Լեոնարդո դա Վինչի (1452-1519), իտալացի նկարիչ, քանդակագործ, ճարտարապետ, գիտնական ու ինժեներ: Բարձր Վերածննդի գեղարվեստական մշակույթի հիմնադիր Լեոնարդո դա Վինչին զարգացել է որպես վարպետ ՝ Անդրեա դել Վերոկկիոյի մոտ սովորելով Ֆլորենցիայում: Վերոքիոյի արհեստանոցում աշխատանքի մեթոդները, որտեղ գեղարվեստական պրակտիկան զուգորդվում էր տեխնիկական փորձերի հետ, ինչպես նաև աստղագետ Պ. Տոսկանելիի հետ բարեկամությունը, նպաստեցին երիտասարդ դա Վինչիի գիտական հետաքրքրությունների առաջացմանը: Իր վաղ աշխատանքներում (Վերոկկիոյի Մկրտության հրեշտակի գլուխը, 1470 թվականից հետո, Ավետում, մոտ 1474, երկուսն էլ ՝ Ուֆցիում); Մադոնա Բենուան, 1478, նկարիչը, զարգացնելով Վաղ Վերածննդի արվեստի ավանդույթները, շեշտեց հարթ ծավալային ձևերը փափուկ լույս և ստվեր, երբեմն Նա վերակենդանացնում էր դեմքերը հազիվ նկատելի ժպիտով ՝ իր օգնությամբ հասնելով մտքի նուրբ վիճակների փոխանցմանը: Էսքիզների, էսքիզների և տարբեր տեխնիկայում կատարված անհամար դիտարկումների արդյունքների ամրագրում (իտալական և արծաթե մատիտներ, սանգվին, գրիչ և այլն), Լեոնարդո դա Վինչին հասավ, երբեմն դիմելով գրեթե ծաղրական գրոտեսկի, դեմքի արտահայտությունների փոխանցման կտրուկությանը և երիտասարդ տղամարդկանց ֆիզիկական հատկություններին ու շարժմանը «Ինքնադիմանկար» 1512:
1.Բերել շփման առկայությունը հաստատող օրինակներ: Շփման առկայությունը հաստատելու համար պետք է դիտարկենք և բերենք օրինակ Օրինակ ՝ Փորձենք շարժել սեղանին դրված ծանր գիրքը ՝ նրա վրա ազդող հորիզոնական ուղղված ուժով: Կնկատենք, որ ազդող ուժը բավականաչափ փոքր է, այսինքն գիրքը դադարի վիճակում է: Եվ սկսում է շարժվել միայն այն դեպքում, երբ ազդող ուժ է լինում: Այդ ուժը մարմնի և սեղանի մակերևույթների միջև առաջացած դադարի շփման ուժն է
2.Ինչով է պայմանավորված շփումը Շփման ուժը պայմանավորված է շփման ուժի մեծության և շփվող մարմինների ողորկության աստիճանից
3.Թվարկել շփման տեսակները և բերել օրինակներ: Շփման տեսակներից են ՝ դադարի շփման ուժը, սահքի շփման ուժը և գլորման շփման ուժը
4.Օրինակներով ցույց տալ,որ միևնույն պայմաններում գլորման շփման ուժը փոքր է սահքի շփման ուժից: Օրինակ՝երբ քարը գլորենք թեկ մակերևույթի վրայից, ապա նրա արագությունը գնալով մեծանում է շփման ուժի նկատմամբ, իսկ երբ այն քաշենք հարթ մակերևույթի վրայով, ապա նրա շփման ուժը կլինի ավելի շատ:
5.Բերել շփման դրսևորման օգտակար օրինակներ Եթե շփման ուժը չլիներ, ապա օրինակ ավտոմեքենային հնարավոր չէր արգելակել, ինչը կարող էր բերել վատ հետևանքների:
6.Բերել շփման դրսևորման վնասակար օրինակներ Եթե շփման ուժը կա, ապա մարդը չի կարող տեղափոխել մի ծանր իր, մի տեղ որտեղ նա ուզում է:
7.Ինչպես կարելի է մեծացնել շփումը Շփման ուժ մեծացնելու համար կարելի է մակերևույթը դարձնել խորդուբորդ:
8.Ինչպես կարելի է փոքրացնել շփումը Շփման ուժը փոքրացնելու համար կարելի է մակերևույթը ինչքան հնարավոր է հարդեցնել:
9.Բերեք օրինակներ,երբ մարմնի վրա միաժամանակ ազդում է մի քանի ուժ; Օրինակ թուղթը, երբ պատուհանից կցենք, ապա նրա վրա կազդեն և ծանրության ուժը և օդի դիմադրողականությունը:
10.Որ ուժն է կոչվում համազոր: Այն ուժը, որ մարմնի վրա ունենում է նույն ազդեցություն, ինչ մի քանի ուժերը միասին ազդելիս, կոչվում է այդ ուժերի համազոր:
11.Ինչպես է ուղղված մի ուղով միևնույն կողմն ուղղված երկու ուժերի համազորը,և ինչպես է որոշվում նրա մոդուլը: Նրանց համազորը ուժը ուղղված է նույն ուղղությամբ և որոշվում է այդ երկու թվերի մոդուլների գումարով:
12.Ինչպես է ուղղված մի ուղով հակառակ կողմեր ուղղված երկու ուժերի համազորը,և ինչպես է որոշվում նրա մոդուլը: Նրանց համազորը ուժը ուղղված է հակառակ ուղղությամբ և որոշվում է այդ երկու թվերի մոդուլների հանումով:
13.ինչպես է շարժվում մարմինը նրա մի կետում կիրառված,մոուլով հավասար և հակառակ ուղղված երկու ուժերի ազդեցությամբ: Նրա արագությունը չի փոփոխվում:
Թվարկե՜լ տնտեսության ճյուղային կառուցվածքը։ Ընդհանուր առմամբ, ընդունված է տնտեսության ճյուղային կառուցվածքում առանձնացնել երկու ոլորտ՝ նյութական արտադրության ոլորտի ճյուղեր և ոչ նյութական կամ սպասարկման ծառայությունների ոլորտի:
Ի՞նչ դեր ունի վառելիքաէներգետիկ արդյունաբերությունը համաշխարհային տնտեսության մեջ։ Վառելիքաէներգետիկ արդյունաբերությունը յուրաքանչյուր երկրի տնտեսության և ընդհանրապես համաշխարհային տնտեսության զարգացման կարևորագույն նախադրյալն ու բազային ճյուղն է:
Առանձնացնել էլեկտրաէներգետիկ արդյունաբերության ավանգարդային եռյակի ճյուղերը և այլընտրանքային էլեկտրաէներգիայի ստացման աղբյուրները։ էլեկտրաէներգետիկ արդյունաբերության ավանգարդային եռյակի ճյուղերն են ջրային, ջերմային և ատոմային է։ Մեր հասարակության տնտեսական զարգացումը կապված է էներգիայի աղբյուրների հետ:
Ի՞նչ դեր ունի մետղաձուլությունը ժամանակակից կյանքում և տնտեսության մեջ: Մետաղաձուլությունը յուրաքանչյուր երկրի տնտեսական և ռազմական հզորության հիմքն է, որը մարդու արտադրական գործունեության հնագույն բնագավառներից է։
Ինչպիսի՞ փոխադարձ կապեր կան մեքենաշինության և մետաղաձուլության միջև: Նրանք փողկապակցված են, մեքենաշինության հիմքը դա մետաղաձուլությունն է։
Ի՞նչ արտադրանքներ են թողարկում մեքենաշինական արդյունաբերությունը։ Մեքենաշինական արդյունաբերությունը թողարկում է մեքենաներ, ինքնաթիռներ, համակարգիչներ և այլն։
Ի՞նչ դեր ունի քիմիական արդյունաբերությունը համաշխարհային տնտեսության մեջ։ Թվարկել քիմիական արդյունաբերության կողից թողարկվող արտադրատեսակները։ Քիմիական արդյունաբերությունը մեքենաշինության և էլեկտրաէներգետիկայի հետ մեկտեղ գիտատեխնիկական առաջադիմությունն ապահովող ճյուղերն են: Ճյուղի առավել հայտնի արտադրատեսակներն են` ծծմբական թթուն, հանքային պարարտանյութերը, սինթետիկ կաուչուկը, սինթետիկ մանրաթելերը, պլաստմասաները: Քիմիական արդյունաբերությունը սինթեզում, ստեղծում է այնպիսի նյութեր, որոնք բնության մեջ չեն լինում։
Ի՞նչ դեր ունի թեթև արդյունաբերությունը համաշխարհային տնտեսության մեջ։ Թվարկել թեթև արդյունաբերության կողից թողարկվող արտադրատեսակները։ Թեթև արդյունաբերությունը համալիր ճյուղ է, որի գլխավոր ենթաճյուղերն են գործվածքի, կարի, տրիկոտաժի, գորգերի արտադրությունները: Այդ ճյուղն ապահովում է բնակչությանը հագուստով, կոշկեղենով, ամենօրյա օգտագործման կենցաղային իրերով։
Ի՞նչ դեր ունի սննդի արդյունաբերությունը համաշխարհային տնտեսության մեջ։ Թվարկել սննդի արդյունաբերության կողից թողարկվող արտադրատեսակները։ Սննդի արդյունաբերությունը գյուղատնտեսության հետ մեկտեղ ապահովում է բնակչության բազմազան պահանջարկը սննդամթերքի բոլոր տեսակների գծով:
Մեռյալ ծովի ջուրն այնքան աղի է, որ այնտեղ ոչ մի կենդանի էակ չի կարող ապրել: Արևմտյան Ասիայի տոթակեզ անանձր. կլիմայի պատճառով անըդհատ շատ ջուր է գոլորշիանում ծովի մակերևույթից, իսկ լուծված աղերը մնում են ծովում ու մեծացնում ջրի աղիությունը: Ծովում խորանալուն զուգընթաց` աղիությունը աճում է: Աղերը Մեռյալ ծովի քառորդ մասն են կազմում, նրա մեջ աղերի ընդհանուր քանակը քառասուն միլիոն տոննա է։
2.Ո՞ր նախադասության մեջ դերանվան գործածության սխալ կա։
Ծերունին իրեն համար նստել էր ծառի տակ։
Աղջիկը իր համար գիրք էր կարդում։
Իր ընկերոջ մասին խոսում էր մեծ հիացմունքով։
Իրեն ամենից շատ սիրում էին հարազատները։
3.Ո՞ր դերանունը չունի հոգնակի ձև։
Ես, դու, նա, մեկը։
4.Կապակցություններն արտահայտել մեկ ածականով։
թախծոտ դեմքով-թախծադեմ
փայտից պատրաստված-փայտե
մեգով պատված-միգապատ
միրգ տվող-մրգատու
շահույթ բերող-շահաբեր
շնորհներ ունեցող-շնորհալի
ոսկուց ձուլված-ոսկեձույլ
5.Նշված անձնանուններից քանի՞սը կարող են գործածվել որպես հասարակ անուն։
7.Գրել փոքրիկ տեքստ օգտագործելով հետևյալ կապակցությունները՝ ողջ գյուղը, մենք՝ դպրոցականներս, այստեղից հեռու, այդ լուրը, որքա՞ն ժամանակ, ուրիշ մեկը, ոչ ոք չսպասեց։ Ողջ գյուղը, որոշեց այդ լուրը պահել այստեղից հեռու, մենք դպրոցականներս երկար ժամանակ ցանկանում էինք իմանալ այդ լուրը ուրիշ մեկից, բայց որքա՞ն ժամանակ է փնտրում ենք, բայց ոչ-ոք չէր պատասխանում, որոշեցինք իմանալ ուրիշ մեկից, հարցրեցինք, բայց ոչ-ոք չէր սպասում, որ նա կպատասխանի քանի-որ ոչ ոք այդքան ժամանակ չէր պատասխանել։ Մենք գնացինք հեռու գյուղեր և այնտեղից իմացանք, որ մեր գյուղը աշխարհի ամենալավ գյուղն է, ես չգիտեմ թե ինչու է մեր գյուղ ամենալավը ու ինչի են դա մեզանից թանքցնում մեր գյուղի ժողովուրդը։
8.Գտնե՛լ օտարալեզու բառերի հայերեն համարժեքները․
ինտերնետ
համացանց
ժալյուզի
շերտավարագույր
էսկալատոր
շարժասանդուղք
լիֆտ
վերելակ
Օնլայն
առցանց
Աբոյ
պաստառ
Լինկ
հղում
Պրիմիտիվ
պարզունակ
Մեսիջ
հաղորդագրություն
Պեդալ
ոտնակ
9.Հոլովե՛լ տուն, գիրք, մարդ, աղջիկ գոյականները, ես, դու, նա դերանունները։
Члены предложения – это слова, которые входят в состав предложения. Они делятся на главные и второстепенные.
Спишите. Подчеркните главные члены предложения.
Воробей лежал на моей ладони. 2. На пригорке играли лисята. 3. За рекой поднялась большая тëмная туча. 4. Ветер гнул макушки деревьев. 5. На землю упали тяжëлые капли дождя.
Вскоре хлынул тëплый летний дождь. 7. Небо прояснилось. 8. Снова вернулось ласковое лето. 9. Мы с нетерпением ждали весны. 10. Листья падают с клëнов.
2. Спишите предложения, вставляя пропущенные буквы. Подчеркните подлежащее и сказуемое.
Мы шли по неширокой тропе. Узенькая дорожка бежала между белыми стволами кудрявых берёзок. Вскоре я услыхал таинственный плеск воды. Река протекала по дну ущелья. У самой реки росли плакучие ивы. Они склонили свои гибкие ветки к самое воде. У берега росли золотые кувшинки.
4. Спишите, вставляя подходящие по смыслу подлежащие. Подчеркните главные члены предложения.
Внизу под ногами шуршат сухие листья. 2. В долгое плавание уходят корабли. 3. Слышалась звонкая трель соловья. 4. пограничники зорко охраняют наши границы. 5. На деревьях распустились первые нежные листочки . 6. По небу проплывало огромное белое облако. 7. В траве между камней журчал ручей .
Միջավայրի հետ ակտիվ փոխազդեցությունը հանգեցրել է աղեխորշավորների մոտ առաջին անգամ նյարդային համակարգի ի հայտ գալուն: Այն ունի պարզ կառուցվածք, սակայն համարժեք է նյարդային համակարգի կառուցման սկզբունքին:
Նյարդային համակարգը բազմաբջիջ օրգանիզմներում կյանքի կազմավորման բարդացումը ապահովող կարևորագույն գործոն է:
Նյարդային համակարգը ապահովում է.
բոլոր բջիջների մասնագիտացված և համակարգված փոխգործակցությունը որպես մեկ ամբողջական օրգանիզմ,
օրգանիզմի ինքնակարգավորումը և գործառույթների և գործընթացների կառավարումը,
արտաքին միջավայրի հետ օրգանիզմի բազմաբնույթ կապերի ապահովումը՝ հիմնված գրգռման և պատասխան ռեակցիայի վրա:
Աղեխորշավորների, ինչպես նաև բոլոր կենդանիների նյարդային բջիջն է նեյրոնը, որը ունակ է գրգռվել ազդակների ներգործությամբ և ազդակը փոխանցելով այլ բջիջների` առաջ բերել նրանց գործունեության դրդում:
Օրինակ
ստիպել, որպեսզի մաշկամկանային բջիջները կծկվեն և հիդրան շարժվի, կամ ստիպել խայթող բջիջներին գործարկվել և այլն:
Օրգանիզմի պատասխան ռեակցիան գրգռիչին, որը իրականանում է նյարդային համակարգի միջոցով, կոչվում է ռեֆլեքս:
Ռեֆլեքսը բազմաբջիջ կենդանիների կենսագործունեությունը ապահովող հիմնական աշխատանքային գործոնն է:
Նյարդային բջիջները աստղաձև են և ունեն ելուստներ, որոնց միջոցով միանում են իրար՝ կազմելով ցանցային նյարդային համակարգ: Այդ ցանցը ծածկում է կենդանու ամբողջ մարմինը և նյարդավորում է հիդրայի օրգանիզմի յուրաքանչյուր բջիջ: Նյարդային բջիջների քանակը հատկապես մեծ է բերանային անցքի շուրջ` շոշափուկներում և ներբանի վրա: Դա պայմանավորված է նրանով, որ դրանք արտաքին միջավայրին առնչվող հիմնական հատվածներն են:
Խայթող բջիջներ
Հիդրան գիշատիչ օրգանիզմ է, ուստի որս է կատարում, սակայն հիդրան ունի նաև պաշտպանության կարիք: Այդ պատճառով հիդրային բնորոշ են խայթող բջիջներ, որոնք էլ հանդիսանում են նրա «զինանոցը»: Խայթող բջիջների մեծ մասը կուտակված է շոշափուկների վրա, քանի որ նրանք անհրաժեշտ են որսի համար: Այս բջիջներն ունեն խայթող թել, որը գալարված է թույնով լի պատիճում: Խայթող բջջի վրա կա զգայուն մազիկ, որը գրգռվում է անհրաժեշտության դեպքում և ստացված գրգիռը ուղարկում է ցանցային նյարդային համակարգ: Նյարդային բջիջները վերլուծում են գրգիռը, մշակում են պատասխան և այն ազդակի տեսքով տալիս բջջին՝ ազատելու խայթող թելը:
Ազդակը ստանալուց հետո խայթող թելը դուրս է նետվում պատիճից և խրվում է զոհի մարմնի մեջ՝ ներարկելով թունավոր հեղուկը: Սա բերում է զոհի մահվան կամ անշարժացմանը, որից հետո շոշափուկները նրան մոտեցնում են բերանային անցքին և գցում մարսողական խոռոչ: Խայթող բջիջը նույնպես մահանում է, և նրա փոխարեն առաջանում է նոր բջիջ՝ մեզոգլեայում գտնվող բջիջներից:
Ռեգեներացիա
Նյարդային համակարգը անընդհատ վերահսկում է հիդրայի մարմնի ամբողջականությունը և անխափան աշխատանքը: Որևէ բջջի ոչնչացման կամ վնասման դեպքում այն հրաման է ուղարկում, որպեսզի մեզոգլեայում գտնվող միջանկյալ բջիջներից ձևավորվի համապատասխան բջիջ և լրացնի կորսված դաշտը:
Միջակա բջիջները կարող են զարգանալ, վերափոխվել՝ առաջացնելով հիդրայի մարմնի ցանկացած բջիջ: Նույնիսկ եթե հիդրային մասնատենք, նրա մասերը կվերականգնեն ամբողջականությունը միջակա բջիջների բազմացման և մասնագիտացման շնորհիվ:
Մարմնի վնասված մասերը վերականգնելու ունակությունը կոչվում է ռեգեներացիա:
Ռեգեներացիայի հատկությունը բնորոշ է գրեթե բոլոր կենդանի օրգանիզմներին և կյանքի բնորոշ հիմնական հատկություններից է:
Բազմացումը
Հիդրան բազմանում է և՛ անսեռ, և՛ սեռական եղանակով:
Բարենպաստ պայմաններում հիդրան բազմանում է անսեռ եղանակով՝ բողբոջմամբ:
Բողբոջումը անսեռ բազմացման տեսակ է, որը խիստ յուրահատուկ է դրոժավոր սնկերին և աղեխորշավորներին:
Բողբոջման ընթացքում հիդրայի մաշկամկանային պարկի արտաքին և ներքին շերտերը արտափքվում են՝ առաջացնելով բողբոջ: Այն մեծանում է և սկսում է զարգանալ. ազատ ծայրին առաջանում են բերանային անցքը և շոշափուկները: Վերջ ի վերջո ձևավորվում է ամբողջական, երիտասարդ հիդրա, որը պոկվում է մայրական օրգանիզմից և վարում ինքնուրույն կյանք: Հիդրայի վրա կարող է առաջանալ մի քանի բողբոջ միաժամանակ:
Անբարենպաստ պայմաններում, օրինակ՝ աշնանը հիդրան բազմանում է սեռական եղանակով: Հիդրայի միջակա բջիջներից են առաջանում նաև նրա արական և իգական սեռական բջիջները:
Նրա մարմնի վրա առաջանում են թմբիկներ, որոնցում հասունանում են սպերմատոզոիդներ կամ ձվաբջիջ:
Հիդրաները հերմաֆրոդիտ են, այսինքն՝ և՛ արական, և՛ իգական գամետները առաջանում են նույն կենդանու մոտ:
Ինքնաբեղմնավորումից խուսափելու համար արական և իգական գամետները միաժամանակ չեն հասունանում: Հասունացած սպերմատոզոիդները դուրս են գալիս ջրի մեջ և մտրակների օգնությամբ շարժվում դեպի մեկ այլ հիդրայի մարմինը, թափանցում նրա մեջ և միաձուլվում ձվաբջջին: Բեղմնավորված բջիջը պատվում է ամուր պատյանով և ընկնում ջրավազանի հատակին, իսկ մայրական օրգանիզմը աշնանը մահանում է: Գարնանը սաղմի զարգացումը շարունակվում է՝ բջիջները սկսում են արագ տրոհվել, որից հետո կազմավորում է երկշերտ օրգանիզմ, և երիտասարդ հիդրան դուրս է գալիս արտաքին միջավայր:
Էլեն Շահվերդյան 