնեական համայնքների ներկայությամբ: Թագավորության դավանափոխության պահից սկսած՝ Հայաստանի ճակատագիրը անքակտելիորեն կապվում է հենց այդ պատմական ընտրությամբ: Դեռ մեկ ու կես դար չանցած՝ 451 թ.-ին Հայոց Եկեղեցին առաջին անգամ պիտի բախվեր իր համայնքի արյան մկրտությանը՝ հայտնի որպես «Վարդանանց նահատակներ» անվանմամբ՝ առաջնորդվելով հստակորեն ամրագրված և խոսուն կերպով արտահայտված հետևյալ կոչով. «Նա, որ կարծում էր, թե մենք քրիստոնեությունն իբրև զգեստ ունենք հագած, այժմ չի կարողանա մեզ փոխել, ինչպես մարմնի գույնը չի կարելի փոխել»: Այս համոզմունքը հետագա դարերում կնիք պիտի դառնար հայ ժողովրդի հոգու ու մշակույթի համար և խորհրդանշական կերպով արտահայտվեր 20-րդ դարի սկզբում տեղի ունեցած ցեղասպանության ժամանակ: Իսկապես, չնայած բնաջնջման ծրագրի հեղինակները թելադրված էին հատկապես կրոնական կարգի շարժառիթներից տարբեր գործոններով, ամեն դեպքում այս վերջինն էր, որ, փաստերից ելնելով, կյանքի և մահվան ընտրության հարցում պիտի դառնար խտրականության ակնհայտ չափանիշ. փրկվեցին միայն նրանք, ովքեր համաձայնեցին հավատարիմ մնալ քրիստոնեական հավատքին: «Վարդանանց նահատակների» տարին՝ 451թ.-ը, վճռական է համարվում հայոց պատմության մեջ նաև մեկ այլ պատճառով, չէ՞ որ հենց այդ նույն տարում էր, որ գումարվեց Արևմուտքի և Արևելքի քրիստոնյաների չորրորդ տիեզերական ժողովը, որը հետագայում հայերի կողմից պետք է մերժվեր: 451թ.-ի Հայ եկեղեցու համընդհանուր նահատակությունը, կարծես լիարժեք բացատրություն չէր ունենա, եթե հաշվի չառնենք գերկարևոր մեկ այլ իրադարձություն. որն է 5-րդ դարում (404-406) գրերի և հետևաբար գրային մշակույթի ստեղծումը վարդապետ սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի և Կաթողիկոս սուրբ Սահակ Պարթևի կողմից՝ համագործակցությամբ նրանց բազմաթիվ հետևորդների: Չնայած որ գրերի գյուտը Մեսրոպ Մաշտոցին ներշնչված է եղել միսիոներական անհրաժեշտությունից ելնելով, դրա իրականացումը, սակայն, ի վերջո եզակի կնիք համարվելով՝ դարձավ նաև հավատքի և մշակույթի, ազգության և կրոնի միջև հաստատված հայ դաշինքի մաքուր օրինակ: Տարբեր դարերում կաթողիկոսական նստավայրը շատ անգամ է փոխվել: Վաղարշապատը, Դվինը, Արգինան, Անին առաջին հազարամյակում եղել են Մեծ Հայքի գլխավոր նստավայրերը: 1152թ.-ին նստավայրը նախ հաստատվում է Կիլիկիայում՝ Եփրատի ստորին թևին գտնվող Հորոմկլա քաղաքում՝ հետագայում 1292թ.-ին Կիլիկիայի թագավորության մայրաքաղաք՝ Սիս, տեղափոխելու նպատակով: 1441թ-ին Մեծ Հայքի վադապետներն ու եպիսկոպոսները Գրիգոր Մուսաբեկյան կաթողիկոսին խնդրում են նստավայրը վերադարձնել հիմնադրման վայր: Նրանց մերժմանը ի պատասխան՝ Արևելքում ընտրվում է նոր կաթողիկոս: Սիս քաղաքի եկեղեցու առաջնորդը, ըստ Կիլիկիայում սահմանափակվող իրավասության, շարունակում է կրել «Կիլիկիայի կաթողիկոսի» տիտղոսը, մինչդեռ Էջմիածնի Կաթողիկոսը ճանաչվում է որպես Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս: 1915թ.-ի ցեղասպանությանը և Անատոլիայի հայկական ինստիտուտների ոչնչացմանը հաջորդիվ Սիսի նստավայրը տեղափոխվում է Անթիլիաս քաղաք, Լիբանան: Հայ եկեղեցին ունի նաև կաթողիկոսական աթոռից ավելի ցածր տեղ զբաղեցնող երկու պատրիարքություն (պատրիքարքներ) որոնք, ինչպես արդեն նշվեց, գտնվում են Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ենթակայության ներքո. վաղ միջնադարում հիմնված Երուսաղեմի և օսմանյան ռեժիմի հաստատումից անմիջապես հետո հիմնված Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանները:

Մուշեղ Գալշոյան «Կռունկ» 

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Բառարանի օգնությամբ բացատրի՛ր ընդգծված բառերը:
   Մյուռոն-Մեռոն՝ Անուշահոտ նյութերով տոգորած ձիթապտղի յուղ, որ գործածվում է եկեղեցում՝ մկրտությունների և օծումների ժամանակ:
   տարաշխարհիկ-Հեռավոր՝ օտար աշխարհի, օտարերկրյա:
   նշխար-Կտոր, փշուր, փշրանք (հացի), որով հաղորդություն են տալիս հավատացյալներին:
   վեղար-Հայ կրոնավորի գլխի ծածկույթ, Հայկական ճարտարապետության մեջ զանգակատան գլխի կոնաձև ծածկ:
   արևմարք-Արևմուտք
   լավա-Հրաբխից ժայթքող հրահեղուկ զանգված:
   հարկավ-Անշուշտ, անկասկած:
   փերթ-փերթ-Փերթերի բաժանված, կտրտված, գզգզված:
   պանդուխտ-Հայրենի երկրից հեռացած և օտար երկրում(երկրներում) ապրող մարդ:
   
   
2. Գրի՛ր  իրիկնապահ, արթնանալ, պանդուխտ, տխուր, վեհ, աղեկտուր բառերի հոմանիշները:
   Իրիկնապահ-Երեկո։
   արթնանալ-զարթնչել։
   պանդուխտ-վտարանդի։
   տխուր-տրտում։
   վեհ-բարձր։
   աղեկտուր-խղճալի։
   
3. Գրի՛ր առնական, հզոր, տրտմություն,  սևահեր, ծիծաղկոտ  բառերի հականիշները:
   Առնական-կանացի։
   հզոր-թույլ։
   տրտմություն-ուրախություն
   սևահեր-
   ծիծաղկոտ-լացկան։
   
4. Պատմվածքի երեք հատվածները վերնագրի՛ր:
   1-րդ հատված-Կոմիտասի մտքերը։
   2-րդ հատված-Կարոտի մասին
   3-րդ հատված-Երամից կտրված կռունկները տեղ չեն հասնում
   
5. Նկարագրի՛ր և բնութագրի՛ր իռլանդուհուն:
   Սևահեր, ծիծաղկոտ ու սև աչքերով։
   
6. Ինչո՞ւ է պանդուխտն իր ցավը հենց կռունկին պատմում:
   Պանդուխտն իր ցավը պատմում էր կռունկին, որովհետև ուրիշին պատմել չէր կարող, լսող չկար, հասկացող չկար։
   
7. Փորձիր բացատրել իռլանդուհու հուզմունքը. կարո՞ղ է մարդ իրեն անծանոթ լեզվից, երգից, մեղեդուց հուզվել:
   Նա լաց էր լինում, որովհետև նա չկարողացավ լացել։ Այո մարդ կարող է լացել անծանոթ լեզվի, երգից, մեղեդուց։
   
8. Ունկնդրի՛ր Կոմիտասի «Կռունկ»  ստեղծագործությունը (երգում է Կոմիտասը):

Сочинение на тему: ,,С чего начинается равнодушие?!,,

Нетерпение начинается со временем, с плохих слов, плохого отношения, но не все могут быть равнодушными. Равнодушие всё чаще можно повстречать в современном обществе, ведь многие стали относиться с безразличием не только к братьям нашим меньшим, но и посторонним и близким людям, а также их проблемам. Если человек не осознаёт своё состояние и ничего не делает с собой, не обращается за помощью, то это скоро приведёт к негативным последствиям. В первую очередь это скажется на взаимоотношениях. Люди перестанут общаться с таким человеком, будут сторониться его, о нём сложится не самое лучшее впечатление. Его репутация также пострадает. Как следствие, социальная изоляция, одиночество.